به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین؛ قضاوتنهایی در مورد مقبولیت طرح المانهای یادبود، بر عهدۀ مردم است. اینکه برج آزادی را آن قدر خوب به یاد سپردهاند که آن را به عنوان آیکون {نماد} ایران - ملت ایران- برگزیدهاند، دستپخت مردم است؛ بدون این که در این زمینه نظرسنجی برگزار شود و یا از کارشناسان جهت اظهار نظر دعوت کنند. مشهورترین مصداق در این بحث، برج ایفل است که بیشتر کارشناسان وقت، آن را اثری زمخت و فاقد لطافت یک اثر هنری دانستند اما نهایتا در گذر زمان، محبوب خاص و عام شد و اکنون به عنوان اصلیترین نماد کشور فرانسه شناخته میشود.
در گذشته، المانهای یادبود پس از ساخت و سنجش مستمر محبوبیت، عیارسنجی و درجهبندی میشدند. این یعنی در زمان برنامهریزی برای طراحی و ساخت یک المان، معلوم نبوده که آیا آن اثر، اصلیترین نماد کشور، منطقه، استان و یا شهر خواهد بود یا خیر. اما انگار در عصر حاضر، قصه فرق کرده: مدیران و برنامهریزان، پیشنهاد طراحی و ساخت یک المان یادبود را میدهند و پس از ساخت، با تبلیغات فراوان - به سان کالاهای تجاری - آن را به عنوان نماد اصلی، به ذائقۀ عمومی میخورانند: چقدر خوبیم ما!
تصویر شماره 1 مربوط به المان "شهید" در بغداد است: بنایی به ارتفاع چهل متر به یاد کشتهشدگان عراقی در جنگ ایران و عراق. فرم اثر که تشکیل شده است از یک گنبد دو نیم شده. در ویکیپدیای انگلیسی و عربی، آمده که گنبد به سیاق معماری دورۀ خلافت عباسیان طراحی شده است. اما گنبدهای دورۀ عباسیان، یا بدون تیزه است؛ یا تیزهای ملایم دارد و بدون شکم است و یا کنگره دارد (نظر شخصی نگارنده). "عباسی" خوانده شدن این قوس، شاید به دلیل ادعاهای طراح اثر، "اسماعیل فتاح الترکی" است که خود علاقمند به هنر دورۀ عباسیان بوده است. طبق مستندات کتاب "احیاء هنرهای از یاد رفته"، این گنبد بسیار به گنبد "هفت-دو-پنج-چهار مرکزی ریسمانی
"شبیه است (دو). به طور کلی، به نظر میرسد گنبدهای شکمدار از بعد از حکومت عباسیان - آن هم در ایران و همزمان با شروع شیوۀ آذری- مورد استقبال قرار گرفت.
نگارندۀ، منبع محکمی پیرامون مفاهیم این اثر پیدا نکرده است؛ اما موضوعات ذیل در این رابطه قابل توجه هستند:
- منشأ ایرانی شکل گنبد
-"قادسیه" خواندن این جنگ از سوی صدام حسین که این طرح به دستور مستقیم اون آفریده شد. قادسیه و نهاوند، جنگهایی هستند که ساسانیان در مقابل اعراب شکست خوردند.
- مفاهیم مورد نظر طراح اثر، اسماعیل فتاحالترکی (نقاش و مجسمه ساز عراقی): نادر دریابانی - پژوهشگر حوزۀ دفاع مقدس- می گوید: گنبد در این طرح، آسمانی است که پایین کشیده شده. گنبد، نماد معماری اسلامی ایرانیان و شیعیان است که طراحان صدام آن را به نشانۀ ایرانی بودن، از آسمان به زیر کشیده و در روی زمین قرار دادهاند و سپس با شمشیر اشبال صدام، آن را به دو نیم کردهاند. صدام پس از شنیدن این توضیحات از سوی اسماعیل فتاح الترکی، دستور ساخت و نصب این یادمان بعثی را صادر کرد و دستور داد بر روی اسکناسهای 25 دیناری عراق، تصویر آن چاپ شود (سه).
این یادمان عراقی، موضوع اصلی مورد نظر این مطلب نیست؛ این مقدمۀ طولانی برای نقد اثری دیگر آورده شده است: المان "مینودر" در شهر قزوین.
این اثر در سال گذشته به بهره برداری رسید. طراح آن، منصور حسینیپور، معمار قزوینی و فارغالتحصیل دانشگاه علم و صنعت است. در سایت شهرداری قزوین، در مورد المان مینودر آمده است: شکل کلی المان نمادی است از یک دروازه، آغوشی باز برای ورودی شهر، ... الگوهای کهن معماری ایرانی همچون ایوان، قوس، شباک، نقشهای هندسی و انعکاس به شکلی مفهومی و با بیانی نو در تکوین فرم و فضای مجموعه حضور مییابند ... رنگ سفید بنا و ساختار دعوتکننده آن تمثیلی است از مینودر یا دروازه بهشت (باب الجنه) که یکی از نامهای شهر قزوین و نیز نام میدان محل قرارگیری پروژه است. (چهار)
از بین مفاهیم مورد ادعای طراح، سادگی فرمال، دعوتکنندگی و "ایوان گونه" بودن بنا، در طرح به خوانایی هرچه تمامتر، مشهود است؛ اما سفیدی یکدست در محیطی که به دلیل احاطه نشدن توسط ساختمانها، تابش نور خورشید با شدت بیشتری جریان دارد، به عاملی منفی در چشمنوازی مستمر بنا بدل گشته است. همچنین شبکهبندی چهارخانه - سنگی نما، که با تناسبات و هندسۀ فرم و مفاهیم معماری ایرانی و پیمونبندی، بیگانه است، بر شدت این ضعف افزوده است.
اما نکتۀ منفی اصلی در قوسی است که بر بالای محور میانۀ طرح وجود دارد. این قوس که در طرح اولیه، وجود نداشته، فاحشترین اشتباه المان محسوب میشود تا آنجا که قضاوتهای عمومی شهروندان و بازدیدکنندگان را به شدت تحت تأثیر قرار داده است (رجوع کنید به پاراگراف اول).
در این باره ذکر دو نکته ضروری است:
- این درست است که قوسها به بناهای ایرانی و اسلامی، هویتی بومی میبخشند؛ اما در صورت استفادۀ ناصحیح از آنها، حتی از اصالت و عیار کیفی اثر کاسته میشود. از سوی دیگر، استعاره از عناصر شاخص بومی، همیشه به معنای تأیید فرهنگ بومی نیست. مصداق این ادعا، همان المان عراقی موصوف است که در اجرای قوس ایرانی، به مراتب از نمونۀ ایرانی، استادانهتر عمل شده است.
- نکتۀ دوم، این که اصلا قوس بالای المان مینودر قزوین، قوس نیست؛ بلکه یک مثلث متساوی الساقین است که دو کنج پایین آن، پخ شدهاند.
و حالا یک سوال باقی میماند: آیا شهروندان هم مثل مسؤلان، حسّ خوب تعلق خاطر ذهنی (و نه صرفا مکانی) به المان مینودر قزوین دارند!؟
انتهای پیام/
منابع مورد استفاده:
یک:
http://en.wikipedia.org/wiki/Al-Shaheed_Monument
http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B5%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF
دو: کتاب احیاء هنرهای از یاد رفته (به روایت استاد حسین لرزاده)، نوشتۀ مهناز رئیس زاده و حسین مفید، مهندسین مشاور مآب و انتشارات مولی
سه:
http://63darsad.blogfa.com/post-1749.aspx
چهار:
http://qazvin.ir/web/guest/243