سرویس تجسمی هنرآنلاین // بخش اول گفتوگوی محمدرضا شاهرخینژاد و محمد حسین ماهر به بهانه نمایش چهار دوره فعالیت هنری ماهر در گالری آریانا پیش از این از نظرتان گذشت. در ادامه بخش دوم این گفتوگو را میخوانید.
شاهرخینژاد: شما به عنوان یک نقاش نسبتی بین فردیت و خرد جمعی قائل هستید یا این دو را از هم جدا میبینید. و اگر نسبتی قایل هستید چرا به عنوان یک نقاش در اثر هنری خود به آن واکنش نشان میدهید؟ فکر میکنید اثر هنری میتواند این دو را کنار هم بگذارد؟ شما در تنهایی و در جایی که هیچ کس اثر شما را نمیبیند کارتان را شکل میدهید.
ماهر: من فکر میکنم این نسبت را با هم دارند. من در تنهایی این کار را انجام میدهم ولی در خلاء این کار را نمیکنم. فکر میکنم با این واژه میتوان به دو شکل معرفتی و علمی رو به رو شد. من همیشه به این فکر میکردم که واژه "تنها" از کجا آمده است. عرفا میگویند "تنها" مجموعه تن است، یعنی تو آنقدر بزرگی و در جمعیت هستی که یک نفر تو آن مجموعه را در خودش دارد. اما ما نمیخوایهم اینها را بشکافیم. من فکر میکنم اگر خالص نگاه کنیم بین فردیت و خرد جمعی نسبتی وجود دارد. تو گاهی اوقات خلاف موج حرکت میکنی و این خلاف موج حرکت کردن به تو میگوید که تنها هستی. در حقیقت خلوت تو، و نه خلاء تو، کمک میکند که جستجو کنی و دوباره حساسیتهایت را پیدا کنی تا به یک جمعبندی برسی که شاید جهان شمولتر از آن منیت و فردیت صرف باشد. ولی اینکه فردیت در اثر هنری وجود دارد را نمیتوان انکار کرد.
شاهرخینژاد: شما منیت و فردیت را در کنار هم قرار میدهید.
ماهر: من اینها را متفاوت از هم میدانم اما آنها را کنار هم قرار میدهم که سوء تفاهمی پیش نیاید. بارها دیدهام که از این دو واژه با یک منظور استفاده میشود در حالیکه منیت با فردیت خیلی فرق دارد. منیت یک حوزه منفی و یک خودپسندی مطلق دارد. در صورتی که فردیت یک امر اجتماعی است که ناخودآگاه به صورت روند زندگی به تو تفویض میشود. زمانی در مبحث میتولوژی از یونگ مطلبی خواندم با این مضمون که انسان از "من" به "خود" میرسد. فکر میکنم "من" نشان منیت و "خود" نشان فردیت است. یعنی شما تجربه میکنی و کامل میشوی. این چیزی است که هرمان هسه هم در سیذارتا روی آن تاکید دارد. میگوید تو تجربه میکنی ولی دیگر تنها نیستی. اصلا این اتفاقی که دارد میافتد برای خودت نیست. "خود" تو خیلی بزرگتر از منیتی است که شروع شده بود. باید از آن منیت رها شوی و بعد این "خود" تبدیل به یک واژه یا اسم میشود. با توجه به این ما وارد این بحث شدیم. من فکر میکنم فردیت میتواند نقش مهمی در هنر داشته باشد.
شاهرخینژاد: شما فکر میکنید در نقاشی ایران جای این بخش خالی یا کمرنگ است؟
ماهر: اگر هویتی به آن نگاه کنیم و برای این فردیت جغرافیا، فرهنگ یا تاریخ قائل شویم، بله فکر میکنم کمرنگ شده است.
شاهرخینژاد: یعنی شما برای این فردیت یک بستر فرهنگی- اجتماعی در نظر میگیرید؟
ماهر: این تو هستی و ما میتوانیم این "تو" را به عنوان یک انسان، یک شهروند یا یک کسی که جایگاه جغرافیایی دارد بسط بدهیم. هر چیزی که در حوزه فرهنگی و جغرافیایی است حتما یک محدودیتها و حوزههای مشخصی دارد. به نظر من این موضوع کمرنگ شده و فکر میکنم به همین دلیل مجموعههایی شکل گرفت و درگیری ارجاع و حافظه دغدغه من شد.
شاهرخینژاد: من میخواستم به همین نقطه برسم. این دغدغه یا مسئله، کدام یک برای شما اتفاق افتاد که خواستید این مجموعه را نقاشی کنید؟ آدمهای امروز را ارجاع دهید یا توجهشان را به سمت اینکه این هویت فردی درحال کمرنگ شدن و از بین رفتن است جلب کنید.
ماهر: فعالیتها و حرکتهایی در جامعه بشری شکل میگیرد که اجتناب ناپذیر است و خیلی چیزها در آن نقش دارد. تو اگر مخالفت کنی در حقیقت خودت را از آنها محروم کردهای، ولی میتوانی پرسش کنی. برای من این اتفاق افتاد و مثل همه آدمها دردم آمد که چرا من باید به گذشته شیرینتر از حال نگاه کنم. من دارم در حال زندگی میکنم پس چرا باید گذشتهام زیباتر باشد. وقتی گذشته مکتوب میشود خیلی چیزها حذف میشود. من میتوانستم به جهان نگاه کنم و درباره گذشتهای که در آن حضور نداشتم نظری داشته باشم. من نگاه میکنم و میبینم که یک قدرت، شرایط یا یک مجموعه توانای دیگری در حال تحمیل خواستههای خود است. یعنی تو داری همقد و همشکل آنها و جزیی از آنها میشوی، درست مثل اتفاقاتی که الان در آرایش مردم، زیباییشناسی آنها، در شکل دادن به اندام و صورتشان و تمام منشهایی که وجود دارد در حال رخ دادن است.
سالهای قبل وقتی به کردستان یا خراسان میرفتی چیزهایی میدیدی که با جغرافیای خودت متفاوت بود. من چند سال پیش در سفر به تربت جام آدمهایی را دیدم که از یک جنس دیگر بودند، اما آخرین باری که آنجا رفتم مردم آن را مثل همه جاهای دیگر دیدم. کما اینکه در روستاهای دورافتاده هم این اتفاق افتاده و مردم روستا مثل شهر شدهاند. این با جغرافیای آن روستا کاملا متفاوت است و این همانند سازی در حال تحمیل شدن است.
گاه تو به عنوان یک هنرمند پرسشهایی خلاف موج داری تا بتوانی رشد کنی، ولی الان همسویی با جریان وجود دارد و اگر هم راهی به نظر خلاف میآید شعاری است یا ادای خلاف بودن را درمیآورند. در واقع مسیر همه درست در همان سو است ولی عنوان آن عوض شده است. به این دلیل است که این موضوع هنوز برای من حل نشده و قابل قبول نیست اما نمیتوانم با آن مقابله کنم چون این اتفاق دارد میافتد. تو باید باهوش باشی و از آن پرسش کنی تا نسبت خودت را پیدا کنی، چون اگر تسلیم شوی کاری نکردهای.
شاهرخینژاد: ما بیشتر راجع به واکنش شما نسبت به این اتفاقات و هویت فرهنگی، قومی و منطقهای صحبت کردیم و کمتر راجع به آن حیاط خلوت حسین ماهر صحبت کردیم. میخواهم بدانم این حجم اطلاعات، دغدغهها و پرسشها موقعی که به آن حیاط خلوت منتقل میشود چه اتفاقی میافتد. به چه فرمی در میآید یا چه دفرماسیونی در آن اتفاق میافتد؟
ماهر: سوال خیلی سختی است. هیچ وقت اینقدر دقیق به آن فکر نکردم برای اینکه سعی کردم آن را حفظ کنم که همانطور که میدانم چه طور اتفاق افتاده، اتفاق بیفتد. شاید در مورد این مجموعه آخر که "مانیومنتال" و "یادمانها" است نفهمیدم چه کار کردم. فقط یادم است که یک دوره رفتم به جزیره هرمز چون آنجا هم آرامش زیادی داشت و فضا خلوت بود و هم آن آدمهایی که ذهنم با آنها درگیر بود را آنجا بیشتر میتوانستم پیدا کنم. نرفته بودم طبیعت کار کنم بلکه آنجا رفته بودم چون هنوز دستکاری نشده و یک تکهای است که حفظ شده است. ولی واقعیت این است که نمیدانم چه ساعتی یا چه طور کار کردم. وقتی درگیری ذهنیام تمام میشود و شروع به کار میکنم، در واقع بازی میکنم. یک آدم بازیگوش هستم و واقعا در بازی نمیتوانی بگویی چهکار کردی. البته این بازی تیزهوشی میخواهد. خیلی از دوستان وقتی کار را میبینند با اصول مبانی با آن برخورد میکنند. اصلا مبانی چیست؟ یا من مبانی را اصلا در زندگیم تجربه نکردم و نمیشناختم یا اینکه توانستم از آن عبور کنم. این اتفاق برای من افتاده و از آن عبور کردم.
شاهرخینژاد: این نکته که به آن اشاره کردید نکته بسیار مهمی در هنر امروز ایران است چون به نظر میرسد دوباره بازگشتی به گذشته داریم. اوائل دهه ۷۰ هم با نقاشی خیلی مبانی وار برخورد میشد. بعد یک دوره عجیب و غریب داشتیم که اینها پس زده شد و کسی به آن توجه نمیکرد تا همین یکی دو سال گذشته که موج جدیدی اتفاق افتاد که معلوم نیست اصلا به یک نقاشی میتوانیم بگوییم نقاشی یا نه. افرادی مثل شما روند خودشان را ادامه دادند، ولی الان وقتی نقاشی را روی دیوار میزنند مخاطبین و منتقدان باز در آن به دنبال مبانی هنرهای تجسمی میگردند و خیلی هم کاری به این ندارند که در آنچهارچوب چه اتفاق بصری میافتد. شما با این موافق هستید؟
ماهر: کاملا موافقم اما خیلی درگیر اینها نیستم، چون به یک مرحلهای رسیدم که کار میکنم. نه اینکه حساسیتم را از دست داده باشم یا به دیگران و نظر آنها توجه نکنم، ولی این اتفاقی است که دارد میافتد و دیگر از دست من خارج است. وقتی بچه بودیم چرخهایی بود که با چوب هدایتش میکردیم. اول چرخ میافتاد و کج میشد ولی وقتی حرکت میکرد دیگر نیازی به هدایت نداشت و بدون آن چوب حرکت میکرد. فکر میکنم این مطلب هم شبیه همان ماجرا است، یعنی اینکه فکر کنیم کار تو را بپسندند یا نه، تایید کنند یا نه، اینها مقولاتی است که دیگر از آن گذشتهام. فکر میکنم دورههای بسیار سخت و بیمهریهایی در دورههای مختلف روند کاری فرد پیش میآید اما او کارش را ادامه میدهد چون آنقدر حقیقی و ضروری است که حد ندارد.
امروز نظرات اینطور است و فردا ممکن است نگاه جدیدی بیاید و بگوید این مبانی که تا به حال ما میگفتیم غلط بوده و یک چیز دیگر درست است. یکی از کسانی که من همیشه به او نگاه میکنم و به خاطر زندگی کردن و کار کردنش ستایشش میکنم دیوید هاکنی است. هاکنی آدمی شناخته شده است و دیگر کسی جرات نمیکند به او بگوید این کارت بد یا غلط است، ولی اگر کسی هم جرات کند و به او بگوید، هاکنی کار خودش را میکند. وقتی دلش برای مادرش تنگ میشد مینشست و عین خاطرهای که داشت فیگوراتیو کار میکرد. یا وقتی طبیعت او را به هیجان در میآورد آن را طوری میکشد که به آن نیاز دارد. برای من همیشه جالب بوده که چه طور اینقدر گسترده به دنیا نگاه میکند و به هیچ چیز اجازه نمیدهد اذیتش کند. کار خودش را میکند و این قدر پر قدرت و پر کار است. این آدم برای من نقاش است، هنرمند است.
شاهرخینژاد: یعنی شما معتقدید ما باید اصولا نگاه به مبانی هنرهای تجسمی را نسبت به زمانی که در آن زندگی میکنیم پایه گزاری کنیم؟
ماهر: من فکر میکنم نسبت به آن چیزی که درست است. در مبانی چند نوع نگاه وجود دارد. ما مبانی اجتماعی، مبانی نظری و مبانی اخلاقی داریم. همه اینها یک نسبتی با تو دارند و قبل از اینکه بخواهی، آنها را در کارت رعایت میکنی. حال زمانی هست که ما میگوییم آکادمی در حوزه هنرهای تجسمی این مبانی را دارد که در قرن ۱۵ کلاسه شده و گفته مثلا این فضای منفی و این مثبت است و.... اینها را مثل هر هنرجوی دیگری اگر دغدغه نقاشی و طراحی داشته باشی و پی آن رفته باشی در بیست سالگی تمام کردی. بعد از آن ناگزیر هستی که رهایش کنی، یعنی تو آکادمی را یاد میگیری که آن را کنار بگذاری. آکادمی یعنی تدوین تمام چیزهایی که قبل از تو بوده و تو حالا باید چیزهای جدیدی را پیدا کنی. درست است که در آنها گام برمیداری و آنها برای تو نهادینه شده، ولی اگر تغییری انجام میگیرد از سر ناآگاهی یا ناتوانی تو نیست. اگر قرار باشد در ۴۵ سالگی هنوز درگیری مبانی داشته باشی باید اصلا از نقطه آ حرکت کنی.
میخواهم بگویم جامعه تو را در سمتی قرار میدهد که از طریق این مباحث تحقیرت کند یا نظر خودش را ثابت کند. من میگویم دوره این چیزها گذشته است. جامعه ایران به نقاشهای بیشتری احتیاج دارد. به یک مسیر فکری احتیاج دارد. وقتی چیزی دارد انجام میگیرد اگر باهوش باشی علاوه بر نقاط ضعف، نقاط قوتش را هم بیرون میکشی. بحث را آنقدر گسترده میکنی که یاد بگیری و دیگران هم از آن یاد بگیرند. این ضرورت دنیای معاصر است. یعنی اگر خلاف این حرکت کنی خودت را به حاشیه پرتاب کردی. من از نظر سنی جوان نیستم ولی دغدغههایم به روز است. من با جمعی زندگی میکنم که سعی میکنم آنها را بفهمم. شاید درست در مکان آنها فرود نیایم ولی ما درگیریهای مشابهی داریم. وقتی جریانی اتفاق میافتد همه را درگیر میکند و ربطی به سن ندارد. مگر اینکه تو خودت را در یک محیط دیگر یا در جزیره ذهنی خودت حبس کنی.
انتهای پیام/