سرویس تئاتر هنرآنلاین // نمایش "هملت" در جشنواره تئاتر فجر سال گذشته در بخش بینالملل عنوان برگزیده را از آن خود کرد. نمایشی که این روزها در تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه است. این اثر که اقتباس کاملی از نمایشنامه "هملت" اثر شکسپیر است توسط شهرام احمدزاده نگاشته شده است.
به بهانه اجرای نمایش "هملت" با آرش دادگر درباره روند شکلگیری و اجرای نمایش "هملت" و برگزیده شدن این اثر در جشنواره تئاتر فجر به گفتوگو نشستیم.
- اگر اجازه بدهید کمی از حاشیه شروع کنیم. نمایش شما سال گذشته در جشنواره تئاتر فجر برگزیده بخش بینالملل شد. در جاییکه نمایشهای خوبی هم حضور داشت و حتی اثر استانیفسکی هم در بخش مسابقه بود. احتمالا شما با هیات داوران این بخش صحبتی داشتید که بدانید دلیل برگزیده شدن "هملت" چه بود؟
دادگر: من شاید برای اولین بار بود که میدیدم داورها بعد از اجرای نمایش پشت صحنه آمدند و با گروه صحبت کردند چون این موضوع چندان در داوری عرف نیست و من خودم هم که داور بودهام نهایتا اگر کاری از شهرستان بوده در پشت صحنه برای خسته نباشید حاضر میشدم.
- منظورتان هر 5 داور بخش بینالملل است؟
دادگر: نه. با آقای فلاح صحبتی نداشتم اما بعد از اجرا دو داور روس و مجار و آقای رایگان پشت صحنه آمدند. خب میدانید که شکسپیر سنت تئاتر و فرهنگ اروپای غربی است اما اتفاقا برداشتهای زیادی از این نمایشنامهنویس و آثارش توسط اروپای شرقی صورت گرفته که دو داور خارجی از آنجا میآمدند. آقای رایگان دو داور را همراهی میکردند و خسته نباشیدی گفتند و از بیان بازیگران تشکر کردند اما دو داور خارجی شگفت زده بودند و آن را ابراز کردند.
- از چه چیز شگفتزده بودند؟ اجرا، خوانش شما از متن، بازیها یا...؟
دادگر: هم خوانش و هم شکل اجرا و هم متن و هم بازیها. این چیزی است که در روزهای بعد هم به گوش ما میرسید که داوران کار را دوست داشتند. اما داور روس به طور مشخص به نویسنده ما گفت که ما هم در جستجوی این هستیم که چگونه میتوانیم متنی کلاسیک مثل "هملت" را به دیدگاه امروز اجتماعی نزدیک کنیم. حتی سر تمرینهای ما یک شکسپیر شناس هم آمد و جالب است آنها که صاحب شکسپیر هستند هیچ مشکلی با این ندارند که چرا شکسپیر را به این صورت اجرا کردید و برایشان جالب هم هست. ببینید گرفتن جایزه و... مهم نیست چون بخشی از آن سلیقه است. مهم این است که چه کاری در ذهن مخاطب میماند و آن کار یادش میماند. ما سالهایی داریم که کارهایی برگزیده شده که ما الان در موردشان دچار فراموشی هستیم. مثلا یادمان میآید سال 90 یا 89 چه کسی جایزه گرفت؟
- پس شما معتقدید جوایز اهمیتی ندارد؟
دادگر: نه. در لحظه مسابقه یک جنگ است. مهم این است که تماشاگر با کاری درگیر میشود یا نه. با آن کار زندگی میکند یا نه. داوران به طور فشرده در مدت کوتاهی کارهایی را میبینند و ماحصل نتیجه آن را اعلام میکنند.
- درست است برای همین هم در تئاتر و فستیوالهای معتبر کمتر قضاوت میشود و در سینما که داوری بسیار متداول است و جوایز مهمی هم داده میشود کمتر این سوال به شکل گسترده پیش میآید که چرا فلان کار جایزه گرفت. اما در تئاتر کشور ما همیشه این سوال مطرح میشود.
دادگر: سال 88 وقتی ما "شاه لیر" را در جشنواره اجرا کردیم مرحوم سمندریان کار ما را دید و گفت: "آنقدر در این کار ایده داشتی که به تو حسادت کردم." همین مطلب را خانم روستا در افتتاحیه نمایش به ما گفتند که؛ "آنقدر لیر شاه جذاب بود که دوست داشتم در آن بازی میکردم." اما آن سال کار ما هیچ جایزهای نگرفت و حتی شنیدیم گفتند خیلی کار سطحی بوده! ولی تمام تماشاگران آن سال آن کار را بهترین دانستند. "مکبث" در سال 84 هم همین اتفاق برایش افتاد. "بازگشت افتخار آمیز مردان جنگ" در سال 89 هم بهترین کار بود.
- یعنی معتقدید همه این سالها که گفتید شما باید جایزه بهترین کار را میگرفتید؟
دادگر: بله. چون از لحاظ بازی و کارگردانی همه این کارهایی که اسم بردم کاملا مستحق جایزه بودند. اما برای من هیچگاه جایزه مهم نیست. اگر برایم مطرح بود باید جنجال راه میانداختم. سال 88 ما رتبه اول آرا تماشاگران را داشتیم همه هم گفتند جایزه مال شماست اما به ما ندادند. ولی الان کسی نمیگوید؛ وای نمایش.... که جایزه آن سال را برد. شما شرکت کننده در جشنواره امسال نبودید و تماشاگر کارها بودید و حالا از نمایشی مثل "سقراط" خوشتان آمده و میگویید باید به آن جایزه داده میشد.
- من نگفتم نمایش "سقراط". من شخصا معتقدم کار استانیفسکی میتوانست بهترین کار باشد.
دادگر: نه. اصلا آمدن او به بخش مسابقه اشتباه بود. چون او استاد است. استاد در مسابقه قرار است چه چیز را ثابت کند؟ مگر اینکه بگوییم اینجا هم مثل فوتبال است و مثلا برزیل چون همیشه قهرمان است که نمیتواند بکشد از مسابقات کنار. چون در فوتبال او یک اعتبار مادی برای مسابقات است. آنجا تجارت است. ولی اینجا کار ما تجارت که نیست. استانیفسکی کاری ارائه میدهد که میگوید محصول کار کارگاهی است که آن را میبرد همه جای دنیا نشان میدهد و تاثیرش را میگذارد یا تاثیر میگیرد. اینها تئاتر به معنای وسیع کلمه هستند.
- خود این افراد هم شاید دوست نداشته باشند در بخش مسابقه باشند اما وقتی اسمشان را در بخش مسابقه میگذاریم و جایزه نمیدهیم که دیگر معنی ندارد.
دادگر: بله. اما داور باید به چه چیز نگاه کند؟ باید به چه چیز جایزه بدهد؟ معیاری به عنوان نوآوری و خلاقیت در کارگردانی و ارائه راههای جدید و... هست. اما آن نمایش جهان شخصی استانیفسکی است در آیینهای اروپای شرقی. حتی الان عدهای به اشتباه میخواهند راه او را بروند در حالیکه او آیینهای خودش را به عالیترین شکل ممکن میشناسد و میگوید چگونه آنها را در روابط و شکلهای جدید ارائه بدهم. ما اگر میخواهیم به راه او برویم باید آیینهای خودمان را بشناسیم و از آن مکانیزم در این آیینها استفاده کنیم. حالا البته این بحث ما نیست ولی آنچه وجود دارد این مطلب است که چه شد که همه نسبت به این قضیه حساس شدند که چرا جایزه به "هملت" رسید.
- موضوع حساسیت نیست. شاید واقعا حساسیتی هم وجود ندارد. هملت یکی از نمایشهای استاندارد تئاتر ماست و یکی از کارهای خوب سال 93 خواهد بود. اما به نظر باید یک بار درباره داوری این کار در جشنواره باب گفت و گو باز میشد تا منظر نگاه شما نیز مشخص باشد. مهم این بود که شما بیان کردید آنچه برای داوران درباره این کار مهم بود به روز شدگی "هملت" برای زمان معاصر بود.
دادگر: من یک چیزی را درباره مملکتم خوب میدانم و آن این است که یک موضوع به سرعت اپیدمی میشود. مثلا نمیخواهیم به آقای کیمیایی بگوییم آقای کیمیایی شما یا باید استادانه فیلم بسازید الان یا دیگر فیلم نسازید. منتقدهای ما دچار تعارف میشوند. اسطورهسازی میکنیم و آدمها را به اعتبار گذشتهشان حفظ میکنیم. ما دچار این میشویم که نباید فکر و اعتراض کنیم. اگر هنرمند تئاتر یا تماشاگری فکر میکند چرا این کار ارجح شده و آنهای دیگه نه بیاید و مقایسه کند کارها را. همیشه گفتهام اگر تئاتری خوب است یک صحنه تاثیرگذارش را به من بگویید.
- البته ممکن است یک تئاتر در یک کلیت تاثیر عمیقاش را بر مخاطب بگذارد. من از این پاسخ شما نقبی میزنم به نمایش "هملت"، شما در تئاتر به تصویرسازی اعتقاد دارید؟
دادگر: تا اینکه مد نظر چه نوع تصویرسازی باشد. اگر منظور تابلوسازی روی صحنه است نه به این شکل به آن اعتقادی ندارم. من به فضاسازی اعتقاد داردم، چیزی فراتر از میزانسن. یک فرآیند ارگانیک که با آن سعی میکنم زاویه نگاه تماشاگر به رویداد را تغییر بدهم. بنابراین وقتی وارد اتاق کنفرانس خبرگزاری شما میشوم میگویم این اتاق بد چیدمان شده چراکه شما حق انتخاب من برای نشستن را میگیرید. من باید حتما در یک سمتی بنشینم که در پشت سرم لوگوی خبرگزاری شما دیده شود.
- تماشاگر هم در سالن نمایش یک جایگاه مشخص برای نشستن دارد. او هم حق انتخابی ندارد!
دادگر: من اگر دست خودم بود این جایگاه را هم به هم میریختم. الان سالن این اجازه را به من نمیدهد اما من از درون صحنه جایگاه تماشاگر را تغییر میدهم.
- این را بیشتر توضیح میدهید.
دادگر: قاب صحنه برای تماشاگری که منتظر است یک صحنه تمام شود و صحنه بعد شروع شود را به هم میریزم. در حالیکه تماشاگر سرش به سمت صحنهای در سمت راست چرخیده ناگهان میبیند صحنه بعد در سمت چپ صحنه پیشتر شروع شده. اتفاقها در هم میلغزد و دیزالو میشود. هیچگاه اتفاقات متوقف نمیشوند. انگار تماشاگر چند زمان را با هم روی صحنه میبیند. به همین خاطر هیچ وقت نمیتواند پیشبینی کند چه اتفاقی میافتد. مثل فوتبال. همه در 18 قدم هستند و در حال دفاع کردن. روی موقعیت یک خطا یا یک کرنر یک سانتر میشود و دفاع با سر توپ را برمیگرداند و در یک ضد حمله قوچاننژاد به کره جنوبی گل میزند و ما سعود میکنیم. من همه کارهایم را روی سیستم ورزشهای همگانی میچینم. چون هر سال همه مردم دارند میروند به ورزشگاهها و مسابقه فوتبال دو تیم تکراری را نگاه میکنند. چرا؟ چون میخواهند بدانند این بار چه کسی میبرد. چون فوتبال غیرقابل پیشبینی است. در عرصه نمایشهای کهن هم یکی در داخل کشورمان و یکی در خارج از کشورمان ما با چنین رویدادی روبهرو هستیم. در یونان باستان و در تعزیه خودمان. در یونان باستان در سه ماه تئاتر اجرا میشد از صبح تا شب. ما مجموعا شاید 15 نمایش به دستمان رسیده از آن دوران ولی با این تفاسیر حتما شمارشان بسیار بیشتر بوده، اما اینها نمایشنامههایی بوده که غیرقابل پیشبینی بوده. در تعزیه ما همه داستان را میدانیم اما چرا دوباره نگاهش میکنیم؟ با خودمان میگوییم شاید امروز امام تصمیم بگیرد نرود یا اگر ما از او بخواهیم و نقش خوان گریه کند او نرود.
- پس شما به فرمول غیر قابل پیش بینی در تئاتر معتقدید؟ سورپرایز کردن تماشاگر؟ برای همین صحنههای نمایش را به هم ریختید؟
دادگر: هیچ فرمولی در تئاتر وجود ندارد. هیچ چیز ثباتی ندارد. ما وقتی بخواهیم هنر را در یک قالب ببندیم نوآورانی میآیند و تغییراتی میدهند. البته دوباره خودشان قاعده میشوند و نوآوران دیگری میآیند. مهم این است که آنچه عرضه میکنی یا تاثیر میگذارد یا نمیگذارد. اگر تاثیرگذار باشد قابل قبول است. اگر نه یک جای کار میلنگد. برشت یک بار گفته من از بازیگرهایم راضی نیستم. نه برای اینکه بد بازی میکنند. برای اینکه غلط بازی میکنند. آنها باید بدانند دارند برای مردمان عصر علم بازی میکنند. منظور برشت آیا نخبگان جامعه بود؟ برشت به این طبقه اعتقادی ندارد چون سوسیالیستی نگاه میکند. پس این مردمان عصر علم چه کسانی هستند؟ مردمانی که توی بازیگر دیگر نباید برایشان جوری بازی کنی انگار داری فخر میفروشی. آگاهی او دیگر مانند بیست سال پیش نیست. او دارد میبیند هر روز همه چیز دارد تغییر میکند. هیچ چیزی دیگر سرجایش نیست. دیگر باید بپذیرد زمین زیر پای ما با سرعت در حال حرکت است. اما عدهای از ما هنوز هم این را قبول نمیکنیم چون این حرکت را احساس نمیکنیم.
- شما نمایش را برای چه تماشاگری اجرا میکنید؟
دادگر: برای همه نوع تماشاگری. از آن تماشاگری که در 40 سالگی کامپیوتر را شناخت تا جوان 20 سالهای که از کودکی با این ابزار آشنایی داشته.
- یعنی میشود یک نمایش مانند "هملت" را برای همه قشری اجرا کرد؟
دادگر: چه بخواهید و چه نخواهید تماشاگر از هر قشری وارد سالن میشود. این نمایش هم چون روابط انسانی در آن مطرح است همه اقشار جامعه با آن ارتباط برقرار میکنند.
- اما باید قبول کرد عدهای از مخاطبان با قصه سر راست بیشتر راحت هستند تا پیچیدگیهای روایتی که "هملت" دارد.
دادگر: این اشتباه جا افتاده است که همه قصه میخواهند. ما تغذیه غلط به تماشاگران دادهایم. ما هیچ وقت از تماشاگر نپرسیدهایم او چه چیز دوست دارد.
- شما هم دارید یک خوانش مشخصی را به او ارائه میدهید که منظر نگاه شماست.
دادگر: این تِم و خوانش از طرف من انتخاب نشده است بلکه من به پدیدههای پیرامونم نگاه میکنم و هر آنچه پیرامونم هست روی من تاثیر میگذارد. من مدام دارم پر و خالی میشوم. با یک دیدگاه از پیش تعیین شده کار نمیکنم. من میگویم ما مدام داریم به تماشاگر روی صحنه احساس ثبات میدهیم در حالی که باید مدام تغییرش بدهیم.
- همه این حرفها در "هملت" چگونه تبلور پیدا میکند؟
دادگر: در روابط میان آدمها. روابطی که میبینیم دارد فرو میریزد. همه به فکر خودشان هستند که چگونه خود را نجات بدهند. امروز فقط فردیت مهم است. وقتی با نمایش "هملت" روبهرو میشویم شاید از ظاهر و پوشش بازیگران احساس کنیم که نمایش مدرن شده است اما نقطه قوت بازخوانی "هملت" در این ظاهر به روز شده نیست بلکه در تِم مشخصی است که وارد نمایش کرده و آن بحث هویت است. در "هملت" محور انتقام که درونمایه اصلی نمایشنامه است گاهی کنار میرود و پرسشهای بنیادین درباره هویت مطرح میشود. استیصال هملتی که در عین حالیکه به سمت انتقام میرود اما تردید دارد آن را خصوصا در لحظات پایانی دیدنی میکند.
- من میگویم این برداشت شما غلط نیست اما این ظرف شماست. ظرف شما با داشتههایتان ضرب میشود و میشود این برداشت. ولی ممکن است ظرف من این نباشد.
دادگر: برای من همیشه شکسپیر چیزی دارد که مرا به سمت خودش میکشاند. داشتههای مرا در خودش ضرب میکند. به نظرم داشتههای شکسپیر آنقدر بالاست که هر بار میتوان به آن رجوع کرد و چیز تازهای برداشت کرد. خاصیت آثار کلاسیک خوب همین است که در هر بار خواندن آن رازی برای تو کشف میشود. برای همین همه کارگردانهای دنیا دوست دارند شکسپیر کار کنند. حتی میتوانم بگویم این نمایشنامه از نظر دراماتیک مشکلات زیادی دارد و هیچ اصول دراماتیک کلاسیکی را رعایت نکرده است. مثلا شخصیت اصلی ما نیست اما نمایشنامه ادامه پیدا میکند. این بر قاعده کلاسیک نیست. ما یک پرده اصلا بدون هملت نمایش را دنبال میکنیم. گاهی نویسنده پیش فرضهای ما را عوض میکند. من ممکن است به نشر برسد چیزهایی را در اجرا به هم ریختهام اما میخواهم بگویم همه اینها در متن هست اما به صورت پنهان. این راز شکسپیر است. شکسپیر زمان و مکان را به هم میریزد. برای همین شما دائم در حال جستجو هستید. به نظرم تا به حال کسی نتوانسته همه موتیفهایی که در نمایشنامه هملت هست را اجرا کند. یکی آن را انسان مدارانه اجرا میکند و یکی مذهبی. من میخواستم هملتی را اجرا کنم که تعداد بیشتری از موتیفها را واردش کنم. هر کدام از شخصیتها جهان خودشان را داشته باشند. یکی از دغدغههای من همیشه این است که بومی فکر کنم اما جهانی عمل کنم. آنچه برای تماشاگر من قابل لمس باشد اما خارجی هم آن را بفهمد. اما متاسفانه ما در ایران پسرخالههای شکسپیر را زیاد داریم. کسانی که حتی خود نمایشنامههای هملت را نخواندهاند و تحلیلهایی بر نمایشنامههای او را خواندهاند اما در برابر هر خوانشی موضع میگیرند.
- شما نمایش را در 100 دقیقه اجرا میکنید. به نظرتان میشد این نمایشنامه را کوتاهتر هم اجرا کرد؟
دادگر: قطعا میشود اما دیگر این هملت نیست. ما 4 متن در طول تمرینها نوشتیم. و گاه برخی صحنهها را تلفیق کردیم. گاهی هم صحنهای اصلا در متن نبود و در تمرین به آن رسیدم. مثل صحنه فیلم دیدن. شکسپیر معاصر ما که روی صحنه میبینید پر از خشونت و درد و دروغ و نیرنگ و درگیر جنگ و خشونت . شکسپیر، معاصر جهان امروز ماست. شخصیتهایی را نشانمان میدهد که در کمال خونسردی به هم دشمنی میورزند. ما نیز نیرنگهایمان در دستمان است.
- برای همین است که نمایش شما با گورکن شروع میشود و در طول نمایش گورکن حضور دارد؟ در حالی که در نمایشنامه گورکن اینقدر حضور پر رنگ ندارد.
دادگر: بله. چون در این نمایش همه در واقع از ابتدا مرده اند.
- شما گویا از ابتدا در جریان پروسه نوشتن هستید. چگونه تکنیک کار را با نویسنده در میان میگذارید و به تعامل میرسید؟
دادگر: متن نقشه راه ماست. باز در اینجا بحث چیدمان مطرح میشود. من چیدمان را با او در میان میگذارم نه فرم اجرا را. سعی میکنم در طول نگارش به عنوان دراماتوژ تولید در کنار نویسنده باشم. دراماتوژی که آینده را پیش بینی میکند.
- چرا شما به اجرای آثار شکسپیر اینقدر علاقه دارید، چرا ترجیح نمیدهید اثری اورجینال از نویسنده داخلی که از دغدغههای جامعه معاصر نوشته باشد کار کنید؟ این سوال من البته جنبه اعتراضی ندارد بلکه صرفا یک پرسش است.
دادگر: ببینید ما ابوعلی سینا را داریم که افتخارمان این است که تا نیمه دوم قرن 19 کتاب قانون او در اروپا تدریس میشده است. اما بعد از او چه کسی را داریم؟ آیا وجود ابن سینا باعث شد کتاب قانون نوشتن اپیدمی شود؟ ولی ما هنوز هم داریم میگوییم ابن سینا. ما یک پروسه ای را طی نکردیم و همیشه به تک گلهایمان افتخار کردیم. اما دیگران سنتی برای پیش رفتن خلق کردند. اگر نگاه جدیدی ارائه داد دیگری را نقض نکرده بلکه کامل کرده است. ما اما امروز نمیتوانیم به مولانا غلط بگیریم. در حالیکه آنها شک کردند. شک نه به معنای انکار بلکه به معنای کشف دوباره کردن. واقعیت این است که ما سنت ادبیات دراماتیک نداریم. برای همین بنا به نیازها تغییر نکردیم. ما فقط یک شکلی داریم که ارائه میدهیم. برای همین من شکسپیر را بیشتر درک میکنم.
- سپاس از شما که وقتتان را در اختیار ما گذاشتید.
انتهای پیام/
آزاده سهرابی