به گزارش سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین ؛ احمد پوری متولد 1332 در تبریز است. تحصیلات آکادمیک خود در زمینه زبان‌شناسی را در اسکاتلند و انگلستان دنبال کرد و زمانی که به ایران بازگشت سال‌های زیادی بود که از کار ادبی دور افتاده بود. او بیش از 30 سال است که تدریس می‌کند و ترجمه را کاری "دلی" می‌خواند. پوری را با ترجمه‌های شعرش می‌شناسیم. ترجمه‌هایی از نرودا، لورکا، قبانی، آخماتوا، نونوژودیس و شاعران تراز اول دیگری که سهم زیادی در ادبیات کشورشان دارند. در این گفت‌وگو درباره موضوعات مختلفی صحبت شد. از آسیب‌هایی که می‌توان برای ترجمه‌های امروز جامعه ادبی‌مان برشمرد تا اهمیت مبحث ویراستاری در امر ترجمه و ... . در این گفت و گو پوری از عشق همیشگی‌اش به داستان نویسی هم گفت و اینکه حتی این کار را جدی‌تر از کار ترجمه‌اش پی می‌گیرد. مشروح گفت‌وگوی ما با او را بخوانید.

چقدر برای ترجمه به دانش آکادمیک معتقدید؟ مترجمان ایرانی اصولا با این دوره‌های آکادمیک بیگانه‌اند.این آسیبی به کارشان زده است؟

اصولا ترجمه مقوله‌ آکادمیکی نیست که بخواهیم بگوییم حتما باید دوره‌های آکادمیک گذراند و من شخصا به چنین چیزی اعتقاد ندارم. این مسئله‌ای هم که مطرح می‌کنید صرفا در ایران نیست و تمامی دنیا همین‌طور است. اگر هم چنین چیزی ایجاب کند در حوزه ترجمه متون غیر هنری است. برای نمونه دانشگاهی می‌تواند در حوزه ترجمه اسناد رسمی، حقوقی، علمی یا از این دست متون مترجم تربیت کند اما وقتی پای هنر به میان کشیده می‌شود، نهادهای آکادمیک نمی‌توانند کمکی کنند؛ این کار در کنار سواد زبانی در حوزه زبان مبدا و البته زبان بومی مترجم که بدیهی است، ذوق و استعداد می‌خواهد.

مهم ترین آسیب‌هایی که امروز در حوزه ترجمه می‌بینید، چیست؟ این آسیب‌ها می‌تواند به نوع انتخاب اثر از سوی مترجم یا سواد او مربوط باشد یا...

همان‌طور که در همه امور می‌توان از نقاط ضعف و قوت گفت، در حوزه ترجمه نیز می‌توان این بحث را مطرح کرد. قبل از همه چیز من مهم ترین آسیب را در کم سوادی مترجم در زبان مبدا می‌دانم و همین طورنداشتن تسلط در ریزه کاری‌های ترجمه . سومین عامل،هم‌افق نبودن مترجم با مولف است، به این معنا که به عنوان مثال وقتی من با دنیای شعر فاصله دارم و در این مقوله حتی در زبان بومی خودم نیز مشکل دارم نباید دست به ترجمه شعر بزنم، حتی اگر کاملا به زبان مبدا تسلط داشته باشم. سومین عامل را هم دنبال جنجال و میل بازار بودن می‌دانم.

توضیح می‌دهید.

برای نمونه کتاب‌های هری پاتر در دنیا خیلی سریع معروف شدند و در اینجا یکسری ناشر به سرعت درصدد ترجمه این آثار برآمدند که عمدتا نیز از مترجمان جوان و کم سابقه استفاده می‌کنند. در این موارد ناشر چیزی که برایش اهمیت دارد سرعت ترجمه است و حتی این مورد تجربه شده است که یک کتاب را به 10 قسمت تقسیم می‌کنند و هر کسی به سراغ یک بخش می‌رود و ممکن است روزی 18 ساعت وقت بگذارند تا هر چه سریع‌تر کتاب روانه بازار کتاب شود. هر چند به نظر من این مسئله چندان در حوزه ترجمه تاثیر گذار نیست و ترجمه‌های خوب همیشه ثابت کرده‌اند که جای خود را در میان اهالی مطالعه پیدا می‌کنند.

این آسیب‌ها را به جامعه مترجمان حرفه‌ای نیز می‌توان وارد دانست یا صرفا مترجمان جوان درگیر این مسائل هستند؟

ممکن است مترجم با سابقه‌ای هم تسلیم چنین جوی شود هرچند مترجمان شناخته شده کمتر دست به ترجمه چنین آثاری می‌زنند.

مترجمانی هم هستند که به واسطه کار مستمر و گاه ترجمه کردن از یک نویسنده یا شاعر به خصوص، به مرور با زبان مولف آشنایی بیشتری پیدا می‌کنند و این موجب سرعت در کارشان می‌شود. این سرعت در کار را چطور تفسیر می‌کنید؟

این دو مقوله، مباحث متفاوتی‌اند. در هرصورت سرعت یک مترجم حرفه‌ای یک دامنه ثابت دارد؛ از یک عددی تا عددی دیگر در نوسان است و بیشتر از آن نمی‌تواند ترجمه کند. مثلا من در مصاحبه‌ای خواندم محمد قاضی روزی 5 صفحه یا نجف دریابندری حدودا هفت- هشت صفحه در روز ترجمه می‌کرد. نهایتا یک مترجم به واسطه استعداد یا یک ویژگی فردی بتواند این تعداد را به 12 صفحه برساند ولی نه اینکه روزی 30 صفحه ترجمه کند. اما در مواردی که عرض کردم مترجمان در یک ماراتن نفسگیر شرکت می‌کنند و ناگزیر باید بیشتر از حد معمول کار کنند.

خود شما روزی چند ساعت کار می‌کنید؟

من حدود دو تا 3 ساعت کار می‌کنم، به شرطی که درگیر کار پروژه‌ای نباشم. البته بنده به شخصه از راه ترجمه امرار معاش نمی‌کنم و منبع درآمدم اصولا از راه تدریس است.

شما بیشتر به عنوان مترجم شعر مطرح هستید. این بابت ترجمه‌هایی است که از پابلو نرودا، فدریکو گارسیا لورکا، نزار قبانی، آنا آخماتوا و ... انجام ‌داده‌اید. این موضوع که شعر ترجمه ناپذیر است به دلیل اینکه به کرات تکرار شده گویا به مسئله‌ای ازلی-ابدی تبدیل شده و به نوعی که حتی می‌توان گفت کلیشه‌ای شده است. شما به این ترجمه ناپذیری معتقدید؟

البته من بارها این مسئله را در مصاحبه‌ها و مقاله‌ای مفصل در نشریه مترجم توضیح داده‌ام. این نکته از جانب کسانی مطرح می‌شود که حتی این زحمت را به خود نداده‌اند که بروند ببینند کسانی که در این حوزه کار می‌کنند چه جوابی برای این سوال دارند. باید بگویم این مسئله اساسا غلط است. بعضی از شعرها قابل ترجمه نیست و بعضی از شعرها کاملا قابل ترجمه. اتفاقا بخش عمده، شعرهایی است که قابلیت ترجمه دارند؛ اتفاقی که در تمامی دنیا می‌افتد، وگرنه هیچ ملتی از شاعران بزرگ ملت‌های دیگر باخبر نبود. در این میان شعرهایی هم هستند که تن به ترجمه نمی‌دهند.

این موضوع را می‌توان به متون داستانی هم تسری داد مثلا اولیس یا فینیگانزویک جیمز جویس.

در داستان این موارد کم است و در حد استثناست. داستان بیشتر با حادثه و روایت سر و کار دارد. اگر هم بخشی از آن ترجمه ناپذیر باشد مترجم می‌تواند با توصیفات زیاد کاری کند که به متن لطمه نخورد اما شعر یک رفتار ویژه زبانی است که می‌تواند مختص زبانی باشد که شعر در آن اتفاق افتاده. چرا با وجود این همه شاعر بزرگ در ایران، خیام است که شهرت جهانی دارد؟ اگر خیام این همه محبوب است به این دلیل است که زبان شعر خیام بدون بازی‌های لفظی است ولی مثلا شعر حافظ سرشار از ظرافت‌های زبانی است. شما به این بیت خاقانی توجه کنید: از اسب پیاده شو، بر نطع زمین رخ نه/ زیر پی پیلش بین شه مات شده نعمان خب این شعر به نظر من مطلقا ترجمه ناپذیر است. کاری که شاعر در این بیت کرده و توامان مضمون مورد نظر را به واسطه استفاده از مهره‌های شطرنج بیان کرده مختص زبان فارسی است و نمی‌توانیم دقیقا همین امکانات را در زبانی دیگر جست و جو کنیم. این مسئله در زبان‌های دیگر هم هست. برای مثال به نظر من نمی‌توان این عبارت ترکی "سن سیز لَ میشم" را ترجمه کرد. نهایتا می‌توانید در ترجمه این عبارت بنویسد "تشنه توام" و این هرگز گویای آن نیست.

معیار انتخاب شما برای اثر ترجمه چیست؟

صرف دوست داشتن خودم. اگر شعر مورد نظر رویم تاثیر بگذارد و به اصطلاح تکانم بدهد، به سراغ ترجمه آن می‌روم، حتی اگر شاعر شناخته شده‌ای نباشد. مثل ترجمه‌هایی که از نونوژودیس داشتم که پیشتر اثری از او در فارسی ترجمه نشده بود. کار من کاملا دلی است؛ ممکن است شعر شاعری مثل سیلویا پلات که شاعری شناخته شده است روی من تاثیرگذار نباشد و با این وصف بدیهی است که به سراغ ترجمه شعرهای او نمی‌روم.

چقدر به مطالعه حاشیه‌ای و موضوعات فرعی و جنبی اثری که می‌خواهید ترجمه کنید، می‌پردازید؟

بسیار زیاد. اصولا من در میان دوستان به داشتن چنین خصیصه‌ای معروفم. من به تمامی اطلاعات حاشیه‌ای اعم از زندگی شاعر، زمانه او یا یادداشت‌های درباره او توجه دارم و به صورت بیمارگونه‌ای به این اصل معتقدم. حتی زمانی که آنا آخماتوا ترجمه می‌کردم به سراغ مطالعه شاعران هم‌نسل او از جمله ماندلشتام هم می‌رفتم تا ببینم چقدر از آنها تاثیر گرفته است.

در آثار ترجمه شده توسط شما عموما نام یک ویراستار دیده می‌شود. اتفاقا خود شما هم تعداد زیادی کار ویرایش در کارنامه کاری‌تان دارید. چه ضرورتی در این کار می‌بینید؟

به نظر من حضور ویراستار الزامی است. وقتی شما در حال ترجمه، تحت سلطه حس و حال و هوای ترجمه هستید ممکن است به همه وجوهات توجه نداشته باشید و در این موارد حتما حضور یک ویراستار الزامی است تا مشکلات یا کاستی‌های احتمالی را یادآور شود و یک ویراستار خوب دقیقا چنین کاری می‌کند. به نظر من همه ناشران باید از یک ویراستار خوب کمک بگیرند. امروز، دیگر آن زمان نیست که یک تنه همه کارها را جلو ببریم.

سال 87 رمان "دو قدم این ور خط" شما چاپ شد و اتفاقا استقبال خوبی هم از آن شد به طوری که الان چاپ هشتم آن در بازار است. چقدر نوشتن رمان برای تان جدی است و وقت صرف آن می‌کنید؟

خیلی جدی است، حتی جدی‌تر از ترجمه. واقعیت این است که من با علاقه به داستان وارد حوزه ادبیات شدم و اتفاقا در 18 سالگی داستان‌هایی هم در مجله فردوسی و نگین آن زمان منتشر کردم. اما به دلایلی وقفه طولانی مدتی در این میان ایجاد شد و قریب به 15 سال کار ادبی نکردم. تا اینکه با ترجمه، این کار را دوباره شروع کردم و نهایتا در 52 سالگی باز به رمان روآوردم. بعد از "دو قدم این ور خط" هم یک رمان دیگر نوشتم که مجوز نشر نگرفت و اکنون هم در حال نوشتن سومین رمانم هستم. معمولا روزهایی که مشغول رمان نوشتنم تقریبا 5 ساعت وقت صرف نوشتن می‌کنم.

کار تازه چه در راه دارید؟

هایکوهای آمریکایی با عنوان "چسب زخم برای عروسک" که نشر چشمه آن را منتشر می‌کند، شعرهایی از میلیگان که اتفاقا پیشتر در زبان فارسی ترجمه نشده و قرار است نشر مشکی آن را منتشر کند و نهایتا شعرهایی از نزار قبانی که در نشر نگاه منتشر خواهد شد. این کتاب پیرو سلسله کتاب‌هایی است که پیشتر آنا آخماتوا و ناظم حکمت در آن سری منتشر شده بودند.

انتهای پیام/

گفت و گو مجتبا هوشیار محبوب