سرویس تجسمی هنرآنلاین // آخرین نمایشگاه گالری اثر پیش از تعطیلات تابستانی این گالری به نقاشیهای بیژن اخگر اختصاص داشت. اخگر حدود هفت سال است که بر روی مجموعه "دایر/بایر" متمرکز است و در این نمایشگاه، سومین دوره کاریش بر روی این مجموعه که شامل 12 اثر با ابعاد بزرگ می شود را به نمایش گذاشت. او در "دایر/بایر3" حساسیت ها و تعابیر جامعه شناسانه ی خود به واسطه ی زبان دیداری ویژه اش که در آن اتوبوس جایگاهی زیبایی شناسانه دارد را بیان می کند.
بیژن اخگر متولد ١٣٤٣ است. و کارشناسى ارشد پژوهش هنر از دانشگاه تربیت مدرس تهران دارد. اخگر تا کنون در نمایشگاه های متعدد گروهی در ایران و انگلیس شرکت داشته است. گفت و گو با این هنرمند را به بهانه نمایش آثارش در گالری اثر در ادامه میخوانید.
کارهای شما یادآور یه یک زمان و جغرافیای خاص است. از نظر زمانی این آثار روزهای جنگ و اعزام رزمندگان را به ذهن متبادر میکند. نظر خودتان در مورد این موضوع چیست؟
-بله ممکن است اینطور باشد. دیدن این آثار شاید شما را به یاد کوهستان و سرزمینهای غرب کشور مانند کرمانشاه بیاندازد. از نظر زمانی هم همین طور است که میگویید زیرا این آثار با آن روزها مقارن هستند. پس از دوران کودکی و نوجوانی که من به شکلی بی واسطه با اتوبوس ارتباط داشتم نخستین تجربه نزدیک و مداومی که داشتم بین سالهای 65 تا72 بود و تجربه ها از حالت انتزاعی و شخصی بیرون آمد و روی متنی قرار گرفت که دهه 60 با همه ویژگیهایش بود. به نظرم همه این تجربهها بر کارهایم تاثیر گذاشته است به عنوان مثال اینکه در آن روزها فقر موسیقی بود و تازه اتوبوسها تازه به "معین" روی آورده بودند یا اینکه تهیه بلیط و سفر کردن کار آسانی نبود یا حاکم بودن نور قرمز بر فضای اتوبوسهای آن دوران و تاثیر این نور بر چهرهها همه و همه بر من تاثیر گذار بود. از طرفی من آن زمان در کرمانشاه فیزیوتراپی میکردم و بیشتر مراجعان هم مجروحان جنگی بودند. در هر کدام از کارها یکی از این نشانهها به کار گرفته شده است و البته بسیاری اوقات نکتهای کلی از اتوبوس سر باز میکند به مقولات دیگری که گاه هیچ ربطی ندارد. اگر فرض کنیم که ما در هنر برخلاف علم پیش میرویم و معمولا براساس نوعی جاندارپنداری کنش هنری میکنیم و این جواز ورود ما به دنیای هنر است و اتوبوس نیز همینطور بوده است. از این رهگذر من نقاش باید بتوانم به عنوان یک نمونه عینی موضوعی به نام اتوبوس را برای خود پالودهتر کرده و در عین حال من قرار است میان امر شخصی و امر عام ایجاد کنم. همه میدانیم شیئی به نام اتوبوس وجود دارد که انواع مختلف دارد، این وسیله برای سفر است؛ نقاش با همه این توضیحات احساس میکند اتوبوسها چهره دارند و میتوان بر اساس خصوصیاتی که دارند برای آنها شخصیتپردازی کرد. اینها همه مبنی بر فرهنگی است که ما از آن میآییم و در اینجا آن کلیشهای که میگوید میان آنچه تلویزیون نمایش میدهد با آنچه در حقیقت روی میدهد تفاوت وجود دارد، خود را نان میدهد. اما اتوبوس که ما را در بر گرفته است مثل شهری است که ما را در میان خود دارد گویی ما در هر جا که باشیم درون ظرفی هستیم و در یک موقعیت مکانی مشخص قرار داریم. این نوع ارتباطهای گاه نمادین و گاه تمثیلی ابزار کاری است که برای من به ادبیات نیز پهلو میزند و میتوان در این کارها نوعی کنش روایی را مشاهده کرد. شخصا فکر میکنم که چنین خاصیتی در کارها وجود دارد زیرا من آنها را همانند شخصیتهایی تصور کردهام. در واقع اکنون که به گذشته نگاه میکنم متوجه میشوم که من همیشه به اتوبوس به عنوان قهرمان نگاه میکردم و به مرور زمان متوجه شدم که با یک حس شیفتگی و تسخیر شدگی با آن مواجه شدهام و این تنها یک وسیله آهنی و بی روح است. اما اثر هنری بین این دو اتفاق میافتد؛ وسیله میشود وجه امر عام و مفهوم آن و سپس من هستم که در حوزه هنر با مصداق و تصویر سر و کار دارم. همه این مصداقها و تصاویر از فیلتر من عبور میکنند و از آنجا که مانند هرکس دیگری دارای ویژگیهایی هستم، ویژگیهایم بر روند اثر هنری تاثیر میگذارد.
اشاره کردید که در سالهای جنگ در کرمانشاه به فیزیوتراپی مشغول بودید. اینکه شما به عنوان نقاش در این رشته مشغول به کار بودید بسیار جالب است.
-فیزیوتراپی بسیار اتفاقی بود. سال 62 من به عنوان نقاش به درخواست دوستی که مدیر مدرسه بود به کرمانشاه رفتم تا یک نقاشی دیواری در مدرسهای بکشم. او دوستی در بهزیستی داشت که برای کارهای هنری و تبلیغاتی دنبال کسی میگشت پیشنهاد این کار را به من دادند و من پذیرفتم. کارهای ابتدایی این کار را انجام دادیم با این و با گذشت چند ماه متوجه شدم که این طرح عملی نیست البته تنها کاری انجام شد عکسی از شهید رجایی به همراه پیرمرد روستایی که من آن را روی دیواری به ابعاد 9 در 4 متر اجرا کردم. من چندان با نقاشی دیواری آشنایی نداشتم و با این کار مثل یک نقاشی معمولی برخورد کردم. طرحی در ابعاد A3 داشتم که باید ابعاد آن را بزرگ میکردم. کمکی هم نداشتم و فقط یک نفر بود که وظیفه داشت پله زنگ زدهای را برایم جابهجا کند. البته دید نداشتم و مجبور بودم از اداره بیرون بروم و از یک خیابان و یک بلوار بگذرم تا متوجه شوم که طرح درست ترسیم شده است یا خیر. در حقیقت همکاری من با بهزیستی همین قدر بود و با نامهای مرا به یک مرکز توانبخشی معرفی کردند و من بدون هیچگونه تجربه فیزیوتراپی در این بخش مشغول شدم. درکنار تکنیسینهایی که در این بخش بودند کارهایی یاد گرفتم و 10 سال آنجا کار کردم. البته در این مدت برای حضور در کلاسهایم چند روز در هفته به تهران میآمدم به همین دلیل درکنار تجاربی که در کودکی از اتوبوس داشتم رفتوآمدها باعث شد که تجارب جدید و چندجانبه پیدا کردم. تا سال 72 در بهزیستی کار کردم؛ پس از اتمام تحصیل پیشنهاد داد که در بهزیستی یک کارگاه هنری ایجاد شود و بچهها مددجو چیزهایی یاد بگیرند. با این موضوع موافقت شد و کار من از آن پس این شد. این کار در بهزیستی هیچ سابقهای نداشت زیرا اساسا در بهزیستی چیزی به نام فعالیت هنری تعریف نشده است با این حال مددجویانی که با من کار میکردند بسیار موفق بودند و آنقدر پیشرفت داشتند که در بسیاری از جشنوارههایی که ارشاد برگزار میکرد مقامهایی کسب کردند. این کار تا چند سال پیش ادامه داشت تا اینکه به دلایل شخصی مجبور شدم از کرمانشاه به تهران بیایم. قصد داشتم در تهران و در سطح وسیعتری این کار را ادامه دهم که این مکان فراهم نشد. به همین دلیل با یک بازنشستگی پیش از موعد از بهزیستی خارج شده و بیشتر از قبل به نقاشی پرداختم. اما در اصل موضوع تلخی باقی ماند و آن اینکه من در بهزیستی کرمانشاه با گروهی از مددجویانی کار کردم که به پایین ترین لایههای اجتماع تعلق داشتند و در 10 سال با حرفهایی که میزدیم و کتابهایی که به آنها معرفی میکردم از جایگاهشان بیرون آوردم اینها چیزهایی یاد گرفتند و به حساسیتهایی که در درونشان وجود داشت آگاه شدند با این حال شرایط فلاکتبار زندگی آنها تا امروز نیز تغییر نکرده است و این کارها باعث شد که آنها بیشتر موقعیتهای بدشان را ببینند. در مجموع فکر میکنم شرایط آنها بدتر شد چون آنها اکنون بیشتر میفهمند، حساسیتهای درونیشان تیز تر شده است اما موقعیت آنها همان است که بود و اکنون تنها دوستی کمی باقی مانده است. این افراد اکنون به لحاظ مالی به هیچ عنوان توانایی نقاشی را ندارند در حالیکه 4-5 نفر از آنها نقاش حرفهای هستند و میتوانند کار کنند و نمایشگاه بگذراند.
همانطور که اشاره کردید از سالهای جنگ در بهزیستی مشغول به کار شدید. فضای کارهای شما هم گویی پریشان و به هم ریخته به نظر میرسد و تاثیر آن دوران به خوبی احساس میشود. البته در کارهای شما حضور انسانی بسیار اندک است...
-به نظر من خود این اتوبوسها میتوانند نماینده آدمی باشند. به اقتضا هر کار موقعیت فرد فرضی تغییر میکند. گاهی میتواند یک مجروح باشد یا در موقعیتی دیگر هنرمند آس و پاسی که سرگردان است و هیچ جایگاه اجتماعی ندارد و یا هر کس دیگری در هر شرایط دیگری. این کارها با توده و عامه مردم سر وکار دارند و ویژگی آن شکل از زندگی را نشان میدهد و حتی میشود این عامه بودن جامعه را با عمومی بودن این اتوبوسها مرتبط کرد. اتوبوس میتواند همه را با خود ببرد و بیاورد و قطبی کند در بدترین معنای عمومیت و ایجابی بودن امر عام که فراگیر بودن آن است. ورای درست یا غلط خواست این فراگیر بودن واقعی است و باید به آن اهمیت داد. نوعی معادل سازی بینامتنی اینجا اتفاق میافتد به این معنا که اگر آسیبهای اجتماعی، زندگی روزمره، سبک زندگی را در چارچوب دهه 60 ببینیم که پس از گذشتن چند سال کارهایی حاصل آن میشود که اینها نمونه آن هستند. هرچند ممکن است به لحاظ رنگ و فرم متضاد و تیز باشند به همین دلیل گاهی ما در یک کار اتوبوسی میبینیم که مثل یک مانع است و به تکهای سلب، توپر، بیروح و گنگ شباهت دارد و و در همان اثر اتوبوس دیگری وجود دارد که گویی گوشت و خون دارد و جنبش و حیات را میتوان در آن احساس کرد. این اتفاق به لحاظ رنگ نیز میافتد در این سمت رنگهای ارگانیک و زنده به طبیعت و مقوله حیات قرار دارد و در سمت دیگر رنگهای خاکستری، تخت و بی تاثیر وجود دارد که وجوه بیانی عامدانه از آن حذف شده است. میتوانیم این را در بخشی از آن عام یا توده ببینیم که گویی حساسیتی ندارند، به زندگی فکر نمیکنند و هیچ آسایشی ندارند.
به همین دلیل است که خوش رکاب شما سوخته و اوراق شده است؟
-به نوعی گروتسک است. این ماشین قبلا خوش رکاب بوده است. من زمانی به این راننده اتوبوسها نزدیک شدم و فهمیدم که این عبارت برای آنها بسیار معنادار است و آنها با دقت از آن استفاده میکنند. در نظر این افراد خوش رکاب ماشینی است که نان میدهد اما خرجی برای صاحب خود نمیتراشد. گویی خون و روح دارد و از نوعی مرام و مسلک برخوردار است. یکی از کارهای من که تصویر آن در کاتالوگ هست اما از ابتدا قرار نبود در در نمایشگاه باشد اتوبوس سوخته بزرگی است که تمام قاب را گرفته است و میتواند خوش رکاب ما باشد.
با نمایش این آثار مشخص شد که از کارهای پیشین خود که به نقشه شباهت داشتند فاصله گرفتهاید...
-شاید در کارهای جدیدم رگههایی از جوگیری وجود داشته باشد و اجازه دادم اتفاقها کمی صریحتر بیفتد.
اگر بخواهید از دورههای قبلتان بگویید کارهای قبلی شما شامل چه دورههایی میشود؟
-شاید بتوان گفت که آنها کارهای اولیه همین دوره هستند. اما اگر بخواهم جزیی نگاه کنم باید بگویم که من مدت طولانی طبیعت کار کردهام. این کارها کاملا انتزاعی نیستند و میتوان عناصر طبیعی را به وضوح در آنها تشخیص داد. البته همه آنها را در محیط طبیعی کار کردهام و به ویژه در دورانی که در هنرستانی در کرمانشاه تدریس میکردم با بچهها به طبیعت میرفتیم و کار میکردیم. مقطع دیگری از کارم "تجرید آباد" نام دارد. نام این مجموعه از عنوانهایی که برای بسیاری از روستاها وجود دارد گرفتهام. این کارها بافت روستاست و البته در آنها آدمی وجود ندارد. دوره 12 تایی نیز مقطع دیگری است که از سال 68 آغاز شده و به معماری دوره قدیم کرمانشاه اختصاص دارد. معماری این ناحیه بسیار خاص است و با اینکه ایرانی است اما ویژگیهای معماری مدیترانهای نیز در آن دیده میشود. یک مجموعه کار درباره عاشورا نیز کار کردهام که پایاننامه دوره لیسانس من است. این مجموعه حدود 12 اثر 100 در 70 است که دو یا سه کار آن به صورت سیاه سفید و با آب مرکب کار شده است. آثار این مجموعه تقریبا انتزاعی-اکسپرسیونیستی هستند اما عناصر بارزی مثل ترمه، پنجه و خون در این کارها وجود دارد. بخش نظری پایاننامه من نیز به همین موضوع اختصاص داشت. نمابندی این کارها نیز از تکیه معاونالملک کرمانشاه گرفته شده است که حوالی مشروطه ساخته شده است. این بنا با کاشیکاریهای بزرگ دیواری از رویدادهای عاشورا تزیین شده است. آن 10 تابلو نیز هرکدام نمایی از وقایع عاشورا هستند که البته با سبک و سیاق خودم آنها را پرداختهام که ربطی به خود آن مقوله ندارد اما نوعی از هماهنگی و سازگاری آنجا اتفاق افتاده است. یک مجموعه هفت تایی نیز دارم که حاشیه جاده، خط کشیها، جای عاج ماشین روی آسفالت، ترکهای آسفالت را نشان میدهد. در این نمودهای بصری است که شکلی از زوال زندگی را میتوان دید. نمودهای آشنایی در این آثار دیده میشود که البته همه نمود زوال هستند. گویی ما اصلا به نمودهای حیات عادت نداریم و نمودهای زوال نیز عادت کردهایم. اینها نوعی ناتوالیسم شهری هستند که البته در فضای آزاد و عینی کار نشدهاند. اینها به خودی خود و به لحاظ تصویر افکتیو هستند اما جلوه بصری آن برای من قابل توجه است. بعد از آن یک مقطع کوتاهی کار نکردم و بعد به دایر بایر پرداختم که البته طراحیهای کوچکی از آن بودند که بعدها به کارهای بزرگ تبدیل شد.
درباره نوعی پریشانی در کارهای شما صحبت کردیم. این پریشانی ادامه پریشانی و التهاب جنگ است یا نمودی از التهاب روزگار کنونی است؟
-هرچه هست از حال است اعم از حال شخصی من یا حال سالهای اخیر جامعه.
شما به عمد به سمت چنین فضاهایی رفتید؟
-نمیتوان دقیق به این سوال جواب داد. به اعتبار اینکه من به این موضوعات فکر کردهام، عمد هستند. به اعتبار اینکه آنچه ما به آن فکر میکنیم در اجرا دچار ناخودآکاهی میشود میتوان به شکل دیگری قضاوت کرد. بخشی از کار سرشتی است و بخش دیگر هم که مناقشه برانگیز است با موضوعات قبل از خود ادغام میشود. گاه میبینیم مصداقیترین و جزییترین موضوعات با بزرگترین دغدغه اکنون من که البته متعلق به همه است؛ مثل آزادی و امنیت با هم برخورد کرده و چیز دیگری از آن حاصل میشود. به دقت به خاطر دارم که گاراژی نزدیک خانه ما بود که به شرکت ترانسپورت شاهین تعلق داشت و اتوبوسهای آن به داخل استان کرمانشاه اختصاص داشت. من در آن زمان با شرکتهای بزرگ مثل ایرانپیما و تی.بی.تی آشنایی نداشتم. به این گاراژ میرفتم و اتوبوسها را نگاه میکردم. البته مدل اتوبوسهای آن از این اتوبوسها پایین تر بود. اتوبوس زرد آجری را به خاطر دارم که شیفته آن بودم دور و بر آن میپلکیدم و دقیقا این صحنه را به خاطر دارم که راننده اتوبوس مرا به خاطر حضور مکرر اطراف این اتوبوس دعوا کرد. از طرفی سالها بعد یک متوجه یک سری مفاهیم کلی درباره اتوبوس در ذهن خودم شدم؛ اتوبوس برای من نمادی از یک قهرمان بود، چیزی شبیه شوالیههای قرون وسطی یا اعل فتوت در قرون گذشته ایران، او شخصیت مسافری مخاطره جو و دنیا دیده را نیز داشت که هرازگاهی ناپدید میشد تا به دیار دیگر برود. من آن تصویر ابتدایی را هیچگاه کار نکردم اما آن تصویر دوران کودکی با این مفاهیم در کارهای دیگر به شکل قابل توجهی برخورد کرده است. برای خودم بسیار عجیب است که مثلا چرا لحظه خارج شدن اتوبوسها از گاراژ تا این اندازه برای من جذاب بود و من مانند کسی که در انتظار خورشید گرفتگی است برجای میماندم تا اتوبوس با ابهت تمام از در کم عرض گاراژ خارج شود گویی این رخداد به تمامی به من مربوط بود و من اگر لحظه خروج و رفتن آن را نمیدیدم چیز بسیار مهمی را از دست دادهام.
شما پیش از گفتهاید که مدتها روی کارهای آبستره متمرکز بودید اما بعدها به کارهای رئال روی آوردید. دلیل این تغییر سبک چه بوده است؟
-من در دورهای که گفتم دوست داشتم کار عملی جدی انجام بدهم و در اجتماع حضور پررنگی داشته باشم شکست این خواسته باعث شد که آن را در دنیای نقاشی دنبال کنم. نقاشی به خودی خود یک سطح صاف دو بعدی است که ارتباط با آن آسان ایجاد نمیشود و انتزاعی بودن در این شرایط کار را برتر خواهد کرد. به همین دلیل از خودم پرسیدم چه کسی با کاری که تا این اندازه شخصی است ارتباط برقرار میکند؟ از طرفی مفهوم اجتماعی نقاشی به عنوان رسانه هر روز در حال بزرگتر شدن است. البته نقاشی به تنهایی رسانه نیست اما ذات اینکه من به عنوان هنرمند از به عنوان به رسانهای برای خود استفاده میکنم قطعی است من نقاشی میکشم و دوست دارم که کسی آن را ببیند. البته بسیاری به من میگویند که تو از نقاشی بیش از ظرفیت آن انتظار داری اما من با توجه به توانی که دارم کار میکنم و به اعتبار آن توان امیدوارم بتوانم یک راه شخصی را باز کنم که ایده و تجربه من باشد. گستردهتر کردن امکانات نقاشی حرف بزرگی است که نقاشان بزرگ آن را انجام دادهاند و من میگویم دلم میخواهد آن را انجام دهم. به این اعتبار وارد این دنیا میشود که بنیانها و نشانههای آن برای مردم آشناتر است . کوشش که بتوانم ارتباط نزدیکتری بین مردم و نقاشی برقرار کنم. این واقعا یکی از دغدغههای من است که کاش نقاشی کالای لوکس نباشد و مثل موسیقی همه مردم میتوانستند آن را از صبح تا شب گوش دهند. البته من تلاش میکنم گویی که خودم را سرکار گذاشتهام و در عین حال با این تلاش کردن فرقی برای خودم قائل شدهام. هرچند ارزیابی درستی وجود ندارد زیرا ما اگر به نگاه دیگری به ما توجه شود دیده میشویم. چنانچه الان هم با عنوانهایی مثل پستمدرنیسم، عدم تمرکز، پلورالیسم به ما خط میدهند و به همین دلیل نر به آت و آشغال تبدیل شده و در حد لوازم سرگرمی تنزل پیدا کرده است. اتفاقا در 7-8 سال گذشته نقاشیهای ایرانی از همین رهگذر مشهور شدهاند. نقاشان مسنتر به خاطر کارهای 40 سال قبل خود معروف هستند و هنوز نان همان را میخورند و جوانها هم که به خاطر دیده شدن در غرب حاضر به انجام هرکاری هستند. آن سوی عالم چیزی را به نام پلورالیزم یا پستمدرنیسم وضع کردهاند، فرمولش را به ما میدهند و ما هم آت و آشغال تولید میکنیم که به دلیل اندگی رنگ و بوی سیاسی مورد توجه قرار میگیرد اما هنر که سیاست نیست، هنر هیچکدام از اینها نیست. هنر تنها لذت بیواسطه حواس بیرون است و این اساس زیبایی شناسی است. ریبایی شناسی تجربه حسی را ما را پالوده و با رنگ، آواز یا رقص اجرا میکند. من کوشش میکنم که در این مسیر جلو روم و مهم تنها همان کوشش است.
شما از تاثیرگذاری روی مخاطب گفتید و مشخص شد که هدف شما خلق یک کالای لوکس نیست اما به طور مشخص این تاثیرگذاری از چه جنبه هایی اتفاق میافتد؟
- تاثیرگذاری مورد نظر من از طریق پیوند خوردن حوزه های متنی مختلف به هم در برابر کنش یک جانبه فرمالی که من میتوانستم نسبت به دنیای خاص خودم یعنی همین اتوبوسها داشته باشم ایجاد میشود. من کوشش کردم مفاهیمی مثل سفر، اقلیم فرهنگی، زندگی، اتوبوس در قالب یک آدم یا گروهی از آدم را مطرح کنم. البته من نیر به سهم خودم یک کنش فرهنگی دیگر علاوه بر دستکاریهای فرهنگی را لحاظ میکنم تا چیزی پدید آید که یک مازاد فرهنگی خاص و لوکس و فرهیخته و روشنفکرانه نباشد بلکه نوعی ارتباط نوستالژیک را با عموم مخاطب نیز برقرار کند. در واقع کوشیدهام تجربه های شخصی بسیاری از مردم را در این اتوبوسها جای دهم که بسیاری از مخاطبان مشابه آن تجربه ها را در سالها قبل داشتهاند.
انتهای پیام/