سرویس معماری هنرآنلاین : "این گنبد رفیع است"، "این مناره زیباست"، این ورودی درست طراحی شده است"، این نما، به این ساختمان میآید" و... معمولا با چنین توصیفاتی به بررسی معماری میپردازیم و از آن سخن میگوییم اما سوال اینجاست که این کیفیتها در دنیای اعداد و ارقام چه معنایی دارند و از چه مقادیری برخوردار هستند و سوال بعدی این که دنیای کمیتها چه تاثیری بر کیفیتهای بنا میگذارد. دکتر "نادر روزرخ" با وجود حضور فعال و تاثیرگذارش در بسیاری از پروژههای مهم کشور، چهره کمتر شناخته شدهای برای مطبوعات و رسانههای معماری است شاید به این خاطر که وجه رسانهای معماری همچنان به هنر معماری بیش از وجوه فنی آن توجه دارد. دنیای روزرخ که فارغالتحصیل رشته معماری دانشگاه تهران بوده، دنیای کمیتها و اعداد است که با کمک آن معماری از طرحهای روی کاغذ، عینیت یافته و به قول خودش تعین میگیرد. او سالهاست که در حوزه برنامهریزی معماری فعالیت میکند و با ترجمه دایرهالمعارف معماری جهان نشان داد که چقدر به موضوع کمیتها در معماری علاقهمند است. این گفت و گو با تاکید بر نقش کمیتها در دنیای معماری انجام شده تا تفسیر صفتها در معماری راه به دنیای اعداد بیابد و معماری شکل بگیرد. او در این گفت و گو تاکید دارد که جامعه معماران کشور برای بهبود وضعیت معماری باید قانون جامع معماری کشور را طراحی و آن را به تصویب مراجع قانونی برسانند تا معماری از آشفتگیها کمی فاصله بگیرد. شما را به عنوان یکی از چهرههای مهم معماری کشور در شرایط فعلی میشناسند چرا که از معدود معمارانی هستید که بیشتر دغدغه کمیتها را دارید تا کیفیتها. اگر اجازه بدهید بحث را از همینجا آغاز کنیم که به طور کلی چرا باید معماری امروز ایران، به موضوع کمیتها توجه کند و آیا این توجه باید به هدف معماری بدل شود یا خیر؟
دو وجهی بودن معماری مسئله کاملا برجستهای بوده و امروز میبینیم که معماری به پدیدهای سه وجهی و اگر راستش را بخواهید، چهار وجهی بدل شده است. در وجهه اول، معماری مثل یک حرفه و با شان مهندسی قلمداد میشود و در وجهه دوم، معماری یک هنر است و با هنرهای دیگر قرابت پیدا میکند. از وجهه مهندسی، معماری با علوم ارتباط برقرار میکند، درست مثل وجهه هنری آن که با دیگر هنرها در ارتباط است و میشود به راحتی مصادیقی را پیدا کرد که معماری در برقراری ارتباط با آنها به تولید یک اثر هنری میرسد. اما وقتی که ساختمان میسازیم در حقیقت داریم یک واقعیت عینی را تولید میکنیم که با سازه، مکانیک، برق، انرژی، محیط زیست و دیگر علومها در ارتباط است. بنابراین در بررسی وجوه مختلف معماری میتوان این طور به مسئله پرداخت که تعامل معماری با هنر، تعاملی کیفی است و با وجهه مهندسی، کمی. از این منظر وقتی درباره "هنر معماری" حرف میزنیم، درست مثل مجسمهسازی، نقاشی و دیگر هنرها، از "اندازه" حرف نمیزنیم بلکه از کیفیت حس فضا و زیبایی حرف میزنیم، در عوض وقتی که پای مهندسی به میان میآید، مسئله ما، مسئله کمی میشود.
گفتید معماری یک وجهه سوم هم دارد، آن وجهه چیست و چطور تعریف میشود؟
رسانهها در طول این سالها به معماری توجه کردهاند؛ توجهی که به دور از مسئله کیفی و کمی آن، یک وجهه تازه به معماری افزوده و آن بعد ژورنالیستی معماری است که به معماری کمک میکند در افکار عمومی برای خودش جا باز کند.
عموم ساختمانهایی که به عنوان یادگار معماری گذشته برای ما ماندهاند، بیشتر از بعد کیفی و یا به قول شما، هنری مورد بررسی قرار گرفتهاند، چرا؟
در گذشته معماری ما به موضوع "مقادیر" توجه خاصی نداشته و این موضوع چندان دور از ذهن نیست؛ در سال 1320، کشور ما بین 12 تا 15 میلیون نفر جمعیت داشته و حجم تولید معماری آن 500 هزار تا 1 میلیون متر مربع بوده است؛ یعنی برای هر نفر در کشور یک دهم متر مربع حجم ساخت و ساز سالیانه وجود داشته. این آمار را بگذارید کنار جمعیت سال 92 و این که فقط در سال 92 ما بیش از 80 میلیون متر مربع حجم ساخت و ساز داشتهایم و اگر پروژههای عمرانی دولت که 160 میلیون متر مربع بوده را با این رقم جمع بزنیم، 240 میلیون متر مربع در سال ساخت و ساز انجام شده است؛ یعنی به ازای هر نفر بیش از 3 متر مربع ساخت و ساز! بنابراین میشود گفت که وجهه چهارمی به معماری کشور افزوده شده که آن وجهه را میتوان مالی، اقتصادی و حتی سیاسی دانست. چنین پدیده گستردهای دیگر با معادلات قبلی قابل حل نیست و نیاز به سیستم تازهای برای آن احساس میشود. وزن ماجرا روی کیفیت آن تاثیر میگذارد، این پدیده در معماری خودش را نشان داده و ما را در موقعیتی قرار داده که حرکت در مسیر کمیتها ناگریز شده است.
اما بیشتر مواقع این احساس وجود دارد که معماری را نه کمیتها بلکه کیفیتها میسازند، چطور میتوان این دو نوع نگاه را کنار هم گذاشت؟
میکل آنژ در قرن پانزدهم سفارشی میگیرد برای ساخت مجسمه داوود از سنگ. در اطراف فلورانس، سنگی با این اندازه پیدا نمیشود، بنابراین او مجبور میشود برای پیدا کردن این سنگ به معدن سنگ کارا در جنوب ایتالیا برود. سنگ انتخاب میشود و قرار است آن را با گاری تا ساحل حمل کنند. اما همین که سنگ سوار گاری شد، گاری میشکند، چون تا آن زمان چنین وزنی برای گاریها مرسوم نبوده. میکل آنژ دست به کار طراحی یک نوع تازه گاری میشود که این توده بزرگ سنگ را حمل کند. مشکل بعدی با سوار گاری کردن سنگ آغاز میشود؛ عرض جاده آن قدر کم است که گاری نمیتواند در آن حرکت کند. میکل آنژ، جادهای با دسترسی بزرگتر طراحی میکند و بعد نقالهای برای کشیدن سنگ به داخل کشتی و... . اندازه بزرگ این سنگ، کل فرآیند تولید را که تا آن زمان مبنا بوده، تغییر میدهد.
همیشه وقتی که با پدیدهای دو وجهی مواجهایم، یک وجه نسبت به دیگری تقدم پیدا میکند؛ درست مثل دوقلوها که همیشه یک قل، اندکی زودتر از دیگری به دنیا میآید. در معماری باید حواسمان باشد که با پدیدهای چند وجهی مواجهیم که کیفیت در آن هدف غایی بوده اما کمیت مقدم بر دیگر وجوه است.
یعنی معماری برای کمیت انجام میشود؟
نه، مقدم بودن دلیلی بر نهایی بودن نیست. درست است که باید بر اساس کمیتها در معماری، راه را آغاز کنیم اما هدف و انتهای این راه، تامین کیفیت است. باید بتوانیم با معماری به رفاه برسیم، به تداوم فرهنگی برسیم، شخصیت ایجاد کنیم و .... اما همه اینها از مقادیر کمی آغاز میشود. در هر پروژهای تا مقدارش را معلوم نکنیم، آن پروژه "تعین" پیدا نمیکند؛ چه یک خانه 50 متری باشد چه یک پروژه چندین هزار متری! کمیت با معماری عجین است اما نمیتوانیم مع الفارغ فقط از کمیت حرف بزنیم.
وقتی که بخش عمدهای از معماری ما مسکونی است و این بناها با کارفرماهای خصوصی ساخته میشوند چطور میتوان به سراغ مسائلی چون "تعین" یک پروژه رفت؟ ساخت و ساز انجام میشود و کسی هم نیست که به نوعی جلودار آن باشد!
بله اما وقتی که از معماری مسکونی حرف میزنیم، فقط تک بناها منظورمان نیست. مسکن مهر با این حجم ساخت و ساز بزرگی که در کشور به راه انداخته و مثلا در استان تهران 1 و نیم تا 2 میلیون متر مربع معماری تولید کرده، حتی یک دفترچه ضوابط راهنما برای طراحی ندارد، به عبارت دیگر حداقلهای کمی ندارد. تولید ضوابط راهنما برای چنین پروژه کلانی در سطح کشور این قدر سخت بود که بدون آن شروع کردیم و حالا کار به جایی رسیده که مسکن مهر در بسیاری مناطق به ضد خودش بدل شده؟
اما پروژه مسکن مهر یک استثناست، یک حرکت دلسوزانه صرف بود و طبیعتا جهادی!
بله حرکت دلسوزانهای بود اما وقتی که ضوابط نداشته باشد، دستورالعمل فنیاش مشخص نباشد، حرکت شتابزدهای است که معماری را به ضد خودش بدل میکند.
در همان پروژه مسکن مهر هم بحث معماری اسلامی مطرح شد، یعنی مسئولان میگفتند که میخواهند این آپارتمانها را به شیوه معماری اسلامی بسازند، به نظر شما این نوع نگاه عملیاتی شد؟
این سوال پیش زمینهای نیاز دارد، یعنی این که بپرسیم معماری اسلامی یعنی چه و چطور تعریف میشود. وقتی که از معماری اسلامی حرف میزنیم باید باز هم از کمیتها غافل نشد. این که کجا، کی و توسط چه حکومتی و با چه میزان اقتداری و برای چه جمعیتی این بناها به وجود آمده که امروز عنوان معماری اسلامی گرفته است. تنها به این شیوه است که میشود پدیده معماری اسلامی را بشناسیم و بعد به مصداقهای آن بپردازیم. البته ما دوست داریم که معماری را بی آن که تجزیه و تحلیل کنیم و به دام اعداد و بررسی آنها بیافتیم، با روش کشف و شهود درک کنیم اما در دنیای امروز و به خاطر تکثر حاکم مجبوریم که از روش تجزیه و تحلیل بهرمند شویم.
خب المانهای شناخت معماری اسلامی از غیر آن، المانهای واضحی هستند.
وقتی که صحبت از یک بنای 50 متری است گفتارهای شهودی میتواند تا اندازهای در کشف بنا به ما کمک کند اما واقعیت این است که وقتی پروژه به دو میلیون متر مربع رسید دیگر حرف از کشف و شهود معنا ندارد چرا که لااقل یک تیم 100 نفره در حال طراحی و معماری آن هستند. کمیت اینجاست که خودش را به ما تحمیل می کند و باید آن را در سیاستگذاریها در نظر گرفت چرا که اصولا برنامهریزیها بر اساس کمیتها صورت میگیرند و اگر هدف ما این باشد که حفظ سنتهای معماری را در ساخت و ساز داشته باشیم، باید بتوانیم هم کمیتهای آن سنت را تعریف کنیم و هم برنامهای برای رسیدن به آن داشته باشیم.
به عنوان معمار باید سیاستگذاران را وادار کنیم تا برای کمیتها در دنیای معماری راهکارهای مشخص و فکرشدهای ارائه بدهند. بار مسئولیت روی دوش صنف ماست تا حاکمیت کمیتها را هم در کنار کیفیتها در دنیای معماری بپذیرد درست مثل نظام پزشکی کشور که برای مسائل مختلف به حاکمیت پاسخگو نیست چرا که بر اساس ضوابطی تایید شده در حال عمل است. اتفاقا پیشنهاد و در حقیقت نظر من این است که باید قانون جامع معماری و شهرسازی داشته باشیم که ضوابط از آن نشات بگیرد، درست مثل قانون اساسی.
با این حساب، شاید آینده معماری ما خارج از خلاقیتهای فردی شود، با این نظر موافق نیستید؟
خیر، به هیچ عنوان. این قانون به حاکمیت کمک میکند که در حوزه کمی به یک وحدت رویه در بخشهای مختلف معماری کشور برسد. بعضی از همکارهای من در مقابل این پیشنهاد، بحث دیگری را طرح میکنند و آن این است که طراحی یک سری استاندارد برای معماری باعث خشک شدن معماری و طراحی کشور میشود. در پاسخ به آنها میگویم وقتی که داریم در حجم انبوه ساخت و ساز میکنیم چارهای جز این نداریم. 2 میلیون متر مربع را نمیشود با صرف زمان زیادی طراحی کرد و ساخت. مجبوریم که از عناصر از پیش طراحی شده و ساخته بهره ببریم. در این میان میشود این عناصر را کیفی طراحی کرد. پس بنابراین میشود در ایجاد آن قانون هم به سمت کیفیسازی حرکت کرد اما این که درگیر نوستالژی تک بناهای هزار سال پیش بشویم، به نظرم راه درستی نیست.
به نکته مهمی اشاره کردید، اتفاقا همین تک بناها امروز مسئله مهمی هستند؛ چطور میشود با دیدن آنها به سمت معماری رفت که هیچ یاد و خاطرهای از تاریخ معماری ما نداشته باشد؟
اتفاقا هدف توجه به کمیتها اصلا دور شدن از گذشته نیست، هدف نگاه متفاوت و استاندارد شده است. از شما میپرسم کل آثار معماری شناخته شده کشور چقدر است؟ 20 هزار مورد است که میشود از آنها اسم برد. از طرف دیگر تعداد دانشجوهای رشته معماری 40 هزار نفر است که سالی 9 هزار نفر از این ها فارغالتحصیل میشوند. اگر هر فارغالتحصیل رشته معماری، موظف شود یکی از این بناها را مستندسازی کند، در هر 10 سال، 5 بار کل آثار معماری کشور مستندسازی میشود و نتیجهاش را به صورت یک کتابچه منتشر کرد. چنین پیشنهادی هر وقت به سازمان میراث فرهنگی مطرح شود، این سازمان از نداشتن بودجه میگوید، در حالی که الان دیگر در وضعیت قدیم نیستیم که کمبود بودجه بتواند جلوی مسیرمان را بگیرد، نیروی انسانی پرورش دادهایم و جامعه فارغالتحصیلان خود را بزرگتر از قبل کردهایم که بتوانیم از این نیرو استفاده کنیم و به سد بودجه نخوریم دیگر! امروز وضع ما نسبت به 80 سال پیش زمین تا آسمان فرق کرده و این امکان هست که گذشته به دقت مورد مطالعه قرار بگیرد و از الگوهای آن در حل مسائل پیش روی معماری استفاده شود.
درباره کمیتها بیشتر توضیح بدهید، به نظر میرسد که در دنیای از اعداد باید دنبال معماری گشت.
در معماری نمیشود با اغراق پروژهای را تحویل داد. باید برای آدمهایی که قرار است از این مکان بهرهبرداری کنند، امکانات لازم فراهم شود و به همین خاطر نیاز به اعداد واقعی داریم. در تحقیقی که در زمینه استانداردهای فضای نمایشگاهی کشور انجام شد، دریافتیم که وقتی چگالی جمعیت در یک مکان از 30 درصد بیشتر میشود، یعنی از مرز 30 نفر در هر 100 متر مربع میگذرد، آن فضا به یک فضای مخاطرهآمیز بدل میشود و بنابراین لازم است که برای آن فضا، تمهیدات حفاظتی در نظر گرفته شود. حالا مقایسه کنید که در بعضی فضاهای معماری عمومی ما ازدحام جمعیت از 30 درصد هم گذشته و به 200 درصد رسیده، این طور میشود که فاجعه رخ میدهد. در ماجرای آتشسوزی مسجد ارگ عرض در خروجی فقط 90 سانت بوده و همین باعث شده که افراد نتوانند به راحتی از مکان فرار کنند. کمیتها اینجا به درد میخورند، خودشان را نشان میدهند و به ما یادآوری میکنند که توجه به آنها، میتواند فرآیند معماری را بهینه کند.
در معماری اسلامی هم همین طور؟ آنجا اما بیشتر از کشف و شهود حرف زده میشود تا اعداد؟
در معماری اسلامی باید کیفیتها را در پرتو کمیتها بسنجیم. ببینیم که خردمندان در آن دوره برای حل مسائل چه تدابیری اندیشیدهاند. بعضی از تکنولوژیها تغییر کرده و قابل استفاده نیست. قوسی که در معماری ایران هست و میگویند توسط ایرانیها ابداع شده، برای تحمل بار سقف و توزیع بار و ... مورد استفاده قرار گرفته. اما وقتی در دورهای که بتن و آهن و دیگر مصالح معماری وجود دارند، آن قوس را تکرار میکنیم، تنها یک کپیبرداری شکلی کردهایم. برخورد مهندسی با پروژه دیگر نیاز به اصالت گذشته ندارد چرا که هم فنآوری تغییر کرده و هم ضوابط معماری عوض شده است. بنابراین حق نداریم که از ضریب زلزله پایینتر بیاییم، حق نداریم از قوسی استفاده کنیم که نتواند زلزله را تحمل کند. اگر که میخواهیم از دستاوردهای معماری در دورههای مختلف بهره ببریم باید اول کمیتهای مرتبط با آن فضاها را شناسایی کنیم و بعد وارد عمل بشویم.
اما انگار در این نوع نگاه، کمیت هدف قرار داده میشود نه کیفیت؟
وجهه کمیتی معماری را به هیچ عنوان نه میشود دست کم گرفت و نه حذفش کرد. چون هدف نیست بلکه وسیله مناسبی است برای رسیدن به هدف. حسن بزرگ توجه به کمیتها این است که متولیان پروژه نسبت به وظایف و مطالبات بنا آگاهتر میشوند. یعنی میتوانیم از این راه بررسی کنیم و کیفیت یک بنا را بسنجیم. یک مثال ساده میزنم؛ در سیستم آموزش عالی دنیا، برای هر دانشجو، بین 35 تا 40 متر مربع بنای آموزشی وجود دارد که این سرانه در دانشگاه آزاد 2 و نیم متر مربع است، مقایسه کمی این سرانهها با یکدیگر به راحتی نشان میدهد مشکلات ما از کجا آب میخورد. معماران نوک پیکان توسعه کشور هستند، همان کاری که راه آهن ریلی در آمریکا کرد؛ باید ایستاد و ساخت. در حال حاضر در ایران 25 هزار آرشیتکت داریم که نسبت به کل جمعیت کشور برای سیاستهای کلی نظام و چشمانداز این تعداد کم است با این حال در بسیاری از فرآیندهای ساخت و ساز کلان کشور معماران خانهنشین هستند و غیرمتخصصها سر کار میروند. این موضوع باعث میشود که منابع ما تلف شوند اما اگر وضع خودمان را به لحاظ کمی روشن کنیم، آن موقع میتوانیم کار را میان نیروهای متخصص تقسیم کرده و بر اساس الگوها جلو برویم.
به عنوان آخرین سوال، آیا این الگوها میتوانند صرفا وطنی نباشند و از تجربیات دیگر کشورها هم باشند؟
الگوهای کشورهای خارجی در حوزه معماری، تلاش همکاران ما در دیگر کشورهاست که میشود آن را با شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کشور تطبیق داد. این کار صنف ماست که بنشیند و این تطبیق را انجام دهد. در دنیا، فاصله فضایی زن و مرد در محیطهای مختلف، بسته به فرهنگهای آن کشورها مختلف است در اروپا، فاصله تعریف شده بین زن و مرد 30 تا 40 سانت بوده اما همین معیار در ایران یک متر است، یا مثلا فاصله هم جنسها در اروپا باز هم همین میزان است اما در ایران این فاصله چند سانتی بیشتر نیست. این تفاوتهای کمی اگر در پروژههای معماری دیده نشود تاثیر منفی روی کارکرد آن بنا خواهد داشت. به عنوان نمونه متروهای ما بر اساس مدلهای فرانسوی ساخته شدهاند به همین خاطر، ایستگاهها دستشویی ندارند و اگر خانمی با بچهاش 66 متر به زیر زمین برود تا به ایستگاه متروی تجریش برسد و بچه ناگهان دستشوییاش بگیرد، باید همان مسافت را برگردد و در خیابان به دنبال دستشویی بگردد! حال آن که سازندگان مترو این را در نظر نگرفتهاند که چنین خدماتی در خیابانهای فرانسه وجود داشته که در ایستگاهها، دستشویی طراحی نشده است. این کار ماست که باید پیش از هر گونه استفاده از تجربیات کشورهای دیگر، آنها را با شرایط خودمان وفق بدهیم. وقتی حرف کیفی میزنیم، دچار نوستالژی میشویم. باید این نگاه تغییر پیدا کند و برای این کار میشود قانون جامع معماری کشور را تدوین کرد، به مجلس برد تا تصویب شود و از آن طریق به حداقلهای کمی در این حوزه دست پیدا کرد تا رفتار ما معماران برای شهر و شهروندانش، دارای حداقلهایی باشد.
انتهای پیام/