به گزارش خبرنگار هنرآنلاین ؛ هفتم اردیبهشت ماه روز تولد ایرج راد است. در عین حال حسن تصادفی پیش آمده که این روز را به دو مناسبت به او تبریک بگوییم. انتخاب مجدد راد به سمت مدیرعاملی خانه تئاتر نشان از این دارد که او نزد تئاتریها هم بسیار محبوب است.. این هنرمند در آستانهٔ ۶۹ سالگی و پس از حدود پنجاه و پنج سال کار نمایشی و تجربهٔ سه هنر نمایشی تئاتر، تلویزیون و سینما رودر روی ما نشسته و از تلخیها و شیرینیهای حرفهاش میگوید. بیانش مانند همیشه محکم است و چهرهاش دیسیپلین همیشگی را دارد. اما حرفهایش با ایرج راد قاب صحنه یا تلویزیون یا پردهٔ سینما متفاوت است. صمیمیتر حرف میزند. خودمانیتر از خودش میگوید و گاهی فقط کمی درددل میکند. تجربههای مدیریتی او در خانه تئاتر هم حاوی نکات جالبی است که در بخشی دیگر از نظرتان میگذرد. آنچه در پی میآید گفتوگوی هنرآنلاین با ایرج راد به مناسبت زادروزش است.
شما در سال ۱۳۲۴ و در تهران به دنیا آمدید. کمی از خانواده و دوران کودکی و سپس چگونگی ورودتان به عرصهٔ نمایش برای ما بگویید. به نظر میرسد که شما برای ورود به این عرصه با مخالفت زیادی روبهرو نبودید.
من در خیابان امیریه یا ولیعصر کنونی، بین چهارراه معزالسلطان و چهارراه گمرک، در کوچهای به نام جواهریها به دنیا آمدم. در آن دوران پدر و مادرم در خانهٔ مادربزرگم (مادر مادرم) که خانهای بزرگ با درختان توت فراوان و کهنسال بود زندگی میکردند. در سن ۶ سالگی و پیش از ورود من به دبستان، پدرم خانهای خرید و ما از آن محل به خیابان سالار نقل مکان کردیم. دوران ابتدایی را در دبستان قطران در خیابان خرمشهر، خیابان سینا گذراندم. پس از آن به خیابان آذربایجان و قصرالدشت رفتیم. بعد به دبیرستان بابک واقع در میدان رشدیه رفتم و سیکل اول را در همان جا گرفتم. اما تا گرفتن دیپلم دو-سه دبیرستان عوض کردم. دبیرستان ایران ما و سپس رهنما و پس از آن دبیرستان رشدیه در میدان فلسطین. در کلاس دوم بودم که در همان دبیرستان بابک جریانی به راه افتاد که گروههای هنری مدرسه ایجاد شد و من هم در گروه تئاتر نام نویسی کردم.
چطور شد که به تئاتر علاقهمند شدید؟
پدر من به عنوان یک تماشاگر به تئاتر علاقهمند بود و از آنجا که کارمند بانک ملی بود و برخی از مشتریان بانک هنرمندان تئاتر بودند، میان آنها رابطهٔ دوستی شکل گرفته بود. پس از آنکه من هفت ساله شدم و اجازهٔ ورود به سالن تئاتر را داشتم، او مرا همراه خانواده به تئاتر میبرد. از همان دوران شکوه تئاتر و به ویژه دیسیپلین و نظم تئاتر مرا به خود جذب کرد. همهٔ کسانی که به تماشای تئاتر میآمدند، گویی که در مراسم میهمانی شرکت میکردند، سعی میکردند که خیلی آراسته و مرتب باشند. سالن انتظار هم نظم و انضباط خاص خود را داشت. پیش از آغاز نمایش، راهنمایان همه را به داخل سالن نمایش و روی صندلیهای از پیش تعیین شده هدایت میکردند و پس از آنکه درهای ورودی بسته و پردههای آن کشیده میشد، راهنمایان در کنار درهای ورودی میایستادند. سپس سه بار زنگ به صدا در میآمد و پرده کنار رفته و نمایش آغاز میشد. این مراسم و این نظم و انضباط تاثیر زیادی بر من به عنوان یک کودک هفت ساله داشت. پس از آغاز نمایش هم دکور و نور و صحنه و چیزهایی از این دست برای من خیلی جذاب بود. من هم نمایشهایی را که میدیدم دوباره سعی میکردم که با دوستانم بازسازی کنم و به نوعی در عالم کودکی و با استفاده از چادر و متکا و اکسسوارهای اینچنینی کارگردانی میکردم. تا اینکه در دبیرستان بابک عضو گروه تئاتر شدم. البته هنرمندان تئاتری زیادی از جمله دوست عزیزم رضا بابک هم از همین دبیرستان فارغالتحصیل شدهاند.
پس از شکل-گیری گروه تئاتر دبیرستان من کتابی را نوشتهٔ تقی مشکاتی که هم بازیگر تئاتر و هم ناظم دبستان بود و بسیاری از نمایشنامههای رادیویی هم از آن استفاده میکردند، خریدم. این کتاب مجموعهٔ نمایشنامه برای کودکان بود و ما هم هر بار نمایشنامهای از آن را انتخاب و تمرین میکردیم. با دو سینما هم صحبت کرده بودم که در برنامهٔ ویژهٔ کودکان در سینماها که ساعت ۸ صبح جمعه و با بهای بلیت ارزانتر بود، پیش از آغاز فیلم نمایشی به مدت پنج تا ده دقیقه را بدون دستمزد اجرا کنیم. این ماجرا آغاز ورود من به دنیای تئاتر بود. پس از آن یک آگهی را در ارتباط با برگزاری کلاس فن بیان و تئاتر در خانهٔ جوانان و کر ملی تهران به ریاست زندهیاد گلسرخی و با حضور مهین دیهیم دیدم. این کلاسها در چهارراه جمهوری کنونی برگزار میشد. برای نام نویسی رفتم، اما به دلیل سن پایین مرا ثبت نام نکردند و اصرارهای من هم راه به جایی نبرد تا اینکه یک روز از روی عمد در مسیر خانم دیهیم قرار گرفتم و ماجرا را برای او بازگو کردم. وقتی او هم نپذیرفت من گریه کردم و گفتم فقط میخواهم در گوشهای بنشینم. آنقدر گریه کردم تا خانم دیهیم پذیرفت و من وارد کلاس فن بیان شدم. یادم هست که زندهیاد هادی اسلامی هم در همان کلاسها شرکت کرده بود. از سوی دیگر در دبیرستان ایران ما یک دبیر شیمی به نام دکتر ایرج نارنجیها داشتیم که در دورهٔ نخست کلاسهای آقای اسکویی شرکت کرده و تئاتر کار میکرد. زمانی که علاقهٔ مرا به تئاتر دید، مرا به گروهی وارد کرد که همگی از دورهٔ نخست کلاسهای اسکویی و از گروه آناهیتا جدا شده و تصمیم داشتند تا به شکل مستقل کار کنند. از جمله اعضای این گروه، محمود دولت آبادی بود. نام گروه هم تئاتر میترا و مکان آن اتاقی در روزنامهٔ کیهان و کتاب هفته-ی آن دوران بود. در همان دوران نمایشنامهای به نام قرعه برای مرگ اثر واهه کاچا را که در سال ۱۳۴۲ در کتاب هفته چاپ شده بود، تمرین کردیم و نخستین اجرای ما در تالار فرهنگ بود.
چه سالی به تلویزیون وارد شدید؟
نخستین کاری که من در تلویزیون داشتم زمانی بود که تلویزیون هنوز سیاه و سفید بود و تازه ضبط را شروع کرده بود. در سال ۱۳۴۴ من هنوز در منطقهٔ زاغمرز بهشهر در خدمت سربازی و سپاهی ترویج بودم. دوستان انجمن تئاتر ایران تصمیم داشتند که نمایشی را به نام ایستگاه ضبط کنند. برای ضبط من مجبور شدم مرخصی بگیرم و به تهران بیایم. از دیگر کارهایی که پس از خدمت و ورود به دانشکده کار کردیم آریاداکاپو نوشتهٔ ادناسنت وینسنت می-لی و در ادامه نمایشنامهٔ گربهٔ سیاه را کار کردیم که هنرمندان بزرگی از جمله آقای کشاورز در آن حضور داشتند. پس از آن هم ماجرا در ادارهٔ تئاتر ادامه پیدا کرد که من در گروه آقای نصیریان و آقای انتظامی به نام گروه تئاتر مردم بودم و تا زمانی که بازنشسته شدم در همان اداره مشغول بودم.
و ورود شما به سینما؟
نخستین بار در سینما فیلمی را با آقای داریوش مهرجویی کار کردم. آقایان نصیریان و انتظامی از زمان فیلم گاو با آقای مهرجویی آشنا بودند. آنها به من گفتند که در فیلم آقای مهرجویی به نام آقای پستچی نقش کوچکی به اندازهٔ یک سکانس هست و من هم اصراری برای بازی در نقش بزرگ در سینما نداشتم. چون میخواستم در ابتدا خودم را در سینما محک بزنم. از آقای مهرجویی پرسیدم که آیا این نقش آنقدر هست که بتواند قضاوتی دربارهٔ بازی خودم در سینما به من بدهد یا نه و او تایید کرد. به این ترتیب نقش مهندس جوانی را در یک مهمانی بازی کردم.
چطور شد که دانشگاه کاردیف در ولز را برای تحصیل انتخاب کردید؟
من به دو شکل در دانشگاه شاگرد اول شدم. یکی اینکه از نظر نمره رتبهٔ نخست را کسب کرده بودم و افتخار دیگرم این بود که من با آقای انتظامی با اختلاف سنی ۲۱ سال همشاگردی بودیم و دانشگاه عنوان رتبهٔ نخست افتخاری را به آقای انتظامی اعطا کرد. آقای انتظامی هم محبت کرد و این رتبه را به من تفویض کرد. به همین دلایل برای تحصیل در اتریش بورس به من تعلق گرفت. من خیلی علاقهمند به تحصیل در اتریش نبودم با این حال تصمیم گرفته بودم بروم. در آن دوران در نمایش لبخند باشکوه آقای گیل به کارگردانی آقای خسروی هم بازی میکردم. با این نمایش برای اجرا به مشهد رفتیم. من اعلام کردم که در تاریخ فلان برای استفاده از بورس باید در تهران باشم و مقدمات سفر را فراهم کنم و آقای خسروی گفت که برمیگردیم. سفر ما طولانی شد و من نتوانستم به تهران بازگردم. نامهای به اداره تئاتر که در آن کار میکردم نوشتم و جریان را توضیح دادم. همچنین نامهای هم به دانشگاه نوشتم و آنها پاسخ دادند که در سال آینده هم میتوانم از بورس استفاده کنم. اما من به اداره تئاتر نوشتم که من دوست دارم به انگلیس بروم و اگر همین حقوق قراردادی من را بپردازید من در انگلیس ادامه تحصیل میدهم. برای این موضوع من باید رسمی میشدم و رسمی شدن من یک سال طول کشید. پس از آن اداره تئاتر با درخواست من موافقت کرد و من برای ادامه تحصیل به انگلیس رفتم و در دانشگاه کاردیف نام نویسی کردم. برای طز هم نمایشی با عنوان دیوپری را آماده و در آن از عناصر و تکنیکهای نمایش ایرانی استفاده کردم. این نمایش هم مورد استقبال قرار گرفت و به فستیوال آکسفورد دعوت شد و به عنوان یکی از بهترین نمایشهای فستیوال آکسفورد در سال ۱۹۷۸ مطرح شد. به همین دلیل برای من این امکان ایجاد شد که یک سال با هزینهٔ دولت انگلیس دورههای کارگاهی تئاتر را بگذرانم. نمایش دیوپری هم برای تور دور انگلیس دعوت شد. اما همهٔ اینها با مسایل دوران انقلاب مصادف شد و من به اتفاق بسیاری از بچهها به ایران بازگشتیم. پس از انقلاب آقای عناصری معاون اداره تئاتر به من گفت که برگرد و ادامه بده. اما من گفتم نمیتوانم و ترجیح میدهم که در ایران کار تئاتر بکنم.
در نمایش دیوپری آیا بازیگران ایرانی هم حضور داشتند؟
بله. بازیگرانی همچون هرمز هدایت، آزاده پورمختار و علی منعمی در آن نمایش حضور داشتند.
شما در هر سه زمینهٔ تئاتر، تلویزیون و سینما تجربههای موفقی داشتهاید. این سه رشته را چقدر شبیه به هم یا متفاوت از هم میدانید و اگر شرایط به گونهای باشد که سه پیشنهاد کاری برابر و خوب از تئاتر، سینما و تلویزیون داشته باشید کدام را انتخاب میکنید؟
بدیهی است که تئاتر را انتخاب میکنم و این امر دلیل خاص خود را دارد. همه میدانیم که تئاتر ماندگار نیست. آن چیزی که بر روی صحنه اجرا میشود، هرشب جان تازهای دارد و تکرار نمیشود. سینما ماندگار است. به این معنی که شما یک بار بازی میکنید و میتوانید بارها و بارها و سالها و سالها همان را نمایش دهید. تلویزیون زمانی که روی آنتن است مطرح میشود و بعد میتواند به شکل آرشیوی باقی بماند. و باز همه میدانیم که سینما و تلویزیون از سوی تماشاگر با انتخاب گستردهتری روبهرو هستند. سینما و تلویزیون از برخی نظرها آسانتر از تئاتر هستند. به عنوان نمونه فشارهایی که در تمرینهای تئاتر هست، در سینما و تلویزیون وجود ندارد. اما از سوی دیگر آن چیزی که یک تئاتری در طول همان دورهٔ تمرین به آن میرسد، به او تکامل میبخشد. بازیگر تئاتر با اندیشه، طراحی و تمرین مداوم سیری را برای رسیدن به شخصیت طی میکند و بدیهی است در طول تمرین به اشکالات و نواقص آگاه شده و آنها را رفع خواهد کرد. این موقعیت در تلویزیون و سینما وجود ندارد. به عبارت دیگر، تئاتر به شما چیزی اضافه میکند و بازیگر تئاتر در هر لحظه تجربهٔ تازهای میآموزد. اما در تلویزیون و سینما فقط باید پس داد. یعنی چیزی دریافت نمیکنید، بلکه باید آنچه را که در زمینهٔ نقش و در گفتوگو با کارگردان به آن رسیدهاید در لحظه ارایه کنید. بنابراین تئاتر برای بازیگر پربارتر است. البته از این نظر که در سینما و تلویزیون فرصت تمرین و رسیدن کامل به نقش به اندازهٔ تئاتر وجود ندارد میتوان گفت که تلویزیون و سینما از تئاتر سختتر هستند. چون در کار تصویر باید در لحظهای که دوربین روشن است، خلاقیت ایجاد شود. از تفاوتهای دیگری که در تصویر مهم هستند میتوان به زاویهٔ دوربین، نوع تصویر و به اصطلاح شات، حرکت دوربین، مونتاژ و عواملی از این دست را نام برد. این عوامل در کار تصویری به کمک میآیند که در تئاتر وجود ندارند. در تئاتر بازیگر در مقابل تماشاگر است. با این حال سیر تداومی در تئاتر همیشه وجود دارد، چه در تصویر گاهی بازیگر در نخستین روز فیلمبرداری با آخرین سکانس فیلم روبهروست. به این ترتیب هرکدام از کارهای تئاتر و تصویر بازیگری خاص خود را میطلبد و باید نوع بازیگریها را از هم جدا کرد. نکتهٔ دیگر این است که در تئاتر آنچه دیده میشود با ابعاد واقعی زندگی خواهد بود. اما در سینما و تلویزیون اینگونه نیست. این ابعاد در تلویزیون بسیار کوچکتر و در سینما بسیار بزرگتر خواهند بود. بر همین اساس این سه هنر نمایشی با هم شباهتها و تفاوتهایی دارند، اما هرکدام جایگاه و ویژگیها و توانمندیهای خاص خود را دارند و نمیتوان گفت که یکی نسبت به دیگری برتری دارد. هر کدام که به درستی شکل بگیرد در نوع خود بهترین خواهد بود. با این حال من میگویم که تئاتر را انتخاب میکنم. نه به این دلیل که تئاتر بهتر است و نه اینکه همیشه تئاتر کار کنم؛ بلکه چون تئاتر مرا بارورتر میکند.
از نظر اقتصادی و مالی چگونه این سه هنر را با هم مقایسه میکنید؟
تئاتر انرژی بسیار زیادی از بازیگر میگیرد. بازیگر باید هر شب و در برابر تماشاگران نقشش را از ابتدا تا انتها ایفا کند. اما در تلویزیون و سینما این نیاز نیست. از سوی دیگر در تلویزیون و سینما افراد بیشتری شما را میبینند. حتی در سینما هم نسبت به تلویزیون تعداد کمتری شما را میبینند. اما پول سینما بسیار با تلویزیون متفاوت و در کار تئاتر بسیار بسیار از دو هنر دیگر کمتر است. به عبارتی میزان دستمزدها در تئاتر برخلاف زحمت بسیار، قابل مقایسه با تلویزیون و سینما نیست.
شما در حدود پنجاه و پنج سال سابقهٔ بازیگری دارید و طبیعی است که خاطرات بسیاری را در این مدت برای خود ساختهاید. اما آیا نکاتی هست که شما را بسیار آزرده خاطر یا برعکس بسیار شاد کرده باشد و همیشه با یادآوری آن خاطرات همان حس دوباره برای شما زنده شود؟
بدیهی است انتظاراتی که برای گسترش تئاتر وجود دارد، وقتی هرکدام از این انتظارات شکل نمیگیرد، میتوان گفت که غمبار است. اما در همهٔ این سالها تلاش من براین بوده که خسته نشوم. با این چند مورد رخ داده که از آنها به عنوان خاطرات بد یاد نمیکنم، اما به هر حال همیشه در ذهنم هست. یکی اینکه در همان دوران جنگ که با مشکلاتی همچون رفتن برق دست به گریبان بودیم، نمایشی را به نام دکتر کنوک در سالن اصلی تئاتر شهر اجرا میکردیم. این نمایش در اوج بمباران با استقبال و ازدحام مردم روبهرو بود و این نکته برای من جالب بود که در حین اجرا برق می-رفت و تماشاگر شاید یک ساعت در تاریکی و سکوت مینشست و منتظر ادامهٔ اجرا میشد. به عبارتی تماشاگر در آن شرایط اینچنین به تئاتر دلبسته بود. همواره آرزوی این دلبستگیها را دارم. بنابراین معتقدم که مرد تئاتر را دوست دارند و از اجرای تئاتر خوب استقبال میکنند. نکتهٔ دیگری که به عنوان خاطرهٔ شیرین میتوانم یاد کنم این است که نمایش دیگری را به نام دکتر فاستوس در سالن چهارسو اجرا میکردیم و صحنهای در این نمایش بود که بازیگران با شمع به روی صحنه میآمدند و آواز کلیسایی از بیرون صحنه خوانده میشد. یک بار همزمان با همین صحنه برق رفت و بازیگران نمایش را قطع نکردند و با شمع به روی صحنه آمدند. باید آواز کلیسایی پخش میشد، اما برق نبود که آواز را پخش کنیم. در پشت صحنه یک گان بود که در تمرین از آن استفاده میکردیم. من بدون آنکه آواز کلیسایی بلد باشم در پشت صحنه ضربههایی به گان میزدم و آواهای بیمعنایی خواندم و بازیگران با آمین پاسخ میدادند. خلاصه پس از چندی دوباره برق آمد و نمایش ادامه پیدا کرد و در پایان اجرا یکی از تماشاگران از من پرسید که برق رفته بود.
در همان نمایش دکتر کنوک هم بارها برق رفته بود و ما افکتهای گوناگون را با دهان اجرا میکردیم. در فیلمی به نام دایرهٔ مینا هم که باز با آقای مهرجویی همکاری میکردم نقش بسیار بزرگ و خوبی داشتم که متاسفانه سانسور آن دوران حتی نگاتیو سکانسهای مرا هم از بین برد و هیچ استفادهای از آن نشد. چون آن نقش شخصیت معترضی بود. این شخصیت تنها در یک سکانس باقی ماند و من از آقای مهرجویی خواستم که آن را هم حذف کند، اما هیچ راهی برای حذف آن نبود و همان یک سکانس در فیلم استفاده شد. اما به طور کلی به نظر من هر شب اجرای تئاتر یا خاطرهٔ خوب است یا بد. آن شبی که از اجرای خودت راضی هستی و فکر میکنی که خوب اجرا کردهای، شیرینترین لحظات است و از شب تا صبح نمیخوابی. شبی هم که اشتباهی هرچند کوچک رخ داده باشد، ولو اینکه کسی نفهمد، نمی-توانی خودت را ببخشی و باز شب تا صبح نمیخوابی.
سپاسگزارم
انتهای پیام/
ساسان پارسی