سرویس سینمایی هنرآنلاین: "دربست آزادی" پنجمین فیلم بلند مهرشاد کارخانی در مقام کارگردان است. فیلمی که این روز‌ها در شرایطی نه چندان مطلوب و مناسب روی پرده رفته است.

مهرشاد کارخانی و عوامل فیلمش، شهره قمر، حسام شجاعی، امید علومی (بازیگران) و علی سلامی (سرمایه‌گذار و مجری طرح) با حضور در هنرآنلاین به گپ‌و‌گفت درباره این فیلم و شرایط اکرانش پرداخته‌اند. این گفت‌و‌گو را می‌خوانید.

مازیار فکری ارشاد: در طی پنج فیلمی که ساخته‌اید تعلق خاطر شما به سینمای خیابانی دهه پنجاه ایران و تولید فیلم‌هایی در حال و هوای کارهای خیابانی فیلمسازانی چون امیر نادری، فریدون گله و حتی مسعود کیمیایی مشهود است. درباره این علاقه به سینمای خیابانی صحبت کنید.

مهرشاد کارخانی: تاثیر سینمای خیابانی ایران و سینمای کلاسیک جهان که به هرحال در ذهن من هست و این از دوران نوجوانی و تماشای آن فیلم‌ها در سینماهای تهران می‌آید. در فضای آن کوچه و خیابان‌ها و محله‌ها پرسه می‌زدیم و سینماهای آن محله‌ها، فیلم‌های خیابانی ایرانی و یا کلاسیک‌های خارجی را نمایش می‌دادند. آن دوره فیلم‌های جان استرجس و جان فورد و سام پکین‌پا و ساموئل فولر را می‌دیدم که روی من اثر گذار بود. آثار فیلمسازان پیشروی موج نوی ایران در آن دوران که آغازگر مسیر تازه‌ای در سینمای ایران بودند را می‌دیدیم. این‌ها ناخودآگاه تاثیر خود را بر من می‌گذاشتند. بجز فیلم، شهر و محله و آدم‌هایش بودند که قهرمان‌ها و ضد قهرمان‌های فیلم‌های خیابانی را به نوعی در محله خودمان می‌دیدم. مثلا شخصیت‌های اصلی فیلم "ریسمان باز" دقیقا شمایل آدم‌هایی بود که در‌‌ همان محله دیده بودم. "دربست آزادی" هم همین گونه است. درست است که شخصیت‌های "دربست آزادی" امروزی‌ترند ولی به نوعی و به شکل تعمدی برگرفته از آدم‌های‌‌ همان دوران است. آن فضا و آدم‌هایش باعث شده به سمت‌‌ همان حال و هوا گرایش داشته باشم. البته تمام تلاشم این بوده که به بحث گسترده سینمای اجتماعی (که سینمای خیابانی مد نظر شما هم زیرشاخه‌ای از آن است) مدنظرم بوده. آدم‌های تنها و بی‌شناسنامه اجتماع، کسانی که جایگاه اجتماعی مشخصی ندارند و بلاتکلیف و سرگردانند، قهرمان‌ها یا در واقع ضدقهرمان‌های سینمای من را شکل می‌دهند.

فکری ارشاد: ما به ازای شخصیت‌های فیلم "دربست آزادی" را از کجا آورده‌ای؟ آیا از آدم‌های دور و برت برداشت کرده‌ای یا ترکیبی از چند شخصیت بوده و یا اساسا زائیده ذهن توست؟

کارخانی: بخشی از آن‌ها شخصیت‌های حال حاضر اجتماع هستند، اما من کمی تغییر در آن‌ها به وجود می‌آورم. در واقع آن‌ها را بیشتر به شخصیت‌های مورد علاقه‌ام در سینمای خیابانی دهه پنجاه نزدیک می‌کنم. طرز لباس پوشیدن سهراب و بیژن شکلی را تداعی می‌کند که از جنس آدم‌های سینمای مورد علاقه من می‌آید.

فکری ارشاد: با توجه به احاطه‌ای که به سینمای کلاسیک داری، می‌دانی که یکی از مولفه‌های تاثیرگذار این نوع سینما، شخصیت‌هایی هستند تک‌افتاده در جامعه و طغیان‌گر در برابر بی‌عدالتی و نابرابری. طغیان فرد در مقابل نظم جامعه از ویژگی‌هایی است که از سینمای کلاسیک تا سینمای مدرن امروز به چشم می‌خورد و مولفه‌ای پابرجاست. شخصیت‌های "دربست آزادی" دقیقا علیه چه چیزی طغیان می‌کنند؟

کارخانی: آدم‌های "دربست آزادی" و همین طور فیلم‌های قبلی‌ام طغیان نمی‌کنند. بیشتر در سکوت و خاموشی به شرایط موجود معترضند. به پادر هوایی خود در جامعه معترضند و کسی حرف آن‌ها را گوش نمی‌دهد. حتی قانون هم به کمک آن‌ها نمی‌آید. شخصیت‌های طغیان‌گر در سینما از ژانر وسترن می‌آیند که دورانشان سپری شده است. ضد قهرمان‌های فیلم‌های جاده‌ای و خیابانی هم بوده‌اند که امروز در سینمای آمریکا کمتر نشانی از آن‌ها هست. سیستم سینمای جهان با ورود فناوری‌های جدید عوض شد. در سینمای خودمان هم سال هاست نقش قهرمان را حذف کرده‌اند. در اغلب فیلم‌های سالیان اخیر، شخصیت‌ها اخته و بی‌خاصیت و یا خاکستری هستند. ضد قهرمان‌ها و قهرمان‌های فیلم‌های امروز دیگر طغیان نمی‌کنند، چون شرایط جامعه و درک آن‌ها تغییر کرده است. در واقع به مرحله‌ای از آگاهی رسیده‌اند که می‌دانند زورشان به تغییر شرایط نمی‌رسد. سکوت معنی دار ان‌ها تنها اعتراضشان به وضع موجود است. امروزه فیلمی نداریم که قهرمان آن بر اساس خاستگاه اجتماعی برود و مثلا در مقابل زور بایستد.

فکری ارشاد: بد نیست تحلیل شخصی دوستان بازیگر از نقش وشخصیتی که در این فیلم بازی کردند را بشنویم.

حسام شجاعی: در ابتدا بگویم که از همکاری با مهرشاد کارخانی خیلی خوشحالم. سینمای اجتماعی را دوست دارم و فضای فکری کارخانی به این فضا نزدیک است. شخصیتی که نقش آن را بازی کردم شباهت‌های با خودم داشت. اینکه آدم رمانتیکی هستم. رویا‌پرداز و عاشق سینما هستم و بسیار اهل رفیق بازی. از سوی دیگر برون گرایی شخصیت بیژن شباهتی به من نداشت. من شخصا آدم درونگرایی هستم اما مهرشاد اصرار داشت بازی من کمی برون‌گرا‌تر باشد. از‌‌ همان ابتدا از بازی اغراق‌شده می‌ترسیدم و مهرشاد هم از من خواست که بازی خود را کنترل کنم. در ‌‌نهایت خیلی راحت به این شخصیت نزدیک شدم. اینکه بیژن در یک سینمای متروکه زندگی می‌کرد خیلی برایم جالب بود. بعد از پایان فیلمبرداری حتی دلم برای لوکیشن سینما اروپا (که در فیلم محل زندگی من بود) تنگ شد. من اهل مشهدم و حضور در ان محله‌ها با بافت قدیمیشان برای من حکم یک تور تهران‌شناسی را داشت. سعی کردم برای نقش بیژن تیپ نسازم و یک کاراکتر مستقل ارائه دهم. برای این نقش می‌خواستم وزن کم کنم که اتفاقا مهرشاد به من گفت این شخصیت کمی چاق‌تر است. در نتیجه هشت یا نه کیلو بر وزن خودم اضافه کردم. رفاقت بیژن و سهراب از مولفه‌های اصلی فیلم بود. من امید علومی را نمی‌شناختم و سرصحنه فیلم با هم آشنا شدیم. اما فکر می‌کنم رفاقت ما داخل فیلم هم درست از آب درآمده است.

امید علومی: من فیلم‌های آقای کارخانی را قبلا دیده بودم و به ویژه فیلم "ریسمان باز" او را بسیار دوست داشتم. وقتی با خودش آشنا شدم این علاقه و ارادت بیشتر شد. شخصیت سهراب هیچ شباهتی به خودم نداشت و آقای کارخانی برای این فیلم شخصیت من را به کلی تغییر داد. با تمرین‌ها توانستم به نقش نزدیک شوم. خودم که فکر می‌کنم در بازی این نقش بیش و کم موفق بودم.

کارخانی: فضای آن محله و آدم‌ها برای کسانی مثل حسام و امید که آن فضا را ندیده‌اند شرایط خاصی دارد و جا انداختن این بازیگران جوان در آن حال و هوا کار دشواری بود ولی خوشبختانه بازیگران فیلم به تدریج آغشته این فضا شدند.

شهره قمر: به سینمای خیابانی علاقه‌مندم و فکر می‌کنم این رویکرد هم به کارگردان و هم به بازیگر مجال و فضای بیشتری برای کار می‌بخشد. کار در سینمای خیابانی بسیار دشوار است و این اولین تجربه من در سینمای خیابانی بود. مهرشاد کارخانی را با "ریسمان باز" شناختم و مهم‌ترین دلیل پذیرش این نقش، دیدن فیلم "ریسمان باز" و آشنایی با سبک و فضای کاری کارخانی بود. در مورد کاراکتر غزال که حتی اسمش هم در فیلم نمی‌آید حرف زدن سخت است. چون فیلمنامه‌ای در اختیار من گذاشته نشد و به همین دلیل ایده‌ای برای بازی در این نقش نداشتم. به همین دلیل به نظرم می‌رسد شخصیت‌پردازی کاراکتر‌های زن در این فیلم کمی ضعیف بود. خیلی‌ها از من می‌پرسند غزال اصلا چگونه آدمی بود؟ از آنجایی که به قاب سینما و نقش‌هایم تعصب دارم همواره توجیه‌هایی برای این نقش می‌آوردم. شخصیت دختر سرخورده‌ای بود که در این جامعه پادر هوا بود. باید این را اضافه کنم که فکر مخاطب سینمای این روز‌ها مقداری مسموم شده است. با دیدن فیلم‌های بد و عادت کردن به آن شیوه از فیلمسازی. این فاجعه‌ای است که مخاطب به این فیلم‌های بد و سطحی عادت کرده است.

کارخانی: متاسفانه سطح دانش و سلیقه مخاطب عام امروز سینما پائین آمده است. سریال‌های تلویزیونی و فیلم‌های نازل سینمایی باعث تنزل سلیقه و حتی خلوت شدن سالن‌های سینما شده است. در چنین شرایطی دیگر نمی‌توان انتظار داشت این مخاطب به تماشای "دربست آزادی" بنشیند. پرسوناژ غزال شخصیتی است که شناسنامه روشنی ندارد. شخصیت‌های خیابانی معمولا پیچیده‌اند اما مجهولاتی در آن‌ها وجود دارد که برای تماشاگر سئوال ایجاد می‌کند. جنس شخصیت‌پردازی سینمای خیابانی با سینمی کلاسیک متفاوت است. ضمن اینکه فیلم‌های من اساسا جهانی مردانه دارند. زن‌های فیلم‌های من معمولا به شکلی مکمل در پیشبرد داستان سهم دارند.

فکری ارشاد: در همه فیلم‌هایت روش کار اینگونه بوده که فیلمنامه‌ای به دست بازیگر ندهی؟

کارخانی: بله این روش کار من است و در هیچ یک از فیلم‌هایم فیلمنامه به بازیگران نمی‌دهم. چون احساس می‌کنم بازیگر با فیلمنامه ممکن است ارتباطی شخصی پیدا کند که مدنظر من نیست. مایلم بازیگر به شکلی خام و ناخودآگاهانه جلوی دوربین بیاید. یعنی هیچ ایده و پیش زمینه ذهنی نداشته باشد. اگر هم بازیگری ایده‌ای دارد باید‌‌ همان جا سرصحنه مطرح کند و بار‌ها شده که از این ایده‌های دقیقه نودی استقبال و استفاده کرده‌ام.

ادامه دارد.