سرویس تجسمی هنرآنلاین // آخرین نمایشگاه گالری اثر پیش از تعطیلات تابستانی این گالری به نقاشی‌های بیژن اخگر اختصاص داشت. اخگر حدود هفت سال است که بر روی مجموعه "دایر/بایر" متمرکز است و در این نمایشگاه، سومین دوره کاریش بر روی این مجموعه که شامل 12 اثر با ابعاد بزرگ می شود را به نمایش گذاشت. او در "دایر/بایر3" حساسیت ها و تعابیر جامعه شناسانه ی خود به واسطه ی زبان دیداری ویژه اش که در آن اتوبوس جایگاهی زیبایی شناسانه دارد را بیان می کند.

بیژن اخگر متولد ١٣٤٣ است. و کارشناسى ارشد پژوهش هنر از دانشگاه تربیت مدرس تهران دارد. اخگر تا کنون در نمایشگاه های متعدد گروهی در ایران و انگلیس شرکت داشته است. گفت و گو با این هنرمند را به بهانه نمایش آثارش در گالری اثر در ادامه می‌خوانید.

کارهای شما یادآور یه یک زمان و جغرافیای خاص است. از نظر زمانی این آثار روزهای جنگ و اعزام رزمندگان را به ذهن متبادر می‏کند. نظر خودتان در مورد این موضوع چیست؟

-بله ممکن است اینطور باشد. دیدن این آثار شاید شما را به یاد کوهستان و سرزمین‏های غرب کشور مانند کرمانشاه بیاندازد. از نظر زمانی هم همین طور است که می‌گویید زیرا این آثار با آن روزها مقارن هستند. پس از دوران کودکی و نوجوانی که من به شکلی بی واسطه با اتوبوس ارتباط داشتم نخستین تجربه نزدیک و مداومی که داشتم بین سال‎های 65 تا72 بود و تجربه‏ ها از حالت انتزاعی و شخصی بیرون آمد و روی متنی قرار گرفت که دهه 60 با همه ویژگی‎هایش بود. به نظرم همه این تجربه‌ها بر کارهایم تاثیر گذاشته است به عنوان مثال اینکه در آن روزها فقر موسیقی بود و تازه اتوبوس‎ها تازه به "معین" روی آورده بودند یا اینکه تهیه بلیط و سفر کردن کار آسانی نبود یا حاکم بودن نور قرمز بر فضای اتوبوس‏های آن دوران و تاثیر این نور بر چهره‎ها همه و همه بر من تاثیر گذار بود. از طرفی من آن زمان در کرمانشاه فیزیوتراپی می‎کردم و بیشتر مراجعان هم مجروحان جنگی بودند. در هر کدام از کارها یکی از این نشانه‎ها به کار گرفته شده است و البته بسیاری اوقات نکته‎ای کلی از اتوبوس سر باز می‏کند به مقولات دیگری که گاه هیچ ربطی ندارد. اگر فرض کنیم که ما در هنر برخلاف علم پیش می‏رویم و معمولا براساس نوعی جاندارپنداری کنش هنری می‏کنیم و این جواز ورود ما به دنیای هنر است و اتوبوس نیز همین‏طور بوده است. از این رهگذر من نقاش باید بتوانم به عنوان یک نمونه عینی موضوعی به نام اتوبوس را برای خود پالوده‎تر کرده و در عین حال من قرار است میان امر شخصی و امر عام ایجاد کنم. همه می‏دانیم شیئی به نام اتوبوس وجود دارد که انواع مختلف دارد، این وسیله برای سفر است؛ نقاش با همه این توضیحات احساس می‎کند اتوبوس‎ها چهره دارند و می‎توان بر اساس خصوصیاتی که دارند برای آنها شخصیت‎پردازی کرد. اینها همه مبنی بر فرهنگی است که ما از آن می‎آییم و در اینجا آن کلیشه‎ای که می‏گوید میان آنچه تلویزیون نمایش می‏دهد با آنچه در حقیقت روی می‏دهد تفاوت وجود دارد، خود را نان می‏دهد. اما اتوبوس که ما را در بر گرفته است مثل شهری است که ما را در میان خود دارد گویی ما در هر جا که باشیم درون ظرفی هستیم و در یک موقعیت مکانی مشخص قرار داریم. این نوع ارتباط‎های گاه نمادین و گاه تمثیلی ابزار کاری است که برای من به ادبیات نیز پهلو می‏زند و می‏توان در این کارها نوعی کنش روایی را مشاهده کرد. شخصا فکر می‌کنم که چنین خاصیتی در کارها وجود دارد زیرا من آنها را همانند شخصیت‎هایی تصور کرده‎ام. در واقع اکنون که به گذشته نگاه می‏کنم متوجه می‌شوم که من همیشه به اتوبوس به عنوان قهرمان نگاه می‏کردم و به مرور زمان متوجه شدم که با یک حس شیفتگی و تسخیر شدگی با آن مواجه شده‎ام و این تنها یک وسیله آهنی و بی روح است. اما اثر هنری بین این دو اتفاق می‏افتد؛ وسیله می‌شود وجه امر عام و مفهوم آن و سپس من هستم که در حوزه هنر با مصداق و تصویر سر و کار دارم. همه این‎ مصداق‌ها و تصاویر از فیلتر من عبور می‏کنند و از آنجا که مانند هرکس دیگری دارای ویژگی‎هایی هستم، ویژگی‎هایم بر روند اثر هنری تاثیر می‏گذارد.

اشاره کردید که در سال‌های جنگ در کرمانشاه به فیزیوتراپی مشغول بودید. اینکه شما به عنوان نقاش در این رشته مشغول به کار بودید بسیار جالب است.

-فیزیوتراپی بسیار اتفاقی بود. سال 62 من به عنوان نقاش به درخواست دوستی که مدیر مدرسه بود به کرمانشاه رفتم تا یک نقاشی دیواری در مدرسه‌ای بکشم. او دوستی در بهزیستی داشت که برای کارهای هنری و تبلیغاتی دنبال کسی می‏گشت پیشنهاد این کار را به من دادند و من پذیرفتم. کارهای ابتدایی این کار را انجام دادیم با این و با گذشت چند ماه متوجه شدم که این طرح عملی نیست البته تنها کاری انجام شد عکسی از شهید رجایی به همراه پیرمرد روستایی که من آن را روی دیواری به ابعاد 9 در 4 متر اجرا کردم. من چندان با نقاشی دیواری آشنایی نداشتم و با این کار مثل یک نقاشی معمولی برخورد کردم. طرحی در ابعاد A3 داشتم که باید ابعاد آن را بزرگ می‎کردم. کمکی هم نداشتم و فقط یک نفر بود که وظیفه داشت پله زنگ زده‌ای را برایم جابه‎جا کند. البته دید نداشتم و مجبور بودم از اداره بیرون بروم و از یک خیابان و یک بلوار بگذرم تا متوجه شوم که طرح درست ترسیم شده است یا خیر. در حقیقت همکاری من با بهزیستی همین قدر بود و با نامه‎ای مرا به یک مرکز توانبخشی معرفی کردند و من بدون هیچ‎گونه تجربه فیزیوتراپی در این بخش مشغول شدم. درکنار تکنیسین‎هایی که در این بخش بودند کارهایی یاد گرفتم و 10 سال آنجا کار کردم. البته در این مدت برای حضور در کلاس‏هایم چند روز در هفته به تهران می‏آمدم به همین دلیل درکنار تجاربی که در کودکی از اتوبوس داشتم رفت‎وآمدها باعث شد که تجارب جدید و چندجانبه پیدا کردم. تا سال 72 در بهزیستی کار کردم؛ پس از اتمام تحصیل پیشنهاد داد که در بهزیستی یک کارگاه هنری ایجاد شود و بچه‌ها مددجو چیزهایی یاد بگیرند. با این موضوع موافقت شد و کار من از آن پس این شد. این کار در بهزیستی هیچ‎ سابقه‎ای نداشت زیرا اساسا در بهزیستی چیزی به نام فعالیت هنری تعریف نشده است با این حال مددجویانی که با من کار می‏کردند بسیار موفق بودند و آنقدر پیشرفت داشتند که در بسیاری از جشنواره‎هایی که ارشاد برگزار می‏کرد مقام‎هایی کسب کردند. این کار تا چند سال پیش ادامه داشت تا اینکه به دلایل شخصی مجبور شدم از کرمانشاه به تهران بیایم. قصد داشتم در تهران و در سطح وسیع‎تری این کار را ادامه دهم که این مکان فراهم نشد. به همین دلیل با یک بازنشستگی پیش از موعد از بهزیستی خارج شده و بیشتر از قبل به نقاشی پرداختم. اما در اصل موضوع تلخی باقی ماند و آن اینکه من در بهزیستی کرمانشاه با گروهی از مددجویانی کار کردم که به پایین ترین لایه‎های اجتماع تعلق داشتند و در 10 سال با حرف‎هایی که می‏زدیم و کتاب‎هایی که به آنها معرفی می‏کردم از جایگاه‎شان بیرون آوردم این‎ها چیزهایی یاد گرفتند و به حساسیت‎هایی که در درون‌شان وجود داشت آگاه شدند با این حال شرایط فلاکت‎بار زندگی آنها تا امروز نیز تغییر نکرده است و این کارها باعث شد که آنها بیشتر موقعیت‎های بدشان را ببینند. در مجموع فکر می‌کنم شرایط آنها بدتر شد چون آنها اکنون بیشتر می‏فهمند، حساسیت‎های درونی‎شان تیز تر شده است اما موقعیت آنها همان است که بود و اکنون تنها دوستی کمی باقی مانده است. این افراد اکنون به لحاظ مالی به هیچ عنوان توانایی نقاشی را ندارند در حالیکه 4-5 نفر از آنها نقاش حرفه‎ای هستند و می‏توانند کار کنند و نمایشگاه بگذراند.

همانطور که اشاره کردید از سال‎های جنگ در بهزیستی مشغول به کار شدید. فضای کارهای شما هم گویی پریشان و به هم ریخته به نظر می‌رسد و تاثیر آن دوران به خوبی احساس می‏شود. البته در کارهای شما حضور انسانی بسیار اندک است...

-به نظر من خود این اتوبوس‎‏ها می‎توانند نماینده آدمی باشند. به اقتضا هر کار موقعیت فرد فرضی تغییر می‏کند. گاهی می‌تواند یک مجروح باشد یا در موقعیتی دیگر هنرمند آس و پاسی که سرگردان است و هیچ جایگاه اجتماعی ندارد و یا هر کس دیگری در هر شرایط دیگری. این کارها با توده و عامه مردم سر وکار دارند و ویژگی آن شکل از زندگی را نشان می‏دهد و حتی می‏شود این عامه بودن جامعه را با عمومی بودن این اتوبوس‏ها مرتبط کرد. اتوبوس می‏تواند همه را با خود ببرد و بیاورد و قطبی کند در بدترین معنای عمومیت و ایجابی بودن امر عام که فراگیر بودن آن است. ورای درست یا غلط خواست این فراگیر بودن واقعی است و باید به آن اهمیت داد. نوعی معادل سازی بینامتنی اینجا اتفاق می‏افتد به این معنا که اگر آسیب‌های اجتماعی، زندگی روزمره، سبک زندگی را در چارچوب دهه 60 ببینیم که پس از گذشتن چند سال کارهایی حاصل آن می‏شود که این‎ها نمونه آن هستند. هرچند ممکن است به لحاظ رنگ و فرم متضاد و تیز باشند به همین دلیل گاهی ما در یک کار اتوبوسی می‏بینیم که مثل یک مانع است و به تکه‎ای سلب، توپر، بی‎روح و گنگ شباهت دارد و و در همان اثر اتوبوس دیگری وجود دارد که گویی گوشت و خون دارد و جنبش و حیات را می‏توان در آن احساس کرد. این اتفاق به لحاظ رنگ نیز می‏افتد در این سمت رنگ‏های ارگانیک و زنده به طبیعت و مقوله حیات قرار دارد و در سمت دیگر رنگ‏های خاکستری، تخت و بی تاثیر وجود دارد که وجوه بیانی عامدانه از آن حذف شده است. می‏توانیم این را در بخشی از آن عام یا توده ببینیم که گویی حساسیتی ندارند، به زندگی فکر نمی‎کنند و هیچ آسایشی ندارند.

به همین دلیل است که خوش رکاب شما سوخته و اوراق شده است؟

-به نوعی گروتسک است. این ماشین قبلا خوش رکاب بوده است. من زمانی به این راننده اتوبوس‎ها نزدیک شدم و فهمیدم که این عبارت برای آنها بسیار معنادار است و آنها با دقت از آن استفاده می‏کنند. در نظر این افراد خوش رکاب ماشینی است که نان می‎دهد اما خرجی برای صاحب خود نمی‏تراشد. گویی خون و روح دارد و از نوعی مرام و مسلک برخوردار است. یکی از کارهای من که تصویر آن در کاتالوگ هست اما از ابتدا قرار نبود در در نمایشگاه باشد اتوبوس سوخته بزرگی است که تمام قاب را گرفته است و می‏تواند خوش رکاب ما باشد.

با نمایش این آثار مشخص شد که از کارهای پیشین خود که به نقشه شباهت داشتند فاصله گرفته‎اید...

-شاید در کارهای جدیدم رگه‎هایی از جوگیری وجود داشته باشد و اجازه دادم اتفاق‎ها کمی صریح‎تر بیفتد.

اگر بخواهید از دوره‌های قبلتان بگویید کارهای قبلی شما شامل چه دوره‌هایی می‌شود؟

-شاید بتوان گفت که آنها کارهای اولیه همین دوره هستند. اما اگر بخواهم جزیی نگاه کنم باید بگویم که من مدت طولانی طبیعت کار کرده‎ام. این کارها کاملا انتزاعی نیستند و می‏توان عناصر طبیعی را به وضوح در آنها تشخیص داد. البته همه آنها را در محیط طبیعی کار کرده‎ام و به ویژه در دورانی که در هنرستانی در کرمانشاه تدریس می‎کردم با بچه‌ها به طبیعت می‎رفتیم و کار می‎کردیم. مقطع دیگری از کارم "تجرید آباد" نام دارد. نام این مجموعه از عنوان‎هایی که برای بسیاری از روستاها وجود دارد گرفته‌ام. این کارها بافت روستاست و البته در آنها آدمی وجود ندارد. دوره 12 تایی نیز مقطع دیگری است که از سال 68 آغاز شده و به معماری دوره قدیم کرمانشاه اختصاص دارد. معماری این ناحیه بسیار خاص است و با اینکه ایرانی است اما ویژگی‏های معماری مدیترانه‎ای نیز در آن دیده می‏شود. یک مجموعه کار درباره عاشورا نیز کار کرده‎ام که پایان‌نامه دوره لیسانس من است. این مجموعه حدود 12 اثر 100 در 70 است که دو یا سه کار آن به صورت سیاه سفید و با آب مرکب کار شده است. آثار این مجموعه تقریبا انتزاعی-اکسپرسیونیستی هستند اما عناصر بارزی مثل ترمه، پنجه و خون در این کارها وجود دارد. بخش نظری پایان‎نامه من نیز به همین موضوع اختصاص داشت. نمابندی این کارها نیز از تکیه معاون‎الملک کرمانشاه گرفته شده است که حوالی مشروطه ساخته شده است. این بنا با کاشیکاریهای بزرگ دیواری از رویدادهای عاشورا تزیین شده است. آن 10 تابلو نیز هرکدام نمایی از وقایع عاشورا هستند که البته با سبک و سیاق خودم آنها را پرداخته‎ام که ربطی به خود آن مقوله ندارد اما نوعی از هماهنگی و سازگاری آنجا اتفاق افتاده است. یک مجموعه هفت تایی نیز دارم که حاشیه جاده، خط کشی‏ها، جای عاج ماشین روی آسفالت، ترک‎های آسفالت را نشان می‏دهد. در این نمودهای بصری است که شکلی از زوال زندگی را می‏توان دید. نمودهای آشنایی در این آثار دیده می‏شود که البته همه نمود زوال هستند. گویی ما اصلا به نمودهای حیات عادت نداریم و نمودهای زوال نیز عادت کرده‎ایم. اینها نوعی ناتوالیسم شهری هستند که البته در فضای آزاد و عینی کار نشده‌اند. این‏ها به خودی خود و به لحاظ تصویر افکتیو هستند اما جلوه بصری آن برای من قابل توجه است. بعد از آن یک مقطع کوتاهی کار نکردم و بعد به دایر بایر پرداختم که البته طراحی‌های کوچکی از آن بودند که بعدها به کارهای بزرگ تبدیل شد.

درباره نوعی پریشانی در کارهای شما صحبت کردیم. این پریشانی ادامه پریشانی و التهاب جنگ است یا نمودی از التهاب روزگار کنونی است؟

-هرچه هست از حال است اعم از حال شخصی من یا حال سال‎های اخیر جامعه.

شما به عمد به سمت چنین فضاهایی رفتید؟

-نمی‎توان دقیق به این سوال جواب داد. به اعتبار اینکه من به این موضوعات فکر کرده‎ام، عمد هستند. به اعتبار اینکه آنچه ما به آن فکر می‌کنیم در اجرا دچار ناخودآکاهی می‏شود می‏توان به شکل دیگری قضاوت کرد. بخشی از کار سرشتی است و بخش دیگر هم که مناقشه برانگیز است با موضوعات قبل از خود ادغام می‏شود. گاه می‏بینیم مصداقی‎ترین و جزیی‎ترین موضوعات با بزرگترین دغدغه اکنون من که البته متعلق به همه است؛ مثل آزادی و امنیت با هم برخورد کرده و چیز دیگری از آن حاصل می‌شود. به دقت به خاطر دارم که گاراژی نزدیک خانه ما بود که به شرکت ترانسپورت شاهین تعلق داشت و اتوبوس‎های آن به داخل استان کرمانشاه اختصاص داشت. من در آن زمان با شرکت‎های بزرگ مثل ایران‌پیما و تی.بی.تی آشنایی نداشتم. به این گاراژ می‏رفتم و اتوبوس‎ها را نگاه می‏کردم. البته مدل اتوبوس‎های آن از این اتوبوس‎ها پایین تر بود. اتوبوس زرد آجری را به خاطر دارم که شیفته آن بودم دور و بر آن می‌پلکیدم و دقیقا این صحنه را به خاطر دارم که راننده اتوبوس مرا به خاطر حضور مکرر اطراف این اتوبوس دعوا کرد. از طرفی سال‌ها بعد یک متوجه یک سری مفاهیم کلی درباره اتوبوس در ذهن خودم شدم؛ اتوبوس برای من نمادی از یک قهرمان بود، چیزی شبیه شوالیه‌های قرون وسطی یا اعل فتوت در قرون گذشته ایران، او شخصیت مسافری مخاطره جو و دنیا دیده را نیز داشت که هرازگاهی ناپدید می‎شد تا به دیار دیگر برود. من آن تصویر ابتدایی را هیچگاه کار نکردم اما آن تصویر دوران کودکی با این مفاهیم در کارهای دیگر به شکل قابل توجهی برخورد کرده است. برای خودم بسیار عجیب است که مثلا چرا لحظه خارج شدن اتوبوس‎ها از گاراژ تا این اندازه برای من جذاب بود و من مانند کسی که در انتظار خورشید گرفتگی است برجای می‏ماندم تا اتوبوس با ابهت تمام از در کم عرض گاراژ خارج شود گویی این رخداد به تمامی به من مربوط بود و من اگر لحظه خروج و رفتن آن را نمی‌دیدم چیز بسیار مهمی را از دست داده‎ام.

شما پیش از گفته‎اید که مدت‎ها روی کارهای آبستره متمرکز بودید اما بعدها به کارهای رئال روی آوردید. دلیل این تغییر سبک چه بوده است؟

-من در دوره‎ای که گفتم دوست داشتم کار عملی جدی انجام بدهم و در اجتماع حضور پررنگی داشته باشم شکست این خواسته باعث شد که آن را در دنیای نقاشی دنبال کنم. نقاشی به خودی خود یک سطح صاف دو بعدی است که ارتباط با آن آسان ایجاد نمی‏شود و انتزاعی بودن در این شرایط کار را برتر خواهد کرد. به همین دلیل از خودم پرسیدم چه کسی با کاری که تا این اندازه شخصی است ارتباط برقرار می‌کند؟ از طرفی مفهوم اجتماعی نقاشی به عنوان رسانه هر روز در حال بزرگتر شدن است. البته نقاشی به تنهایی رسانه نیست اما ذات اینکه من به عنوان هنرمند از به عنوان به رسانه‎ای برای خود استفاده می‏کنم قطعی است من نقاشی می‏کشم و دوست دارم که کسی آن را ببیند. البته بسیاری به من می‏گویند که تو از نقاشی بیش از ظرفیت آن انتظار داری اما من با توجه به توانی که دارم کار می‏کنم و به اعتبار آن توان امیدوارم بتوانم یک راه شخصی را باز کنم که ایده و تجربه من باشد. گسترده‎تر کردن امکانات نقاشی حرف بزرگی است که نقاشان بزرگ آن را انجام داده‌اند و من می‎گویم دلم می‏خواهد آن را انجام دهم. به این اعتبار وارد این دنیا می‏شود که بنیان‏ها و نشانه‎های آن برای مردم آشناتر است . کوشش که بتوانم ارتباط نزدیک‏تری بین مردم و نقاشی برقرار کنم. این واقعا یکی از دغدغه‎های من است که کاش نقاشی کالای لوکس نباشد و مثل موسیقی همه مردم می‏توانستند آن را از صبح تا شب گوش دهند. البته من تلاش می‏کنم گویی که خودم را سرکار گذاشته‎ام و در عین حال با این تلاش کردن فرقی برای خودم قائل شده‎ام. هرچند ارزیابی درستی وجود ندارد زیرا ما اگر به نگاه دیگری به ما توجه شود دیده می‎شویم. چنانچه الان هم با عنوان‏هایی مثل پست‏مدرنیسم، عدم تمرکز، پلورالیسم به ما خط می‌دهند و به همین دلیل نر به آت و آشغال تبدیل شده و در حد لوازم سرگرمی تنزل پیدا کرده است. اتفاقا در 7-8 سال گذشته نقاشی‎های ایرانی از همین رهگذر مشهور شده‌اند. نقاشان مسن‎تر به خاطر کارهای 40 سال قبل خود معروف هستند و هنوز نان همان را می‏خورند و جوان‎ها هم که به خاطر دیده شدن در غرب حاضر به انجام هرکاری هستند. آن سوی عالم چیزی را به نام پلورالیزم یا پست‎مدرنیسم وضع کرده‌اند، فرمولش را به ما می‏دهند و ما هم آت و آشغال تولید می‏کنیم که به دلیل اندگی رنگ و بوی سیاسی مورد توجه قرار می‏گیرد اما هنر که سیاست نیست، هنر هیچکدام از این‎ها نیست. هنر تنها لذت بی‎واسطه حواس بیرون است و این اساس زیبایی شناسی است. ریبایی شناسی تجربه حسی را ما را پالوده و با رنگ، آواز یا رقص اجرا می‏کند. من کوشش می‌کنم که در این مسیر جلو روم و مهم تنها همان کوشش است.

شما از تاثیرگذاری روی مخاطب گفتید و مشخص شد که هدف شما خلق یک کالای لوکس نیست اما به طور مشخص این تاثیرگذاری از چه جنبه‏ هایی اتفاق می‏افتد؟

- تاثیرگذاری مورد نظر من از طریق پیوند خوردن حوزه ‏های متنی مختلف به هم در برابر کنش یک جانبه فرمالی که من می‌توانستم نسبت به دنیای خاص خودم یعنی همین اتوبوس‎ها داشته باشم ایجاد می‌شود. من کوشش کردم مفاهیمی مثل سفر، اقلیم فرهنگی، زندگی، اتوبوس در قالب یک آدم یا گروهی از آدم را مطرح کنم. البته من نیر به سهم خودم یک کنش فرهنگی دیگر علاوه بر دستکاری‎های فرهنگی را لحاظ میکنم تا چیزی پدید آید که یک مازاد فرهنگی خاص و لوکس و فرهیخته و روشنفکرانه نباشد بلکه نوعی ارتباط نوستالژیک را با عموم مخاطب نیز برقرار کند. در واقع کوشیده‎ام تجربه‏ های شخصی بسیاری از مردم را در این اتوبوس‏ها جای دهم که بسیاری از مخاطبان مشابه آن تجربه‏ ها را در سال‎ها قبل داشته‎اند.

گزارش تصویری مرتبط.

انتهای پیام/