به گزارش سرویس موسیقی هنرآنلاین// هوشنگ فراهانی برای اولین بار در سال 1372 و در کنسرت استاد علیزاده؛ محمدرضا لطفی را از نزدیک ملاقات کرد که به همراهی استاد ابتهاج به این کنسرت آمده بودند. سال بعد هم این دیدار تکرار شد. تا اینکه پس از اینکه محمدرضا لطفی به ایران بازگشت سر آغاز همکاری این دو نوازنده شروع شد. فراهانی میگوید: در این سالها آثار محمدرضا لطفی را با نظارت خود او به نت در آوردم و بسیاری از خاطرات هنریاش را برای این کتاب آماده کردم که همراه با خاطرات استاد است که کار هم به اتمام رسیده ولی متأسفانه بیماری استاد مانع از انتشار کتاب شد.
تحلیل شما از جایگاه محمدرضا لطفی در موسیقی ایران چیست؟
پاسخ این سوال کاملا روشن است. زیرا با توجه به تاریخ موسیقی ایران و با نگاهی به تاریخ موسیقی در 150 سال گذشته متوجه میشویم که او در چه جایگاهی قرار داشته است. زیرا قبل از دوره مشروطه مسائلی که مربوط به موسیقی ملی میشود کاملا مشهود و مکتوب نیست و به جز تعدادی از نوشتههای نظریهپردازان و استادانی که در جایگاه رفیعی در موسیقی ایران قرار داشتند، تعداد اندکی بودند که آثار چندانی از آنها باقی نمانده است. موسیقیدانان بزرگی مانند صفیالدین ارموی، عبدالقادر مراغهای، قطبالدین شیرازی و... البته بیشتر جنبههای نظری آثار آنها مورد مطالعه قرار گرفته است، ولی آن چیزی را که امروزه به عنوان موسیقی دستگاهی میشناسیم شامل تغییرات و تحولاتی است که از دورهی قاجار به امروز رسیده است. البته از همان دوران تاکنون نیز این نوع موسیقی دستخوش تغییر و تحولات بسیاری شده؛ ولی آن چیزی که مهم جلوه میکند این است که در تاریخ 150 سال گذشته بعد از دوران ضبط صفحه و زمانی که موسیقی ایرانی به شکل صفحه ضبط شد و به شکل صوتی به دست ما رسید، محمدرضا لطفی را میتوانیم به عنوان یکی از قلههای هنر بداههنوازی و آهنگسازی در موسیقی ملی خودمان بدانیم. اصولا خیلی دوست ندارم از واژه سنتی برای موسیقی استفاده کنم زیرا این لفظی بوده که از زبان انگلیسی و فرانسه از واژه traditional ترجمه شده است و به تمام هنرهای سنتی گفته میشود. ولی موسیقی پدیدهای پویا است و با سیر تحول و دگرگونی که در جامعه به وجود میآید، موسیقی هم تغییر میکند و واژهای که برای این موسیقی پیشنهاد میکنم همان واژه "موسیقی ملی" است. من دوست دارم بگویم موسیقی ملی ما، اتفاقاً استاد حسین علیزاده هم در مراسم استاد محمدرضا لطفی گفتند که قبل از انقلاب به این موسیقی، موسیقی اصیل میگفتند و شاید هنوز واژه منطقی و درستی برای این موسیقی پیدا نشده و گاهی هم تعاریف بخوبی بیانگر موضوع و سوژه اصلی نیستند. به نظرم بهترین واژه موسیقی ملی است که با فرهنگ و زبان ما رشد کرده است. محمدرضا لطفی بیشک یکی از جدیترین هنرمندانی بوده که در 150 سال گذشته در این عرصه به ظهور رسیده است. هنر محمدرضا لطفی تنها در بداههنوازی نبود بلکه او هنرمندی پیشرو بود که آشنا با مسائل اجتماعی و دغدغههای مردم زمان خودش زندگی کرد. همچنین بر موسیقی دستگاهی ایران اشراف داشت و از اساتید زمان خودش بخوبی بهره برده بود و مقتضیات زمان خودش را بخوبی میشناخت و همچنین تلاش بسیاری برای حفظ و گسترش موسیقی ایرانی کرد. همانطور که میدانید هنرمندان بسیاری توسط لطفی به جامعه موسیقی معرفی شدند. نمیخواهم به اساتید گذشته انتقاد کنم ولی معمولا اساتید گذشته خیلی هنرمندان پیشرویی در زمینه اجتماعی نبودند و بسیاری از آنها هنرمندانی در خلوت بودند و هر جا که سخن از تغییر و تحولات اجتماعی بود از هنرمندان موسیقی نامی در میان نبود و البته کسانی مانند عارف قزوینی و محمدعلی امیر جاهد و تعداد اندکی دیگر استثناء هستند ولی آنچه ما از محمدرضا لطفی در سالهای گذشته دیدیم هنرمندی بیتفاوت نبود. یعنی اینکه انسان پیشرویی در زمینه مسائل اجتماعی بود و هم ادبیات را خوب میشناخت و با افراد متشخصی در زمینه ادبیات، شعر و مسائل اجتماعی ارتباط داشت. پس محمدرضا لطفی از این نظر هنرمندی جامع الشرایط بوده است.
اگر بخواهیم زندگی هنری محمدرضا لطفی را تقسیمبندی کنیم اوج طلایی زندگی هنری او را چه زمانی میدانید؟
من چون در مورد آثار استاد محمدرضا لطفی خیلی کار کردم و کل قطعاتی که او ساختند را آوانگاری کردم. با او همکاری نزدیکی داشتم و از سالی که دوباره به ایران برگشتند روی این کتاب کار کردیم. من دورههای زندگی استاد لطفی را به سه دوره تقسیم میکنم. دوره اول که آغاز کارش بوده و او هویت و موسیقی خود را کشف کرده است. یعنی اینکه به شکلی هویت خودش را در موسیقی تعیین میکرد. در آن دوره کارهایی ارائه داد که به شکل گستردهای بازسازی کارهای قدما بود و زمانی که نمونههای آثار اولیه ایشان را بررسی میکنیم، متوجه میشویم که بیشتر آثار بازسازی کارهای قدما است با تأثیری که او از آثار مرتضیخان نیداود و علی اکبر شهنازی داشته است. لطفی در این فعالیتهایش آثار مرتضیخان نیداوود را با صدای قمر بازسازی کرده و مشابه این کار را به نسل امروز نشان داده است. زیرا این آثار فراموش شده بودند. همچنین آثاری را در جشن هنر شیراز اجرا کردند که شامل بازسازی تصانیف قدیمی بوده و روی کارهای امیرجاهد، عارف، شیدا و نیداوود است. این افراد موسیقیدانان جدی دوره خودشان بودهاند. محمدرضا لطفی نزد اساتیدی چون برومند، دوامی و علی اکبر شهنازی، حبیباله صالحی و ... موسیقی را فرا گرفت و همواره از اساتید گذشته به نیکی یاد میکرد. در یکی از خاطراتش از شور، علاقه و عشق فراوانی که به اساتید گذشته داشت یاد میکند و در خاطراتش از اولین دیدار با سعیدخان هرمزی یاد کردند و شور و شعف وافری که از این دیدار به این استاد دست داده بود،را وصف کردند. این عشق و اشتیاق لطفی به موسیقی قدیم ایران و همنشینی با اساتید گذشته بود که موجب شد که دورهی تازهای در موسیقی به دست ایشان و دیگر همراهانشان در موسیقی ایران شکل بگیرد. البته موسیقی قدیم ایران و موسیقی ردیف دستگاهی ایران مبنای تمام آثار بعدی استاد لطفی قرار میگیرد.
یکی دیگر از بارزترین ویژگیهای استاد محمدرضا لطفی این بود که هیچ وقت تحت تاثیر شرایط اطراف نبودند. بلکه شرایط اطراف را تحت تاثیر خودش قرار میدادند. زمانی که در خارج از کشور بودند، حتی یک نت غیر از همان چیزی که همیشه اجرا میکردند و به آن اعتقاد داشتند اجرا نکردند با اینکه با موسیقی غربی نیز آشنایی داشتند، ولی تحت تأثیر جریانات رایج موسیقی قرار نمیگرفتند برای ایشان مسیر و هدف مشخص بود. به عنوان مثال هیچگاه موسیقی تلفیقی اجرا نکردند در صورتی که شاید در زمانی که در اروپا یا آمریکا بودند شرایط هرگونه اجرای آثاری از این دست برای او فراهم بود ولی همانطور که گفتم استاد لطفی همان دیدگاه مشخص و قاطع خودشان را در مورد موسیقی ایران داشتند. محمدرضا لطفی از روز اول که تصمیم گرفت موسیقی را به این شیوه اجرا کند تا روز آخر که با این موسیقی وداع کرد همان بود و هیچ تغییری در نگاه مصمم او در موسیقی به وجود نیامد. تمام کارهایی که اجرا کردند بر مبنای ردیف موسیقی ایران، شعر و ادبیات کلاسیک ایران است. استاد شجریان هم همین نگاه را به موسیقی ایران دارند. یعنی اینکه چهارچوب خاصی برای خود و موسیقی خود تعیین کردهاند که تا به امروز همان بوده است. امروزه خیلی از موسیقیدانان ما اینگونه نیستند. امروزه بسیاری از هنرمندان زمانی که در خارج و یا داخل کنسرتی را برگزار میکنند، تحت تأثیر شرایط قرار میگیرند و نمیدانم یا برای جذب مخاطب و یا بازار و یا هر هدف دیگری تحت تأثیر فرهنگ قویتر و یا به ظاهر قویتر قرار میگیرند که البته این مسئله جای بحث فراوانی دارد و این مقایسه فرهنگی و تحت این شرایط قرار گرفتن در فرهنگ ما سابقهای طولانی دارد که جای بحث آن در اینجا نیست ولی منظور من از اعتقاد استاد لطفی به راه و روش خویش بوده است که ذرهای شبهه در آن راه نداشته است و هیچ وقت نمیبینیم که خارج از چارچوب ایدهها و اعتقاداتش عمل کند. این ریشهاش بر میگردد به اینکه در گذشته این هنرجویان در فرهنگی ریشهدار رشد کردهاند و توسط اساتید خوبی تربیت شدهاند. استادانی که متاسفانه امروزه وجود ندارند یعنی این فرهنگ از بین رفته است. زندگی امروز ترکیبی از طبایع متضاد است چندگانگی فرهنگی، بیگانگی فرهنگی و خود را در میان فرهنگهای گوناگون سر در گم دیدن و مظاهر هنری و انسانی خود را ندیدن و نشناختن. استاد لطفی در زمانی متولد شد که استادان قدیم در قید حیات بودند استادانی مانند نورعلیخان برومند، استاد هرمزی، دوامی و... او ارتباط با نسل گذشته را درک کرد. لطفی با همه این اساتید در ارتباط بود و به همه این اساتید عشق میورزید و همانطور که گفتم از آنها به نیکی یاد میکردند، چون تأثیر فراوانی از اساتید خود گرفته بودند و این در آثارشان مخصوصاً آثار اولیه او مشهود است. محمدرضا لطفی دانستههای زیادی داشت و کمتر کسی را میتوانیم پیدا کنیم که اینقدر عمیق درباره موسیقی ردیف اطلاع داشته باشد. مهمتر از همه اینکه شعر را به خوبی بشناسد.
شما نیز انقلاب اسلامی را دوره دوم و طلایی آثار محمدرضا لطفی میدانید؟
انقلاب 1357 مرحله دوم و فصل تازهای در زندگی هنری محمدرضا لطفی است. زیرا در این دوران موسیقی او زبان گویای تحولات اجتماعی و سیاسی آن دوران است. هنر بازتاب تمام مسائل و رخدادهای زمان خویش است. هنر در انزوا و یا هنری که مردم نتوانند بازتاب چهره خویش را در آن ببیند، پایدار نخواهد ماند زیرا این مردم هستند که در حفظ و صیانت این ارزشها کوشا هستند و برای نسلهای بعد به ارمغان میبرند چهره فقرآلود و عصیانگر مردم در انقلاب 57 در آثار دورهی چاووش مشهود است. استاد لطفی نبض این موسیقی را درک کرده بود. به قول استاد حسین علیزاده که در روز مراسم استاد لطفی در تلار وحدت صحبت میکردند، انقلاب در موسیقی قبل از انقلاب 1357 رخ داد. در نتیجه این گروه تصمیم گرفتند آثاری را اجرا کنند که همگام با مردم به پیش روند. که رفتند و البته کسانی هم در کنارشان بودند که این دیدگاهها را برایشان پررنگتر میکردند. یعنی این حرکتهای سیاسی و اجتماعی آن دوران بود که روشنفکران را دور همدیگر جمع کرده بود. زمانی که موسیقی حماسی موسوم به "چاووش" اجرا شد روشنفکران توقع نداشتند که از تار و کمانچه ایرانی آثاری حماسی شنیده شود. حسین علیزاده قطعه "حصار " که گوشهای در چهارگاه است را ساخت که کنایه به زندانیان سیاسی آن زمان بود. همچنین "سواران دشت امید" را ساخت که این آثار حرکتهای تازهای در موسیقی بود که مردم به این نوع موسیقی جواب مثبت دادند.زاین کارها بازتاب اجتماعی گستردهای داشت و همراهان چاووش بودند که با هم خلق میکردند و به هرحال از یکدیگر هم تاثیر میگرفتند و ما نمیخواهیم بگوییم که فقط محمدرضا لطفی بوده است که موسیقی دوره چاووش را به وجود آورده و حاصل این همکاری آلبومهای "چاووش" است. مانند این آثار فقط در دوران مشروطه و توسط عارف و امیر جاهد اجرا شد و در دوران آن موسیقی جدی که از آن به عنوان موسیقی ملی نام میبریم همین دورهای بود که توسط محمدرضا لطفی، گروه عارف و شیدا به ثمر نشست. این مرحله درخشانترین دوران زندگی محمدرضا لطفی بود. سبک بینظیر او در تار نوازی بسیار مورد توجه قرار گرفت و این باعث شد محمدرضا لطفی اسطوره تکرار ناشدنی موسیقی شود. البته هر دورانی فرزندان خاص خود را دارد ولی محمد رضا لطفی محصول دوران خاصی بود که پشت سر گذاشته شده است. او کسی بود که تاریخ موسیقی ایران را با تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران پیوند زد.
و در دوره سوم این درخشانی تکرار نشد؟ دوره سوم زندگی لطفی زمان مهاجرت او به خارج از کشور است و دوران اقامت طولانیاش در اروپا و آمریکا که متاسفانه در آن دوره بیشتر به تدریس موسیقی پرداختند. زیرا من که سالها با نظارت خودشان آثارش را به نت نوشتم تغییرات در آثار او را بخوبی دیدهام. البته این تغییرات در آثار تمام هنرمندان دیده میشود هر اثری مربوط به دوران خاص زندگی هنرمندان است چه از نظر زمانی و چه از نظر مکانی و شاید یک اثر هنری در زمان یا مکان دیگری اینگونه که هست خلق نمیشد. به هر حال در سالهای مهاجرت نیز استاد لطفی شاگردان بسیاری در نقاط مختلف جهان تربیت کردند. کنسرتهای بسیاری را برای مشتاقان به موسیقی ایران اجرا کردند و مقالات متعددی در زمینه موسیقی نوشتند. در این سالهای پایانی نیز باز هم در ایران کنسرتهای بسیاری اجرا کردند هنرمندان جوانی را به موسیقی ایران معرفی کردن آثار تازهای از ایشان به انتشار رسید و همیشه در حال کار بودند و چندین طرح را به طور موازی پیش میبردند. طرحهای بسیاری نیز برای آینده داشتند مانند نگرش خاصی که به شیوه آموزش موسیقی ایرانی داشتند. تشکیل کارگاههای سازسازی، چاپ و نشر مقالات و کتاب، آثار صوتی و تصویری و... ولی افسوس که بسیاری از این طرحها به انجام نرسید. ولی به هر حال لطفی میراث شکوهمندی را برای نسلهای بعد در موسیقی ایران به یادگار گذاشتند و نام خود را در زمره عاشقان ثبت کردند.
بسیاری معتقدند که محمدرضا لطفی عاشق ایران بود پس چرا ایران را ترک کرد؟
در اوایل انقلاب شرایط برای اجرای موسیقی مهیا نبود و بسیاری از هنرمندان و موسیقیدانان حرفهای مانند استاد محمدرضا لطفی مجبور به ترک وطن شدند بعد هم شرایط جنگ پیش آمد. و زمانی که به ایران بازگشتند دیگر کمی دیر شده بود و البته هنوز هم شرایط مناسبی برای بسیاری از هنرمندان برای اجرای موسیقی وجود ندارد. در بسیاری از مواقع شاهد لغو کنسرتهای موسیقی هستیم که استاد لطفی هم از این قاعده مستثنی نبود و بسیاری از کارهایشان اجرا نمیشد. پس نمیتوانیم توقع داشته باشیم که باید در ایران میماند و با هر شرایطی کار میکردند و البته ما هیچوقت در شرایط او نبودیم؛ ولی حتماً او هم دلایل خاص خود را داشتند. ولی به هرحال ایران را دوست داشت و این را در همه آثار لطفی میبینید. دیگر اینکه شرایط اجرای موسیقی در دنیای غرب فراهم بود و ایرانیان زیادی در همه جای دنیا هستند که از استاد لطفی درس موسیقی گرفتهاند. استاد لطفی به عشق وطنش زندگی می کرد و شما این عشق را در آثار چاووش ،آزادی، بشارت، سپیده و.... میبینید. همه اینها نشان دهنده عشق او به وطنش است. البته هنوز هم شاید زمانش فرا نرسیده که هنرمندان آن طور که باید و شاید به موسیقی بپردازند. به عنوان مثال پرویز مشکاتیان در 10 سال آخر زندگیش خانهنشین بود و به اصرار علاقهمندان فقط دو کنسرت برگزار کرد که همان دو کنسرت هم با مشکلاتی همراه بود. زیرا هیچگاه برنامهریزی دقیقی برای موسیقی صورت نگرفت. به هر حال استاد لطفی کسی بود که موسیقی ملی را حفظ و با این موسیقی در قلب مردم نفوذ کرد.
پرویز مشکاتیان بعد از کنسرت 1386 محمدرضا لطفی گفته بود که او نسبت به دهه 50 نه تنها پیشرفتی نکرده است بلکه عقب گرد هم کرده است، کمی در این باره صحبت کنید .
به نظر من هر موسیقیدانی میتواند دیدگاه خاص خودش را داشته باشد. استاد مشکاتیان هم در سالهای آخر زندگی گوشهنشین شد و نمیتوانستند در آن شرایط اجرای موسیقی داشته باشند یعنی اینکه شرایط وقتی فراهم نباشد موسیقیدان هم نمی تواند کار کند. موسیقی تحت تاثیر مسائل و مشکلات جامعه است. در کنسرت 1386 محمدرضا لطفی 20 سال از ایران دور بود و درآن سالها به صورت اساسی به موسیقی نپرداخت. سنش بالا رفته بود و توانایی همه در سنین بالاتر افت میکند. موسیقی او خمودهتر شده بود. باید در نظر بگیریم اگر نقد سالم شکل بگیرد خیلی بهتر است. خیلیها از این گفته سوء استفاده میکنند و میگویند محمدرضا لطفی تمام شده است. حتی اگر هم تمام شده باشد نمیتوانیم 30 سال گذشته او را از تاریخ موسیقی پاک کنیم. محمدرضا لطفی اطلاعات نسبتاً جامعی از فلسفه، شعر، تاریخ و.... داشت دانست و با همه فراز و نشیبهایی که در زندگی داشت کار کرد و موسیقیدانی تأثیرگذار و جریان ساز در موسیقی ایرانی بود. محمدرضا لطفی بعد از 25 سال دوری از وطن به صحنه رفت و گفته استاد مشکاتیان فقط یک نقد دوستانه بود. آنها همه با هم بودند و غیر ممکن است بد همدیگر را میخواستند.
پس چرا لطفی از هم نسلان خود دوری میکرد؟
هر شخصی دیدگاه خاص خودش را دارد و نمیتوانیم قضاوت کنیم. هر کس که با استاد لطفی کار میکرد به زودی این را میفهمید که او شخصیت خاص خودش را دارد. افراد میتوانستند در زندگی محمدرضا لطفی عوض شوند ولی هدفش از ابتدا یک چیز بود و هیچ گاه آن هدف تغییر نکرد. ایدههای مردم نیز تغییر کرده است. قبلا همه برای یک هدف مشترک کار میکردند ولی امروزه این طور نیست. این مسائل را باید در مشکلات فرهنگی ریشهیابی کنیم. مرز بین انتقاد و تخریب از بین رفته و از قدیم در ایران اینگونه بوده است. در نتیجه باید فرهنگ ما تغییر کند و این مسئله فقط محدود به حوزه موسیقی نیست. متاسفانه ویروسی است که جامعه هنری را هم تحت تاثیر قرار داده است. موسیقی باید به دور از حب و بغض ارائه شود و باید فقط به دنبال ایدهها باشیم.
بداههنوازیهای محمدرضا لطفی چه ویژگیهایی داشت؟
بداهه یک فرهنگ در قدیم بوده است. در گذشته از موسیقیدان انتظار بداههنوازی داشتند. البته خیلی از این بداههنوازیها که میشنویم کلا بداههنوازی نیست و همان لحظه زاده نمیشود و شامل سالها تفکر موسیقیدان است. بداههنوازی از فرهنگ شفاهی موسیقی آمده است. لطفی میگفت اگر هنرمندی به خوبی پرورش یابد میتواند به خوبی بداههنوازی کند در نتیجه محمدرضا لطفی به خوبی موسیقی را میشناخت. از نظر من محمدرضا لطفی با در کنار هوشنگ ابتهاج بودن که استاد شعر است به این مهم دست یافت. در نتیجه نمیتوانیم او را با یک هنرمند معمولی مقایسه کنیم. به قول مشکاتیان آن اشکی که من ریختم را هیچ کس ندیده است. همچنین دردی که لطفی کشیده را هیچ کسی ندیده است. حتی روز آخر هم از بیماریش حرف نمیزد و همیشه از موسیقی حرف میزد. کسی مانند محمدرضا لطفی را نمیتوانیم به صورت سطحی نگاه کنیم زیرا حتی بداههنوازیهای او هم بینظیر بودند.
صدای تار محمدرضا لطفی به صدای ساز کدام استاد شباهت دارد؟
به نظر من او تحت تاثیر مرتضیخان نیداوود و علی اکبر شهنازی بوده و از همه اساتید تاثیر گرفته است و میدانیم که کارهای درویشخان را هم بازسازی کرده، پس تحت تاثیر او هم بوده است. یک قطعه بود به نام "حاضر باش" که کلنل وزیری نت را از بالا به پایین زده بود .ولی محمدرضا لطفی آن را از پایین به بالا زد در نتیجه تحت تاثیر مکتب وزیری هم بوده است. او با همه مکاتب آشنا بود ولی آن چیزی که من از صدای تار لطفی می شنوم صدای تار علی اکبر شهنازی است. به نظر من او شیوه خاص خودش را داشت.
همکاری شما با محمدرضا لطفی چگونه شکل گرفت و قرار بود خاطرات هنری ایشان کتاب شود، کمی در این زمینه صحبت کنید.
در سال 1372 که استاد محمدرضا لطفی پس از چندین سال برای اولین بار به ایران آمدند در کنسرت استاد علیزاده برای اولین بار ایشان را از نزدیک زیارت کردم که به همراهی استاد ابتهاج به این کنسرت آمده بودند. سال بعد هم این دیدار تکرار شد. تا اینکه در کنسرتی در سوئد در یک شب اجرای برنامه داشتیم و پس از آن هم که استاد به ایران بازگشتند سر آغاز همکاری ما شروع شد که در این سالها آثار ایشان را با نظارت خود او به نت در آوردم و بسیاری از خاطرات هنری خودشان را برای این کتاب آماده کردم که همراه با خاطرات ایشان در مورد ساخت این آثار است که کار هم به اتمام رسید ولی متأسفانه بیماری استاد مانع از انتشار کتاب شد .
اگر بخواهید محمدرضا لطفی را در یک جمله تعریف کنید، چه می گویید؟
محمدرضا لطفی عشق بود. او سمبل عشق در موسیقی بود.
انتهای پیام/
غزاله سعادتی