سرویس تجسمی هنرآنلاین// محسن وزیری‌مقدم نقاش و یکی از نخستین مدرنیست‌های ایرانی است که سال‌هاست در ایتالیا اقامت دارد؛ البته او در 32 سال اخیر به تناوب در تهران و ایتالیا زندگی می‌کند و سالی چند بار به ایران سر می‌زند و هر بار هم می‌گوید که این آخرین بار است که به ایران بازمی گردد اما عشق او به آثاری که خلق کرده و در موزه هنرهای معاصر و در خانه‌اش در تهران نگهداری می‌شود؛ چندماه نشده او را وامی‌دارد که چمدان ببندد و رم را به مقصد تهران ترک کند. با این که درباره این موضوع به وضوح سخنی نمی‌گوید اما این را می‌توان از زمانی که با شوق از دیدارش با مجسمه‌اش که جزو گنجینه موزه هنرهای معاصر محسوب می‌شود سخن می گوید، حس کرد. دیداری که منجر به درآغوش کشیدن مجسمه‌ای چوبی می‌شود و دانه‌های اشکی که هنگام روایت شوق این دیدار از چشم‌های وزیری مقدم جاری می‌شود؛ شوق دیداری که بی‌شباهت با دیدار یک پدر با فرزندش پس از سال‌ها نیست.

در یکی از آخرین سفرهای وزیری مقدم به تهران فرصتی فراهم شد که بعدازظهر بی‌نظیری را به صرف چای و لذت تماشای مجسمه‌ها و نقاشی محسن وزیری و گوش دادن به موسیقی‌های مورد علاقه او در آپارتمان کوچک‌اش در قلهک تهران سپری کنیم.

وزیری مقدم از جمله هنرمندانی است که هر بار به دیدارش می‌روی با روی گشاده منتظرت است و پس از ورود به آپارتمان وزیری‌مقدم گویی قدم در گالری او گذاشته‌اید که میزبان آثاری از دوره‌های مختلف کاری اوست. آثاری که در 60 سال اخیر خلق کرده است و برخی از آنها در قالب نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی در تهران، رم و برخی کشورها به نمایش گذاشته شده‌اند. با نگاهی گذرا به وضوح می‌توان مسیری که وزیری مقدم در طول چندین دهه طی کرده، از جمله نقاشی‌های فیگوراتیو، طراحی‌ها، نقاشی‌های شنی، کلاژها و مجسمه‌های چوبی؛ مرور کرد.

در سال‌های اخیر تنها امکان نمایش تعداد محدودی از آثار وزیری مقدم در قالب نمایشگاه گروهی در تهران فراهم شده است و شاید از آخرین دفعاتی که آثاری از وزیری مقدم در قالب نمایشگاه گروهی به نمایش درآمد؛ می‌توان به نمایشگاه 60 سالگی هنرستان هنرهای زیبا در موزه هنرهای معاصر تهران و نمایشگاه گروهی جنگل 4 در گالری زیرزمین دستان اشاره کرد که این 2 نمایشگاه با استقبال بی‌سابقه‌ای روبرو شد. البته در اواسط تیرماه در نمایشگاه گروهی تابستانه گالری خاک تعداد دیگری از نقاشی و مجسمه‌های وزیری مقدم در معرض دید علاقمندان قرار خواهد گرفت.

وزیری مقدم امیدوار است که در کنار نمایشگاه‌های انفرادی؛ نمایشگاه‌های گروهی متعددی در داخل و خارج از کشور شکل گیرد و زمینه‌ای برای شکل‌گیری فعالیت‌های جمعی در کشور فراهم شود.

با این که وزیری مقدم هنرمند حی و حاضری است و تاریخچه دانشکده هنرهای زیبا هم موجود است اما در زندگی‌نامه او غلط‌های فاحشی چون مدیریت این دانشگاه به چشم می‌خورد از او درباره چگونگی راه‌یابی این اغلاط در زندگینامه‌اش می‌پرسم؟

واقعا خودم هم نمی دانم چرا چنین اتفاقی افتاده است و چرا پژوهشگران هنگام نوشتن مقالات خود به چنین موضوعاتی توجه نمی‌کنند. من حتی عضو هیات علمی دانشگاه هنرهای زیبا نبودم چه برسد به این که بخواهم رئیس این دانشگاه باشم البته چه بهتر که هیچ وقت رئیس نشدم چون در آن صورت برای هر امتیاز کوچک بخشی از اعتبار و انسانیت خودم را از دست می دادم. من هشت سال استاد حق التدریس دانشگاه بودم و هیچ وقت هم به بخش اداری برای پیگیری وضیعت اشتغالم نشدم. در دوره ای که در دانشگاه درس می دادم نسبت به من خیلی غرض ورزی داشتند و چون نمی توانستند در سطح من تدریس کنند برای من خیلی زدند و در نهایت نیز پس از 8 سال تدریس؛ 5 روز پس شروع سال تحصیلی به من اعلام کردند که چون دیر سر کلاس درس حاضر شده ای اخراج ای و این گونه شد که از دانشگاه اخراج شدم.

با توجه به این که میر فندرسکی در زمانی که شما مدرس دانشگاه بودید رئیس دانشکده بود و دریادداشت کوتاهی که از او در مقدمه کتاب منتشر شده است ارادت و علاقه خود را نسبت به شما و آثارتان بیان کرده چرا برای رسمی شدن شما در دانشگاه کاری نکرد؟

برای خود من هم عجیب است که چرا این اتفاق افتاد. در مدتی که من در دانشگاه بودم هر سال رسمی شدن من را به تعویق می انداختند و در دوره ای که من از دانشگاه اخراج شدم میرفندرسکی هم برکنار شده بود و جای او را مهدی کوثر گرفت.

به گفته برخی از منتقدان و براساس کتاب های منتشر شده؛ از نثر شما به عنوان یکی از زیباترین نثرهای تجسمی یاد می شود؛ این موضوع ناشی از چیست؟

من نه دانشکده ادبیات رفتم و نه درس بخصوصی برای شیوه نگارش خوانده ام همه آن چه که آموخته ام همه به دوران دبستان من باز می‌گردد یعنی دورانی که دروس معمول ما بوستان و گلستان سعدی و تاریخ بیهقی و شاهنامه بود. همه این ها نثر من را ساختند. من بیش از هزار بیت شعر از بر دارم و همه این محفوظات هنگام نگارش در خدمت نثر من می آیند.

آیا شما به زبان ایتالیایی هم می نویسد؟

نه ایتالیایی ها چه نیازی به نوشته های من دارند آنها در مهد تمدن هنر هستند و من هر چه آموخته ام همه مربوط به دوره ای است که درس خواندن را در ایتالیا آغاز کردم . من تا پیش از آن هر چه که درباره نقاشی می دانستم شیوه های کمال المک و مدرسه ای بود و من آنجا با گفت وگوهایی که با استادان تاریخ هنر و استادان برجسته ایتالیایی داشتم آموختم در چنین شرایطی من چیزی نداشتم که بخواهم برای ایتالیایی هم بنویسم. البته باید این را هم بگویم که زبان ایتالیایی من به هیچ وجه به خوبی زبان فارسی ام نیست.

با توجه به اینکه کتاب خاطرات تان بزودی منتشر می شود؛ درباره این کتاب بیشتر بگوید؟

به توصیه یکی از دوستان تصمیم گرفتم که کتاب خاطرات ام را بنویسم و 45 روز نشستم و کتاب خاطرات ام را در 450 صفحه نوشتم؛ در آن درباره زندگی ام و مسیری که برای نقاش شدن طی کرده ام و بسیاری از هنرمندان و اتفاقات هنری ایران نوشته ام. بی شک با خواندن این کتاب با بسیاری از اتفاقات هنری روبرو خواهید شد که درباره آنها چیزی جایی نخوانده یا نشنیده اید.

آیا قصد ندارید که مجموعه آثارتان را منتشر کنید؟

من علاقمند هستم که مجموعه آثارم را منتشر کنم اما چنین کاری از توان من خارج است و باید ناشری پیشقدم شود. ناشران هم مانند بسیاری از گالری دارها باند بازی می کنند و هنرمندانی چون من که هیچ وقت باج نداده ایم عملا شرایطی برای انتشار کتابم بوجود نمی آید.

شما از جمله کسانی هستید که برای طراحی اهمیت ویژه ای قائل هستید، چرا؟

طراحی ستون زیرین هنر نقاشی است، خواهی نخواهی باید پایه کار محکم باشد اگر جکسون پولاک معروف شد یک روزه معروف نشد او پیش از این تجربیات متعددی را پشت سر گذاشته بود. مثلا او نقاشی هایی به سبک مکزیکی دارد که اگر طراحی بلد نبود نمی توانست این آثار را خلق کند. اما متاسفانه بسیاری از جوان های ایرانی یک شبه می خواهند ره صد ساله بروند و به مسائل مهمی چون طراحی بی اهمیت هستند. کسی که می خواهد نقاش شود باید همواره در حال کشف باشد و این کشف در خوب نگاه کردن، درهمنشینی علم و دانش اتفاق می افتد. چند وقت پیش دریکی از سخنرانی هایم گفتم اگر کسی بخواهد باری به هر جهت نقاشی کند به جایی نمی رسد و نقاشی معشوق عاشق کش است. نقاشی آن قدر به گوش من سیلی زده و می زند که از راه نقاشی به در شوم، اما کسی که می خواهد نقاش شود باید آن قدر سمج باشد که از راه خارج نشود تا الهه هنر به روی او بخندد. نقاشی معشوقی است که باید در راه اش خودت را فدا کنی.

باتوجه به این شما یکی از نخستین کسانی بودید که درهنرستان هنرهای زیبای پسران درس دادید؛ وضیعت آموزش درهنرستان ها را چگونه می بینید؟

به نظرمن یکی از مشکلات عمده ما در بخش آموزش هنرهای تجسمی معطوف به هنرستان های ما می شود؛ باید رفت پیشینه هنرستان ها را دید که مثلا 35 سال سال پیش شیوه آموزش در هنرستان چگونه بود، چه کسانی در هنرستان درس می دادند و چقدرایده های نو درهنرستان ها اجرا می شد، اما امروزه در هنرستان ها هیچ اتفاق خوشایندی نمی افتد و کمتر اتفاق می افتد که از میان هنرجویان هنرستان نقاش قابل تاملی به جامعه هنری معرفی شود. متاسفانه برخی از کسانی که در هنرستان ها آموزش می دهند هنرجویان را به سمتی سوق می دهند که دهه های پیش در غرب تجربه شده و اتفاقا برآیند خوشایندی هم نداشته است.

با توجه به این که بسیاری برای این که شاگرد شما بوده اند افتخار می کنند، موفق ترین شاگرد خود را چه کسی می دانید؟

تمام کسانی که شاگرد من بودند از نظر اجتماعی و مالی وضیعت شان به مراتب از من بهتر است اگر از این نظر بخواهید بدانید اما از این نظر که بخواهید من از افرادی نام ببرم که با این گفت وگو سندی برای شان ساخته شود من چنین کاری نمی کنم. من با این که چون علف هرز در کویر زاده شده ام و خودجوش بوده ام اما همچون آفتابی به همه چیز روشنایی دادم و بسیار کسان از من تاثیرگرفته اند و یا حتی ثمرات کار من را به نام خود ثبت کرده اند . کما این که اگر سایت نمایشگاه ها وآثار هنرمندان را دنبال کنید متوجه خواهید شد چه تعداد هنرمندان از آثار من تاثیر گرفته اند و یا آثار من را کپی کرده اند و جایزه چند میلیاردی دریافت کرده اند.

اولین نقاشی که فروختید چند سالتان بود؟

سوال سختی است اصلا یادم نمی آید اما از همان اول من میلی به فروش آثارم به شکلی که مرسوم بود نداشتم اما فکر می کنم اولین بار در نمایشگاه ایران و آمریکا، آمریکایی ها 7 اثر از من را خریدند.

مشکل بینایی تان تاثیر سویی بر نقاشی کردن تان نگذاشته است؟

نه به هیچ وجه، اتفاقا بهترش کرده است. خداوند یک شب به من گفت چشم هایت را از تو گرفتم اما یک قریحه قوی به تو دادم که کسی نتواند در مقابلت دربیاید. این چیزی که می گویم تعریف و تمجید الکی نیست واقعا من از معدود هنرمندانی هستم که با همه کم بینایی ام همچنان خوب نقاشی می کنم و آن چیزی را که باید می بینم. یک بار حمید پازوکی که نقاشی های جدیدم را دیده بود گفت" واقعا من شک کرده ام که وزیری می بیند یانه شاید هم اصلا او ما را سر کار گذاشته است."

آثار اخیرتان که پس از مشکلی که برای چشم تان پیش آمد به نوعی حال و هوای شعرهای مولانا را دارد و شور خاصی در بیننده بوجود می آورد نظرتان درباره آثار اخیرتان چست؟

واقعا همین طور است، در آثار اخیرم موسیقی موج می زند، شبیه ندارد. یکی از خصایص هنر این است که برای اثر هنری نتوانی شبیه و مانند پیدا کنی . نقاشی های اخیرم برایم حال و هوای کهکشان را دارد. خدا بیامرزد میرفندرسکی را، وقتی کارهای اخیرم را دید تحلیل هایی کرد که برایم بسیار جالب بود. او در پس پشت نقاشی هایم اسطوره های هخامنشی، اشکانی و ساسانی را دیده بود و می گفت از دیدن آثار اخیرم آرامش خاصی به او دست داده است و آن را ناشی از صفای دل من هنگام کار عنوان می کرد.

برخلاف بسیاری از هنرمندان تثبیت شده که یک ایده ای را کشف کرده اند و همان ایده را به شکل های مختلف در کارشان ارائه داده اند همواره شما در هر دوره فضای جدیدی را در آثارتان کشف می کنید؟

من معتقدم هنرمند باید همواره در پی تجربه گرایی باشد و اجازه ندهد که آثارش در دوره های متوالی تکرار یک ایده باشند. من در هر دوره ایده جدیدی را کشف کردم و این روحیه همواره با من هست. مثلا در مقطعی به این دیدگاه رسیدم که مجسمه های حرکتی را بسازم و مخاطب بتواند از تماشا و تغییر دادن در فرم ظاهری اثر احساس لذت کند.

بی ادعا می گویم تمام سر و صداهایی که امروزه در هنر ایران است، پایه اش را من گذاشتم. من بولدوزی بودم که زمین پرکلوخ را صاف کردم و فضایی را برای باروری و رشد هنر تجسمی ایران بوجود آوردم.

شیوه آموزش شما در هنرستان و دانشگاه به چه شکل بود؟

زمانی که من به ایران بازگشتم و از من برای آموزش هنر دعوت شد با این موضوع روبرو شدم که شیوه آموزش همچنان به همان شیوه سنتی است و حرفی از رنگ و فرم به هنرجویان گفته نمی شود و سر کلاس یک عکس از طبیعت را جلویشان می گذارند و یا تصویری از یک اثر مهم را و آن را عینا کپی می کنند، برخی هم از کوبیسم و هنر روس پیروی می کنند، من به شاگردانم یاد ندادم که چه جوری نقاشی کنند چون نقاشی یاد دادنی نیست تنها کاری که کردم این بود که دیدگاه آن ها را تغییر بدهم تا خودشان راهشان را پیدا کنند.

من در کلاس نقاشی فقط نقاشی یاد نمی دادم بلکه آشنایی با تمام امکانات مملکتم را یاد می دادم. کلاس ما گاهی به آهنگری تبدیل می شد، گاهی تخته می بریدند و اشیای پیش پاافتاده از آنها درست می کردند و با هم ترکیب می کردند. این گونه کار می کردم چرا که وقتی خودم درس می خواندم عدم آموزش صحیح مرا رنج می داد. حالا که در آنجا یاد گرفته بودم به ایران آمدم و خواستم نهضتی در آموزش ایجاد کنم. اولین کاری که کردم سال ۴۲ نمایشگاه خیابانی در پارک دانشجو ترتیب دادیم ما از همان موقع می خواستیم مردم را با هنر آشنا کنیم ولی همان یکی دو روز بود و دیگر هیچ کس هم دنبالش را نگرفت. در این مملکت حساسیتی برای هنر، موسیقی و تئاتر وجود ندارد.

هنرمندان قرن 20 و 21 همواره در پی راهی برای نوآوری هستند ولی اگر به تاریخ شعر فارسی نگاه کنیم متوجه می شویم که حافظ 800 سال پیش در شعرش به چنین چیزی رسیده است. شاهد مثال اش هم بیتی از حافظ است که می گوید: بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم، فلک را سخت بشکافیم و طرحی نو در اندازیم.

پایان بخش اول

گفت‌وگو: مریم آموسا