نمایش "هم هوایی" نوشته مهین صدری به کارگردانی افسانه ماهیان، این روزها در تالار حافظ به روی صحنه است. نمایشی که در آن ستاره اسکندری، الهام کردا و سارا بهرامی نقش سه زن را در بازده زمانی 30 سال روایت میکنند. زنهایی که کم و بیش برای ما آشنا هستند. گرچه اسمها تغییر کرده و نویسنده تخیل خود را به کار گرفته، اما "هم هوایی" را نمیتوان نمایشی مستند دانست؛ این نمایش با بهره گرفتن از زندگی شهلا جاهد، همسر شهید دوران و لیلا اسفندیاری به صورت سه منولوگ در هم تنیده نگاشته شده است. هفته گذشته گروه "هم هوایی" شامل مهین صدری، افسانه ماهیان، ستاره اسکندری و الهام کردا میهمان خبرگزاری هنر بودند تا بیشتر درباره این نمایش بگوییم و بشنویم. در این بخش بیشتر بر منولوگ و سختی آن در نگارش و کارگردانی و بازیگری تمرکز شد.
متن "همهوایی" چگونه شما را به خود جلب کرد؟
ماهیان: برای من مهمترین عاملی که سراغ کارگردانی میروم متن است. همه چیز از اینکه چه متنی را داری انتخاب میکنی شروع میشود. در این نمایش سوژه و کاراکترهایی که مهین صدری انتخاب کرد برای من بسیار جذاب بودند. هم دغدغههای اجتماعی داشتند و از واقعیت الهام گرفته شده بودند و هم نوع روایت را دوست داشتم. واقعیت این است که من قرار بود متنی که مهین صدری از نمایشنامه "فریدا" کار کرده بود را کارگردانی کنم ولی او درباره طرح و قصه این کار که صحبت کرد آن را ترجیح دادم و برایم در اولویت قرار گرفت.
پس از مرحله نگارش در جریان متن بودید؟
ماهیان: بله. البته مهین صدری طرح را مبسوط نوشته بود و حتی شیوه نگارش را در ذهن داشت و در ابتدا هم 5 شخصیت مد نظرش بود. تحقیقات کاملی هم روی شخصیتها داشت، ولی در روند نگارش گفت و گوهایی داشتیم.
خانم صدری شما گویا فقط علاقه دارید منولوگ بنویسید. این چهارمین نمایشنامه شماست که به صورت منولوگ نوشته شده؛ این در حالی است که منولوگنویسی کار سختی است و بر همین اساس هم در تاریخ درامنویسی ما زیاد منولوگ نداریم. شاید به جهت اینکه دیالوگ در عادیترین شکلش اصطحکاک در درون ایجاد میکند و در منولوگ این اصطحکاک بسیار سخت و درونی باید ایجاد شود تا در مخاطب هم کشش ایجاد شود. چرا سراغ این شیوه میروید؟
صدری: من بعد از نمایشنامه "کوارتت" که با امیررضا کوهستانی نوشتم و "پرشین کت" و "هم طناب" این کار چهارمی است که منولوگ مینویسم و در واقع تا به حال دیالوگ ننوشتهام. پس نمیدانم کدام سختتر است. برای من فکر کنم دلیلش این است که احساس میکنم در جامعه دیالوگی نداریم که من بخواهم آنطور بنویسم. همه آدمها وقتی با هم حرف میزنند هم دارند منولوگ میگویند. وقتی به یکدیگر گوش میدهند هم گفتگو ذهنی خودشان را دارند. من نمیخواستم در این کار دیدگاه کسی جز خود کاراکترها را بیاورم. این هم دلیل دیگرم است. در واقع میخواستم بگویم حتی اگر شهلا جاهد قتلی هم مرتکب شده خودش فکر نمیکرده. بلکه او فکر میکرده زندگی درستی داشته؛ ضمن اینکه خودم هم در بازیگری منولوگ را دوست دارم و برایم راحتتر است. اما مهمترین دلیلش همان است که گفتم وقتی ما در جامعه اعتقادی به دیالوگ نداریم چرا من دیالوگ بنویسم؟ عدم ارتباط را من در منولوگ بهتر نشان میدهم.
برای شما بازیگران تجربه منولوگ چطور بود؟ خانم اسکندری شما خصوصا که تا به حال در منولوگی ایفای نقش نکرده بودید؟
اسکندری: بله این اولین منولوگی بود که اجرا کردم. هر چند این کار برای من شبیه منولوگ نیست. با اینکه من هر بار روایت خودم را میگویم اما این منولوگها توسط سه شخصیت به موازات هم گفته میشود و در هم تنیده است. تمپویی که دو بازیگر دیگر دارند به شدت روی من تاثیر میگذارد. من هر بار از فضای خودم خارج میشوم و باید در موقع منولوگ دیگری هم آن را بشنوم هم از ریتم خودم خارج نشوم. اما در مجموع باید بگویم بله منولوگ سختتر است . وقتی تو هم بازی داری بخشی از دیده شدنت به عهده بازیگر رو به روست و میتوانی گاهی به او بسیار اعتماد کنی. اما در منولوگ به شدت بازیگر احساس تنهایی میکند و اینکه بار همه چیز به دوش خود اوست.
کردا: تا به حال شده یک مهمانی بروید و اولین مهمان باشید و با خودتان بگویید ای وای خدا کند زودتر یکی دیگر هم بیاید؟برای من منولوگ این شکلی است. من تجربه یک منولوگ یک ساعته را هم داشتهام و مدام فکر میکردم خدایا یعنی کی تمام میشود؟ سختی منولوگ در این است که اگر یک لحظه ریتم را از دست بدهی مخاطب را از دست دادهای و او دیگر سخت است که برگردد و به تو گوش بدهد. به خصوص برای بازیگران خجالتی منولوگ خیلی سخت است. اما خوشبختانه در این کار هر وقت نفس آدم دارد تمام میشود، میگوید خدا را شکر الان یکی دیگر منولوگ خودش را شروع میکند. در واقع در شیوه اجرا این کار خیلی هم منولوگ نیست. ریتم ما هر سه به هم وابسته است. حتی ریتم راه رفتنمان روی آن یکی تاثیر میگذارد.
صدری: الان که دارم فکر میکنم چرا من منولوگ مینویسم میبینم من خودم هم آدم منولوگگویی هستم. یعنی حرف نمیزنم آنقدر و بعد یک نفس حرف میزنم. جز این فکر میکنم هر هنری یکسری امکانات دارد که منحصر به همان هنر است. مثلا فقط در تئاتر است که منولوگ اتفاق میافتد. در سینما نمیتوانی 5 دقیقه بیاستی و یک نفس حرف بزنی و انتظار داشته باشی همه به تو گوش بدهند. اما تئاتر این امکان را به تو میدهد. من دوست دارم از این امکان کاملا تئاتری استفاده کنم.
ماهیان: همه بزرگان تئاتر هم میگویند منولوگ سخت است. انگار تو با کمیمواد بخواهی غذایی خوشمزه درست کنی. سخت است.
کردا: یک اتفاق البته در این چند سال اخیر رخ داده و آن اتفاق منولیو است که به جریان منولوگنویسی کمک کرده است. تعداد کارهایی هم در این منولیو موفق شدهاند که توانایی تعریف جزئیات را داشتهاند نمایش "پرشین کت". همین الان اگر من یک ماجرایی را با جزئیات برای شما تعریف کنم برایتان جذاب است اما اگر کلی بگویم برایتان جذاب نیست. وقتی کمیطنز لای آن پنهان کنم جذابتر میشود. به نظر من این کار مهارت میخواهد.
خانم ماهیان شما در کارگردانی این کار طرحی را اجرا کردید که به طراحی صحنه هم سرایت کرده و در هم عجین شده گویی عمل واحدی که این سه کاراکتر در بخش آشپزی میکنند نشان دهنده روح حاکم بر درون این روایتهاست. یعنی قاعدتا باید اینطور برداشت کنیم. چه طور به این طراحی رسیدید؟
ماهیان: خب متن هیچ توضیحی نمیدهد که این سه کاراکتر کجا هستند. در بیابان هستند یا در وسط کوه. اینکه چه چیز پوشیدهاند یا چه کار میکنند. من میتوانستم هر سه را بنشانم روی سه صندلی و روایتشان را بگویند و اتفاقا برای آن هم طرحی داشتم. اینکه در متن هیچ اشارهای وجود ندارد از نظر من خوب است چون تخیلم بسیار به کار افتاد. میخواستم ببینم چه توصیفی همسو با متن است. میخواستم برای منولوگها تصویرسازی بیاورم. واقعیت این است که ذهن من و طراح صحنه که منوچهر شجاع است باید با هم همراه میشد. نمیشد طراحی صحنه یک چیز باشد و طراحی حرکات چیز دیگر. ما مدام با هم گپ میزدیم. هزار و یک طرح انتزاعی آمد و رفت اما احساس میکردم در هر کدام چیزی کم است. نمیخواستم به سمت فرمالیزم محض بروم. هر چند در این طراحی هم نوعی فرمالیزم هست. اما اینهمه گفتن از جزئیات از واقعیت بر میخیزد از یک نوع رئال. میخواستم جان زندگی این سه را به تصویر بشکم و در نهایت با خودم به توافق رسیدم. دیدم نقطه اشتراک هر سه این زنها که شاید در نگاه اول به هم بیربط باشند عشق است. عشقی که شما در یک پروسه 30 ساله تولد تا مرگش را میبینید. سه عشق ابتر مانده. در هر سه این عشق قلیان دارد. ماندن آنها پای عشقشان برایم بسیار جذاب بود. جزئیپردازی هم یکی از مهمترین ویژگیها بود. بعد هر سه این زنها را در آشپرخانه دیدم. جایی که دارند برای عشقشان آشپزی میکنند و مفاهیم هم به آنها هجوم میآورند و کم کم قفسههایی که خالی میشود و غذاهایی که خورده نمیشود.
خانم صدری همه دارند به این جزئیات اشاره میکنند. اینهمه جزئیات از کجا میآید؟
صدری: من زیاد اهل خواندن رمان و قصه نیستم اما تا دلتان بخواهد شعر خواندهام ، زندگی نامه و همین طور هم دفتر خاطرات. خب روزنامهنگاری هم بسیار به من کمک کرده. آنجا وقتی یک کلمه را جا به جا کنی لحن کلام عوض میشود. مفهوم هم به کلی تغییر میکند. اما علاقهام به خواندن دفتر خاطرات حد و مرز ندارد. همیشه یادداشتهای دیگران برایم جذاب است.
با اجازه میخوانیدشان دیگر؟
صدری: اجازه ندارد دیگر. برای هنر هر کاری بکنی مجاز است(خنده). من در این نمایش هم مصاحبه خانم دوران را از زهرا مشتاق گرفته بودم. 60 دفتر بزرگ بود. خیلی مستند به این شخصیت نزدیک شدم. البته تخیل من هم بود چون باید هر سه کاراکتر را به هم نزدیک میکردم. درباره شهلا جاهد هم مصاحبههایش را خوانده بودم و از زبان دوستانش چیزهایی شنیده بودم. درباره لیلا اسفندیاری سر تمرین "ایوانف" بود که اتفاق را شنیدم و شروع به جستجو در اینترنت کردم و دربارهاش کمتر میدانستم البته تا اینکه از طریق یکی از دوستانش بیشتر دستگیرم شد.
قبول دارید همگی که روایت زندگی سه شخصیتی که مخاطبان از یک درصد تا صد در صد آنها را می شناسند کمی خطرناک است. هر چقدر اسامی آنها را عوض کرده باشید باز هم مخاطب قضاوتی همراه با شما درباره آنها خواهند کرد؟
ماهیان: یک واقعیت این است که این در وهله اول انتخاب نویسنده بود اما من به عنوان کارگردان با عوض کردن اسمشان به آن مصونیت دادم. در واقع با تغییر اسمها میخواستم همین قضاوتی که شما میگویید در کار نباشد. ممکن است مخاطب در نهایت بگوید این شهلا جاهد است یا آن همسر شهید دوران اما اگر جایی را در کار اشتباه کردیم میخواستیم جلوی همین قضاوت را بگیریم. حتی در بروشورها اسم کاراکترها را ننوشتم. حتی باز این توضیح را هم دادیم که ما قضاوتی نمیکنیم. نه قهرمانپروری میکنیم و نه دلسوزی یا نکوهش. نه حکمی صادر میکنیم نه هیچ چیز دیگر. حتی در این نمایش کاراکترهای غایب هم هستند مثل مردان نمایش. در این نمایش فقط این سه اما حرف میزنند. ما خودمان را جای کاراکترهای غایب هم گذاشتیم. ضمن اینکه این نمایش نعل به نعل واقعیت نیست.
اما آنقدر به واقعیت نزدیک میشوید که قضاوت لاجرم است.
ماهیان: همانطور که گفتم ما خیلی از این بخش مراقبت کردیم.
کردا: ببینید مجید اسلامی آمد و این نمایش را دید و گفت ما لیلا اسفندیاری و همسر شهید دوران را کم میشناسیم یا نمیشناسیم اما شهلا جاهد را همه میشناسم و چرا او را انتخاب کردید. نمیدانم شاید این پرسش از یک فرهنگ محافظه کاری در ما میآید. در همه جای دنیا میبینیم بر اساس زندگی شخصیتهای معروفشان چندین اثر میسازند و هر کدام هم زاویه دید خود را مطرح میکنند. کسی هم نمیگوید چرا این کار را کردی. حتی درباره رئیس جمهورشان فیلم میسازند. اما اینجا ما ترس داریم که مثلا عمه آن شخص نیاید بگوید طرف راست دست بوده شما چرا چپ دست گرفتهاید! اتفاقا به همین دلیل خانم ماهیان خواست اسمها را بردارد و اسمهای دیگری بگذارد.
ماهیان: اتفاقا به نظرم انتخاب هر سه این کاراکترها جذاب است و این باید مهمترین دلیل برای ما باشد. و به نظرم خیلی طبیعی است کاراکتری برای یک نمایشنامهنویس جذاب باشد.
اسکندری: ببینید ما در جامعهای زندگی میکنیم که اگر در یک فیلم نقش منفی معلم یا پرستار باشد کل آن صنف میروند شکایت میکنند. آدمها زود بهشان بر میخورد. اتفاقا اگر من کارگردان این کار بودم اسمها را تغییر نمیدادم به این امید که شاید بستری فراهم شود که بدانیم نویسندهها میتوانند زاویه دید خودشان را داشته باشند و تا وقتی نگفتهاند این کار مستند است نباید اینطور به چالشش کشید. ما درباره گفت و گو حرف میزنیم اما جامعه تنهای منولوگگویی هستیم. جسارت میخواست در این جامعه دست گذاشتن روی این موضوع. اینکه از زاویه دید سه زن بخواهیم وارد معنای عشق شویم. ما به عنوان تماشاچی و منتقد باید زاویه دیدمان را گسترش بدهیم. به نظرم آنچه در این نمایش مهم است و باید روی آن حرف زد این است که نویسنده دنبال این است بگوید اتفاق مهمی به نام جنگ چه تاثیری بر زندگی و عشق در یک برهه گذاشت. یا عاقبت یک عشق ممنوع چه بود یا عاقبت جاهطلبی عاشقانه برای یک کوهنورد. نمیدانم چرا ما نگاهمان به عمق پرت نمیشود و به سر ماجرا میچسبیم. در حالیکه ما ملت ادبیات و شعر هستیم و همیشه یاد گرفتهایم در طول تاریخ به پس پشت کلمات نگاه کنیم. به نظرم مفاهیم دارد از دست میرود. چرا منتقد ما نمیآید به جای این حرفها بگوید من با فلان مفهوم در کار شما مشکل دارم.
صدری: برای من پروسه نوشتن کاملا ناخوداگاه است. آدمی برایم جالب میشود و تا ته قصه او را میروم و میخوانم. شهلا برایم نماد زنی بود که بین سنت و مدرنیسم گیر کرده است. او میخواهد خودش را از یک طبقه اجتماعی پایین وصل کند به یک جای بالا از نظر اجتماعی. این به خودی خود برایم ارزشمند است حالا فارغ از نتیجهاش. بعد همسر شهید دوران را داریم. من میدانستم دنبال همسر یک شهید میگردم اما نمیدانستم کدام شهید و زندگینامه شهیدان بسیاری را خواندم. میخواستم از طریق او جنگ را روایت کنم. دنبال زنی میگشتم که خیلی عاشق شوهرش باشد و شوهرش هم یک اسطوره باشد و در عین حال زیاد هم از او نشنیده باشیم. بعد رسیدم به او و او را یک زن سنتی دیدم. در کنار این دو حالا لیلا را داریم که کاملا مدرن است و متاسفانه سرنوشت تلخ خودخواستهای دارد.
چرا هر سه اینها که به قول شما یکی سنی و دیگری نیمه سنتی و آن یکی مدرن است هر سه سرنوشت تلخی دارند؟
صدری: من قضاوتی نمیکنم. اما به خودمان که نمیتوانیم دروغ بگوییم. البته فقط زن سنتی است که سرنوشت برایش رقم میخورد و آن دو دیگر سرنوشتشان را خودشان انتخاب میکنند. ببینید خیلیها هم به من گفتند که من از کار دوست و همکارم ساناز بیان که چندی پیش نمایشی اجرا کرد که شهلا جاهد هم یکی از کاراکترهایش بود الهام گرفتم. اما من این کار را دو سال پیش طرحش را نوشتم و بعد هم اینکه در آن کار وجهه مشترک هر سه کاراکتر زن قتل است. در حالی که اینجا من هیچ اشارهای نمیکنم که او قتلی مرتکب شده یا نشده است. حتی از فیلم مهناز افضلی هم الهامی نگرفتم چون او در فیلمش ثابت میکند او قتل نکرده است. ما قضاوتی نکردیم. شهلا جاهد جایی حرفهایی را زده که از آنها استفاده کردم اما نمیدانیم راست گفته یا نه. در "هم هوایی" وجهه اشتراک برای من عشق بود.
کردا: اینکه میگویید سرنوشت تلخ برای هر سه نفر است به نظرم شاید از دید ما دردناک است. شاید از دید لیلا اسفندیاری آن مرگش در کوه دردناک نبوده. یا اینکه همسر شهید دوران سالها پای عشقش نشسته دردناک نیست. شاید باید ببینیم اینها چقدر عاشقند.
ادامه دارد...
آزاده سهرابی