احمد مرشدلو سالهاى سال است انسان نقاشى مىکند .نگاه او به انسان به مانند یک سوژه پیرامونى نیست،انسان های بوم هایش هویت زمانه خود را بازتاب مى دهند و از رنج هاى انسان این روزگاران مى گویند .نهمین نمایشگاه انفرادى احمد مرشدلو در گالری اثر برپا شد.او متولد ۱۳۵۲ تهران است و تحصیلاتش را نیز تا مقطع کارشناسى ارشد در رشته نقاشى ادامه داده است. آثار او در موزهها و مجموعههای عمومی نظیر گالری ساعتچی لندن، موزه امام علی و موزه هنرهای معاصر تهران نگهدارى مى شود؛ او در سه سال گذشته به همراه گالرى اثر در نمایشگاههای بین المللی (آرت فِرها) آرت مسکو، کانتِمپورِری استانبول (دو بار) و آرت دوبی حضور داشته ضمن آنکه همواره آثارش در موزهها و گالرى هاى معتبر اروپایى و آسیایى همچون موزه هنرهای اسلامیپرگامون برلین، موزه هنرجدید فرایبورگ، موزه مِتروپولیتن توکیو، گالری ساعتچی لندن و... با اقبال روبرو بوده است. او در تازه ترین نمایشگاهش که چندی پیش در گالری اثر برگزار شد و با برگزیدن نام چند مفهومى " فضاى منفى " با ١٢ پرتره از انسان هاى بسیار معمولى که نقاش براى خلق شان سه سال وقت گذاشته است دغدغه های ذهنی این روزهایش را با مخاطب به اشتراک گذاشت. به همین بهانه با این هنرمند گفتوگویی انجام شده که در ادامه میخوانید.
با نگاهى به گذشته ،اگر بخواهید خط سیر دوره هاى مختلف کاریتان را از دو منظر فرم و محتوا برشمارید چه دوره هایی را شامل می شود .
جدا کردن فرم و محتوا را نمیپسندم. من از زمانی که به صورت حرفهای نقاشی کردهام، فرم برایم به منزلهی زبانی برای بیان معنا بوده، حتی دنبال کردن مفاهیم پیچیده را نیز نمیپذیرم. من فکر میکنم که آثار یک نقاش، همه و همه یک حرف است، یک واژه به گستردگی زبان. آنچه را که من به تصویر میکشم (در دورههای مختلف، با سلایق مختلف، چه خوب، چه بد) همان روند تکاملی را داراست که در من به وقوع میپیوندد. آنچه که تصویر میشود، حضور بی واسطه ی نقاش است. نقاشی همچون آینه است که علاوه بر انعکاس عناصر بصری متفاوت بازتابی از نقاش نیز هست، در پس خواب زدهها من نیز حضور داشتم، و شاید حتی خود یکی از خواب زدهها بودم، در پس این پرترهها، آنچه حضور مؤکد دارد تصویر من است. نه بر دیوار، در پس تمامی عواطفی که در چشمهایشان وجود دارد. من هیچ گاه خود را از دایرهای که بیان نمودهام جدا ندیدم وهیچ گاه نیز راوی آنچه نبودم که جزئی از من نیست، فرم و محتوا لایههای اولیه و در واقع سطحیترین نگاهی است که شاید میتوان به هنر تجسمی داشت. آنچه در پس این تعاریف وجود دارد ،رابطهی بین نقاش و اثر و مخاطب را میسازد.
شما را نقاشى انسان گرا مى خوانند ؛ علت علاقه تان به این سوژه خاص چیست؟
بیشتر علاقه ی من ناشی از رساله ی کارشناسی ارشدم بود.که به بررسی آثار چندتن از نقاشان معاصر می پرداخت با موضوع انسان. با بررسی و تحلیل آثار این هنرمندان،این ذهنیت در من ایجاد شد که نگرش هر فرد به این موضوع خاص ،ممکن است تا چه حد با دیگری متفاوت باشد. زیرا که تفاوت ماحصل، با وجود موضوعی یکسان بی نهایت می نمود. این خود نشان دهنده ی تنوعی معنایی بود، در پس این موضوع خاص.معنایی که از قضا به جهت وجه تفهمی که ناشی از همجنس بودن مخاطب موضوع اثر و نقاش است ، می تواند به خلق معانی مختلفی کمک کند.مفاهیمی که برای مخاطب بسیار آشناتر است چون موضوعی که به آن مینگرد حالتی مشابه با حالت او را بازنمایی میکند. بدین ترتیب اثری با موضوع انسان در تاثیرگذاری توام با خلق معنا در نزد مخاطب ،موفق تر از آثار انتزاعی عمل میکند. فارغ از اینکه در آثار معاصر ،انسان در کانون توجه بیشتری قرار گرفته و حول محور آن بحث هایی جدی و فلسفی مطرح است. کسانی چون فروید و شاگردانش در حوزه ی روانکاوی و فیلسوفانی چون فوکو و بسیاری دیگر، موضوع بدن آدمی را به کانون تاملات فلسفی و فرهنگی وارد کرده اند و لذا قرن ما به خصوص روزگار اخیر در هسته قرار دادن انسان، توجه های بیشتری را به خود جلب کرده است. این مهم نیز میتواند یکی از دلایل من باشد.
از انسان هایى که به تصویر مى کشید بگویید ؛ گویا در این نکته مشترکند که سهمى از شادى ندارند؛ ظاهرا از طبقه اجتماعى خاصی انتخاب شده اند و در عین حال افسرده و غمگین هستند؟
من بسیاری از این چهرهها را میشناسم، و شاهد ریشه دواندن مصائب اقشار مختلف بودهام. این تلخی گهگاه بازتاب وضعیت عمومی جامعه است؛ تکاپو برای تأمین حداقل معاش و در نهایت بی نتیجه ماندن این همه کوشش و عدم نیل به موفقیت قطعی بر لایههای این غم و افسردگی میافزاید. این بیش از آنکه عمد نقاش باشد، تحمیل ساختار اجتماعی ابژههایی ست که تصویر شدهاند. البته این ابژهها هر کدام به طبقهای مشخص تعلق دارند. از هر طبقهای حتی اقشار فرودست در بین این چهرهها وجود دارند و این خود به گستردگی حزن و اندوه، به منزلهی نفوذ شایع فرهنگی در جامعهی معاصر ما دلالت میکند. البته این همه نوعی اعلام هشدار هم هست که استمرار چنین وضعیتی را به تعمق همین حالت و پریشانی گستردهتر به سر منزل دیگری رهنمون نخواهد شد.
از تکنیک کارتان بگویید ؛ آیا بسته به موضوع تکنیک کار را بر مى گزینید؟
بله، بازتاب هر فضایی در چهارچوب قالبهاست که قابل رویت است. تکنیک به زعم من تنها، ابزاری ست برای بیان آنچه که در ذهنم وجود دارد. فرم و محتوا، دو وجه جدا ناشدنی اثر تجسمیاند و خود اینچنین میپندارم که وزنهی محتوا اغلب سنگینتر است، و فرم زبانی ست برای ارائه. من روشهایی از ارائه را در نظر دارم که باعث ایجاد فضایی پویاتر در ذهن مخاطب شود، نه آنگونه که مفهوم در حصار ارائهی نامناسب دفن شود و نه آنگونه که چشم مخاطب در قالب فرم زندانی شود و تمام تعریفهای ممکن را خدشه دار کند، آنچه مسلم است وجود تعاریف بیشتر، امکان تأثیر عمیق تر اثر بر مخاطب را بالا میبرد. هر معنایی نحوهی بیانی متفاوت دارد که برگزیدن ابزار مناسب، ابعاد اثر و بستر شکل گیری عناصر تجسمی ،جزء قابل ملاحظهای از این پروسه میباشد که باعث تداوم تأثیر اثر بر ذهن مخاطب است.
تقریبا می توان گفت در کارهایتان قصد نداشته اید هیچ ارجاع مستقیمی به بیرون از اثر بدهید. آیا اینطور است یا برعکس فضا را برای بیننده باز گذاشته اید تا خودش بیرون از قاب را تخیل کند؟
هدف من از نقاشی ارجاع دادن نیست، البته ممکن است گهگاه عناصری بر اتفاقی دلالت کنند، اما این برای من یک قاعده نیست. من روایت میکنم تا قضاوت، این کاملاً بر عهدهی مخاطب است که مشاهداتش را به اتفاقی ارجاع دهد، یا نه خیالش بلندتر از حادثهها و مسائل پرواز کند. من سعی میکنم که مشاهداتم را با گذر از لایههای ذهنم مطرح کنم. آنچه که به تصویر کشیده میشود هر آن چیزی است که من هضم و درک کردهام؛ پس نیازی نمیبینم که با صادر کردن حکمی مطلق، ذهن مخاطب را در چهارچوبی بسته و گاه کلیشهها میخکوب کنم.
عنوان "فضای منفی" تعبیری دوسویه می تواند داشته باشد. هم اشاره ای با بار تکنیکی و فنی به همین اسم در نقاشی است و هم می تواند به شرایطی که سوژه ها در آن حیات پیدا کرده اند اطلاق شود. خودتان کدام تعبیر را مدنظر داشته اید؟
یکی از دلایل برگزیدن عنوان فضای منفی همین بود. قرار گرفتن چند معنا کنار هم که هر کدام به ماهیت اتفاقی میل پیدا کنند، تا ذهن مخاطب در چهارچوبی از پیش تعیین شده قرار نگیرد. اینکه فضا به اندازهای باز باشد که تفکرات مختلف اجازه نفس کشیدن در آن فضای مجسم را داشته باشند. عبور از فانتزیهای کلیشهای یا گذار از واژههای پرطمطراق امکان ایجاد فضایی مثبت را فراهم میآورد که با برگزیدن نامی ساده میسر میشد. فضای منفی، هم اشارهای به آموزهای تجسمی دارد، هم نمودی از تفکر یا تراوشات سطحی است که ممکن است به زعم عدهای از مخاطبین، از آثار ساطع شود. هم اشارهای است به پس زمینههای سفید که بهانهای برای دیده شدن سوژههای اصلی اند و هم به روالی دلالت دارد که این مردمان، خود جزئی از آنند، یعنی در حاشیه بودن، فضای منفی اتفاقات پر رنگتر شدن.
تک چهره های مجموعه "فضای منفی" در عین ظرافت در پرداخت و اجرای غیرهیجانی عریان هستند و تا حدی می شود خشونت را در قاب ها احساس کرد. عریانی و خشونت برداشت درستی از این مجموعه هست؟
با تأیید و یا رد کردن این سؤال، فکر میکنم که ذهن مخاطب را محدود خواهم ساخت. عریانی واژهی درستی است، عریانی عواطفی که در صورتها موج میزند، عریانی خواستههای که هستند و ما سعی میکنیم در پس اذهانمان، دفن شان کنیم. حضور هر پرترهای موُکد حضور شرایطی ست که آن را، اینگونه که به تصویر کشیده شده ساخته است. اگر خشونتی هست، اگر ترسی و یا اگر انتظاری، آنچه که ما را میسازد فقط درون ما نیست، با تصویر کردن صورتها فقط انسانها دارای اهمیت نیستند، در واقع هر اثر پیرامونش را نیز به دنبال خود دارد. در آثار تجسمی، امر ساده لوحانه ایست که ذهنمان را فقط معطوف به عناصر موجود کنیم و روند شکل گیری اثر و عوامل پدید آورندهی عناصر موجود در نقاشی را ندیده بگیریم.
تک چهره هایتان چه نسبتی با سنت پرتره سازی به عنوان یکی از گرایش های اصلی در تاریخ نقاشی پیدا می کند؟ آیا شما نگاهی انسان مدارانه را در این مجموعه دنبال می کنید؟
لحظهی خلق اثر، تاریخ هنر با عظمتش حضور دارد و من با نقاشیام در فضای اکنونم. گذشته و آیندهای نیست...! آنچه را که تصویر میکنم جزئی از من است و من شامل مطالعات، تحقیقات و مشاهدات است، که به طبع آثارم نیز این صفات را به دنبال خواهند داشت. مهم نیست که در دورهای طبیعت کار کنم یا طبیعت بی جان و یا انسان، تمامی عناصر به تصویر کشیده شده دارای خصلتهایی ست که من به عنوان یک انسان دارم، با این حساب حتی در آثار یک نقاش ناتورالیست آنچه دارای اهمیت است، انسان است. انسانی که انتخابش بر پایهی ناتورالیسم است یا... من هم از این قواعد مستثنی نیستم. به نظرم کمی سطحی نگریست اگر خود را در دستهای بگنجانیم و فضای نامحدود نقاشی را محدود سبک و سیاق کنیم.
تقریبا به وضوح می شود دید که حذف و غیرفعال بودن پس زمینه یا همان فضای منفی در خدمت لامکانی و بی زمانی مجموعه است. چرا مثل مجموعه های قبلی از شناسایی مکان و زمان پرهیز می کنید؟
به این علت که ضرورتی در تصویر کردن زمان یا مکان نمیبینیم. پرترهها تمامی آنچه را که قرار است مخاطب بداند همراه با خود دارند. این خصوصیت این مجموعه است که از تفسیر و روایت هر اتفاقی به طور مستقیم بپرهیزد صورتها تمامی آنچه را که در دورههای مختلف کاری بیان کردهام را با خود دارند، تمامی دغدغههایی که من از آغاز زندگی حرفهایام تاکنون داشتهام. پرترهها طبیعتهای بی جانی شدهاند که به وضوح انعکاس دهندهی فضای پیرامونشان هستند. به زعم من فضای پس زمینه سفید نیست این سکوتی است که تمامی آنچه را که میاندیشیم با خود میکشد. این سکوت گاهی فضایی تک رنگ است، گاهی یک فضای داخلی ساده و گاه طبیعتی شلوغ و گاه حتی انسانهایی را شامل میشود که پشت به پشت هم ایستادهاند و هر یک پس زمینهای برای کس دیگری ست. با این حساب، چه در جمعیتها، چه در تک فیگورهای خوابیده و چه در پرترههای به گفتهی شما بدون پس زمینه، تمامی آنچه که در نظر داریم حضور دارد.
آدم های آثارتان تحت چه شرایطی در برهوتی که به تصویر کشیده اید گرفتار شده اند؟ این بی رمقی و استیصال از کجا می آید؟
بی رمقی و استیصال هم ناشی از همان افسردگی و غمی است که پیشتر بحث کردیم. وجه غالب در بین جامعهی ما ناکامی در نیل به اهداف است، حال چه این اهداف را مادی بینگاریم چه معنوی و فرهنگی. وقتی شما هرچه تلاش میکنید باز هم در پنجهی مشکلات گرفتارید و یا به خواستههایتان دست نیافتهاید، حالت بی رمقی و استیصالی را که میفرمایید به نظر طبیعی میآید. بسیاری از این آدمها این ناکامیها را چشیده اند و از آنجا که مورد آشنایی ام بودهاند، شخصاً از این رنجها و استیصالی که منتقل میکنند اطلاع دارم. این آدمها فارغ از بستری که از آن میآیند، هر کدام چهرهای هستند مشابه من و مخاطبینم، به نظر من این آثار ما را به مواجهه با خود این افراد، بدون بستر اجتماعی و طبقاتی که به آن تعلق دارند و ممکن است پیش داوری در رویارویی با اثر در ذهن مخاطب ایجاد نماید، فرا میخواند. خود این افراد، منفک و فارغ از بستر اجتماعی شان ، کاری را میکنند که یک عکس به اصطلاح پرسنلی، (که فرد را بدون توجه به خواستگاهش در درون یک قاب منجمد عرضه میکند) به این معنا که شما در مواجهه با چنین عکسی بیش از آنکه خاستگاه اجتماعی شخص را ببینید چهرهای میبینید کاملاً شبیه خودتان. و از این منظر با او بی طرفانهتر برخورد میکنید.
آیا می شود گفت کانسپت اصلی شما در "فضای منفی" گریزناپذیری است از آنچه بر ما می گذرد؟
گریز ناپذیری را که متأسفانه فعلاً در شرایط حال، اجتماع، بر همهی ما تحمیل میکند. سیطرهی پول بر مناسبات انسانی، زندگی را بیشتر از گذشته برای همهی ما به نحوی سختتر کرده است. چون میزان فقدانها و در نتیجه ناکامیهای بسیاری از ما را بسی بیشتر میکند. همهی ما فهرست بلند بالایی از نیازهایی را داریم که به خاطر پولدارتر شدن عمومی برایمان جدیتر شده اند در حالی که مدتها پیش از این، این نیازها جدی نبودند، مثلاً ماشینهایی با امکانات خاص، خانهای با مزایای خاص... بگذاریم از اینکه برای سطح قابل ملاحظهای از اقشار کم درآمد جامعهمان، این مسائل بیشتر رویاست یا آرزویی غیر قابل تحقق و لذا هر کدام از ما، فارغ از اینکه به طبقه دارا و مرفه تعلق داشته باشیم یا به طبقهی فرودست، دچار تجربه فقدان نیازهای مادی هستیم، بحث معنوی که دیگر جای خود دارد و اوضاع در آن حوزه بسیار فجیع تر است. اما مفهوم اصلی این آثار تنها این گریز ناپذیری عفت ناشی از فقدان و محرومیت نیست، انزوا و جدا ماندگی و انفراد هر کدام از این چهرهها از دیگری هم مورد توجه نقاش بوده است. معضلی که متأسفانه در پیچ و تاب زندگی روزمره در حال فراموش شدن است و خطریست جدی، فضای عدم اتصال جمعی و انفرادی که بین فرد فرد جامعه ما در حال شکل گیری و گسترش است، در آینده میتواند به نقطهی تهدید زایی تبدیل شود، در این خصوص هم البته بحث زیاد است و در حوزهی کاری من به عنوان نقاش هم نیست.
احتمال این که بیننده ها در مقابل این آثار نوعی حس تناوبی رفت و برگشت میان خود و تک چهره ها پیدا کنند وجود دارد. آیا تک چهره های "فضای منفی" می خواهد مثل آینه ای برای پیدا کردن فردیت مخاطب عمل کند؟
من هم امیدوارم این مسئله در ذهن مخاطب رخ دهد و اصولاً برای همین غایت است که دست به قلم میشوم. اما در پی این هستم تا مخاطب را به نگریستن در چهرهها فرا بخوانم، چون دریچهی ورود به جهان درونی هر فرد هستند. غالب آدمیان، شادی، غم، رنج و حالات مخلتف خود را از طریق این اندام بروز میدهند و توجه ما به آن میتواند به روبهرو شدن بهتر ما با چهرهها کمک بیشتری کند و به این ترتیب امکان تفاهم ما با دیگران بسی بهتر خواهد بود. مسألهی دیگری سازی بین مخاطب و ابژههای عرضه شده نیست، بلکه فراخوان مخاطب به توجه جدیتر به نشانههای ست که چهرهها از خلال حالت مختلفی که بروز میدهند.
چرا در خلق این آثار از خودکار بهره گرفته اید؟
خودکار ابزاری ست که برای نوشتن به کار میرود. نقاشی کردن به وسیلهی آن روند کار را طولانیتر میکند. طولانی شدن روند کار با احتساب اینکه مخاطب غیر نقاش نیز آن را درک میکند، یکی از امتیازهای این وسیله است. وجود هاشورهای در هم تنیده باعث وجود اغراقهایی میشود که برای مخاطب تأثیر گذار است. من تا آنجا که توانستهام در هیچ یک از آثارم تا به کنون عمق فضای اثر را فدای سرعت روند کار نکردهام. چون فکر میکنم وجود لایههای تکنیکی متعدد، باعث عمیقتر شدن لایههای درک مخاطب از نقاشی میشود.
انتهای پیام/
آزاده جعفریان