سرویس تجسمی هنرآنلاین// استاد آیدین آغداشلو هنرمند نقاش و مدرس برجسته پنجمین میهمان سفره هفتسین خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بود. با خبرهای هیجان انگیزی که به گوشمان رسیده، از نمایشگاه استاد در دوبی و مهمتر از آن دومین نمایشگاه انفرادی استاد که امسال بعد از ۴۱ سال انتظار شاهدش خواهیم بود پای صحبتهای او در خصوص همه فعالیتهایی که در طول این سالها داشته و نگاهش به همه این سالها نشستیم. نتیجه گفتوگویی بسیار خواندنی شد که در ادامه از نظرتان میگذرد.
چه حسی نسبت به عید نوروز دارید؟
خب در طول سالها همه چیز فرق کرده. وقتی که بچه بودم حس دیوانه کنندهای بود از شدت اشتیاق برای عیدی گرفتن. یک بار چهل تومان عیدی جمع کردم و همهاش را هله هوله خوردم که به اینجا ختم شد که تمام مدت عید مریض بودم. برای همین عید واقعا یک جشن و ضیافت بود. بعدها نشانهای شد از گردهمایی دوستان و خانواده در نتیجه این را بشارت میداد که اتفاق خوبی در راه است و همدیگر را خواهیم دید و دور هم خواهیم بود و احساس تنهایی نخواهیم کرد و از اینکه همدیگر را داریم لذت خواهیم برد. در این ۱۳-۱۴ سال حس من نسبت به قبل تغییر کرده برای اینکه خانواده من در خارج از ایران کار و زندگی میکنند و یک جور تنهایی خودخواسته دارم که معمولا تنها هستم و ایام نوروز این تنهایی خیلی عمیقتر و بیشتر احساس میشود. البته برای من هیچ نویدی از اتفاق خوبی به همراه ندارد و هربار تاکید میشود که کهنسالیام را در تنهایی دارم میگذرانم و باید بگذرانم. نمیخواهم از مخاطبینم اشک بگیرم ولی احساس تنهایی میکنم و بساط اندک هفت سین است و خودم و خودم. آدمهایی که دوست دارم کنارم نیستند و اگرچه غصه نمیخورم ولی هربار در طول این ۱۳ سال به وضوح اشاره به این وضعیت است.
با توجه به اینکه تنها فرزند خانواده بودید و پدرتان را هم خیلی زود از دست دادید درکودکی در چیدن سفره هفت سین چه نقشی داشتید.
آن موقع مرا داخل آدم حساب نمیکردند ولی بعدها مثلا در طول ۴۰ سال گذشته اجازه نمیدهم کسی این سفره را بدون دخالت من بچیند در نتیجه حتما در چیدنش همکاری میکردم و کاری که حتما میکردم- با توجه به اینکه مجموعه دار قرآنهای نفیس هستم- این بود که یک قرآن نفیس با تذهیب فوق العاده را از مخزن در میآوردم و در سفره هفت سین میگذاشتم و در طول ۱۳ روزی که سفره پهن بود دائما نگران بودم که مثلا برگی رویش بیفتد یا آب رویش بریزد.
آیا دیوان حافظ نفیس هم در سفرهتان میگذارید؟
نه برای اینکه مناسبتش را نمیبینم. درست است که حافظ شاعری مقدس است ولی تنها شی مقدس سفره هفت سین قرآن است.
پس در سال تحویل فال حافظ هم نمیگیرید؟
نه.
اعتقادی به فال حافظ ندارید؟
چرا ولی نمیتوانم با سفره هفت سین ارتباطش بدهم چون فکر میکنم سفره هفت سین قبل از حافظ هم بوده دیگر. قبل از آن به جای اشعارحافظ چه میخواندند؟ به همین دلیل ماهی قرمز هم در سفره نمیگذارم چون فکر میکنم جعلی است. ولی هفت سین با آن پیشینه تاریخی از هفت چین اولیه و ماندگاریاش در طول تاریخ امر مهمی است.
این سالها هم هفت سین پهن میکنید؟
خودم نه ولی بعضی شاگردانم از هفت سینهای آماده برایم میآورند. در واقع بعد از سفر خانوادهام آن جلال و جبروت تجدید نشد.
این روزها شما عیدی هم میدهید؟
معمولا کتاب عیدی میدهم ولی اسکناس و اینها عیدی نمیدهم.
آیا روز خاصی به اصطلاح مینشینید برای عید دیدنی؟
من واقعا چنین وجاهت و جایگاهی برای خودم قائل نیستم. من خودم حتما به دیدار بزرگانمان میروم که تعدادشان هر روز دارد کمتر میشود.
آرزویی که در سال ۹۳ دارید را برایمان بگویید؟
یادتان هست که من ۷۳ سالم شده؟ نمیدانم ولی آرزو که حتما دارم. برای بچههایم آرزوهای خیلی مفصلی دارم و برای آدمهایی که دوستم دارند و من دوست دارم هم آرزوهای خوب دارم و برای بعضیها هم آرزو دارم مراقب باشند تا من بیشتر زنده باشم و خیرم بیشتر به آنها برسد.
برایمان بگویید درسال ۹۲ که به خاطر شکل گیری انتخابات سال دوپارهای هم بود به استاد ما چه گذشت؟ امسال را دوست داشتید؟ خوش گذشت؟
سال ۹۲ هم مثل سال ۹۱ و مثل سال ۹۰ همان طور گذشت که هر آدمی در مقابل رخدادهای بیرون از خودش تحمل میکند، موضع میگیرد یا خوشحال میشود. این بخشی است که شاید در زندگی آدم قابل مدیریت باشد ولی قابل پیش بینی نیست. در نتیجه من همیشه به وجه درونی بیشتر بها میدهم چرا که خودم هستم و خودم و این قابل پیش بینی است که چقدر نیرو، انگیزه و عملکرد میتوانم داشته باشم و روی اینها میتوانم حساب کنم. اگر بنا براین باشد که هرشب ۴ ساعت بخوابم و کارکنم خب میتوانم روی این حساب کنم و تا به حال هم همین کار را کردهام. همان قصه قدیمی یاقوت مستعصمی است که رفته بود بالای منار و داشت خط مینوشت و جمله خیلی معروفش که گفت «کافای نوشتهام که به عالمی میارزد» که در مورد بنده و در مورد شرایط اجتماعی هم صدق نمیکند ولی به چیزی اشاره دارد که به نظر من درست است و آن اینکه اگر آدم بتواند روی خودش حساب باز کند و بتواند نیروی خودش را بسنجد و انضباط لازم را داشته باشد آن وقت میتواند کار کند. انسان به جز تولیدش چیز دیگری نیست. حالا گیرم حوادثی کمک کند یا بازدارنده باشد که قابل پیش بینی و محاسبه نیست و کار خودش را میکند. جهان بدون ما دارد کار خودش را میکند و پروای اعتنا به من و امثال من هم ندارد. شاید یک بار شخصی که با من صحبت میکرد و زیاد هم مرا نم شناخت در انتهای صحبت پرسید که شما چکارهاید؟ گفتم نقاش و او هم گفت نقاش که عددی نیست. من این را به فال نیک گرفتم و توقعی ندارم که جهان بیرون از من مراقبت کند و مرا تیمار کندو توقع هم ندارم که در مقابل خدمات فرهنگی یک آدم به او سخت بگیرد. به من هم واقعا زیاد سخت گرفته نشده، فرش قرمز هم جلوی پایم پهن نشده اصلا بنا بر همین است پس همین هم درست است. اگر آدم بنا را بر این بگذارد که از نظر بخشی از جامعه اطرافش نقاش عددی نیست خب فکر میکند که خودش با خودش یک مراودهای دارد. بنابراین سعی میکند در این مراوده عددی باشد.
همیشه این مثال را من در مورد خطاطها میزنم که معمولا یک قطعهای را مینویسند و در آن شعری را مکرر در مکرر خوشنویسی میکنند و آن شعر این است که «پادشاه ممالک خطیم/ صفحه مشق قلمرو ماست». این شاهد مثالی است که من زدم. آدم یک سلطنتی برای خودش دارد و پادشاه آن مملکت است. حالا برای خوشنویسی، این مملکت یک وجب در دو وجب است و در این صفحه برای خودش پادشاهی میکند. از راست به چپ و از چپ به راست میرود، درشت و ریز مینویسد و دیگر به هیچ کس هم ارتباطی ندارد وقتی او در اقلیم خودش میتازد. بنابراین بدون اینکه بخواهم موضع خیلی گلهمندانه بگیرم یا خیلی احساس خیلی شاد و شنگولی را القا کنم واقعیت این است که این جهان بیرون دارد کار خودش را میکند و اعتنایی به این هم ندارد که حالا آدم از خودش و جایگاه خودش چه تصوری دارد. اما اگر آدم پادشاه ممالک خط باشد دیگر خیلی آسیب نمیبیند. آسیب را کسانی میبینند که سعی میکنند خودشان را با بالا و پایینها همراه کنند.
بر اساس همین حال درون که برایمان گفتید این سالها چطور گذشت؟ حال درونتان خوب بود؟
بله خیلی خوب بود. جسمم خیلی رفاقت نکرد. تعجب هم ندارد ۷۳ سالم است و اگرچه بیماری مهمی ندارم ولی بیماریهای غیر مهمم پشت سرهم قطار میشود.
حال عمومی جامعه را چطور دیدید؟ واقعا همیشه نبض جامعه در دست هنرمندان است.
نه واقعا دست من که نیست. برای اینکه به یک نوع انزوای خودخواسته پناه بردهام. مردم همیشه به من لطف داشتهاند یا شاید همیشه هم نبوده ولی حداقل در طول شاید ۱۵ سال گذشته این طور بوده. مردم هم که میگویم منظورم مخاطبین هستند مردم خیلی لفظ وسیعی است. مخاطبینم به من لطف داشتند و مراقبتم کردند. من هم پاسخ درستی به صورتی که توقع میرود که کسی که کار هنری میکند - این را همیشه جای هنرمند میگذارم چون هنرمند لفظ خیلی بزرگی است- موظف است تا حدی میان مردمش باشد. به خاطر خودش چون از مردم حاصل میگیرد. مراوده بیرونی خیلی مهم است. شاید من این ترتیب را تا حدود زیادی تعطیل کردم. معمولا در جاهای مختلف تدریس میکردم ولی الان فقط دوبعداز ظهر در هفته تدریس میکنم این را هم به این خاطر دنبال کردم که تنها فرصتی است که میتوانم مردم را ببینم. بقیه اوقات در کارگاهم هستم که زیرزمینی است در خیابان سهروردی جنوبی و زیرزمین امنی هم هست برای اینکه صدای اتومبیل و درگیریهای مردم یا شادمانیهایشان به آنجا نمیرسد. ولی خب هنوز هم لازم میدانم که هفتهای دوبار مردم و جوانها را ببینم و از آنها یاد بگیرم. ولی در موارد دیگر باید بگویم که تقریبا از اوضاع و احوال بیرون بیخبرم. معمولا نمایشگاههای نقاشی را نمیبینم و شبهای افتتاحیه را که اصلا مگر نمایشگاه کسی از نزدیکانم باشد که آن را موظف به رفتن هستم. سینما، تئاتر و کنسرت موسیقی نمیروم اما بعضی وقتها سخنرانی میکنم آن هم به این خاطر که اگر کسی از من میخواهد که بروم و در جمعی سخنرانی کنم لابد حکمتی دارد و لابد چیزهایی را بلدهستم که آنها نمیدانند که در انتها هم معلوم میشود که این طور نیست. بنابراین این سخنرانیها را در جاهای لازم ادامه دادهام ولی واقعا این عارضه تب خدمتگذاری را مدتی است حل و فصل کردهام. بنابراین از میان همه کسانی که کار هنری میکنند بخواهید بپرسید چه خبر؟ من واقعا هیچ خبری ندارم.
به نظر میرسد امروز یک مقدار بیش از حد فروتنی میکنید در حالی که همه ما حالا چه کسانی که نوآمده حوزه هنر به حساب میآییم و روزنامه نگاریم و حاشیه نویس این حوزه و چه کسانی که در متن این عرصهاند و شاید در زمره سیاست گذاران هنر باشند و یا هنرمندان، همه مستحضرند که نقش شما در اشاعه، تبیین و ارتقای هنر واقعا نقش انکارناپذیری داشتهاید و جزو معدود هنرمندان به اصطلاح سینماییها سوپراستار ما هستید.
من هیچ اصراری به این مسئله ندارم. اینها یک تاج کاغذی است که مردم سر یک نفر میگذارند و بعد هم برمی دارند و زیاد نمیشود به آن دل بست. من میخواهم نکته دیگری را بگویم. اشاره کردم که آن بخش حضور در متن رویدادهای فرهنگی را از خودم خلع کردهام و به عمد این کار را کردهام. مسئله دلشکستگی هم نبوده و واقعا کسی هم با من بدرفتاری نکرده اما فکر کردم کار واقعیای که آدمی مثل من میتواند انجام بدهد این است که کارش را درست انجام بدهد. به من مربوط میشود که مثلا اگر یک کتاب مهمی مثل «آثار هنری ایران در گنجینههای لهستان» قرار است رونمایی شود، خب من آنجا خواهم رفت ولی کار من این نیست. کارهای مختلفی که انجام دادهام یا وظیفههایی که برای خودم قائل هستم مهم ترینش به نظر من کاراصلیام یعنی نقاشی کردن است. اگر این را درست انجام بدهم خب شاید خیلی غیرمستقیم ولی به نحو موثری میتوانم در ارتقاء فرهنگ جامعهام نقش کوچکی داشته باشم.
شما اتفاقات فرهنگی بزرگی را شکل دادهاید برای مثال دوسالانه نقاشی بخش خصوصی به نام دامون فر که شرکت جوانهای شرکت کننده در آن امروز بخشی از هنرمندان حاضر در حراج تهران هستند. به هر حال نمیشود کتمان کرد که باهمه کارهایی که در حوزه هنر انجام دادهاید زمینه ساز اتفاقات فرهنگی فوق العادهای بودهاید.
اینها کارهایی است که آدم در یک لحظه فکر میکند که باید انجام دهد. یک خبرنگار از علامه طباطبایی پرسید که شما چرا شعر میگویید؟ او پاسخ میدهد «شعر میگویم، خب باید شعر بگویم دیگر». کارهایی مثل نقدنوشتن که من مدت هااست سراغش نرفتهام الان دارم کتابی درباره تاریخ مجسمه سازی ایران مینویسم اما به من چه مربوط است؟ تا امروز این قبیل کارها را به این دلیل انجام دادهام که فکر کردهام خب شخص دیگری یا فرصت و علاقهاش را ندارد یا کارهای مهم تری دارد انجام میدهد. اینکه من چند خطی مینویسم یا سخنرانی میکنم هیچ کدام به قصد اصلاح یک جریان فرهنگی یا اینکه رسالتی برای خودم قائل باشم نیست. فکر میکنم خودبزرگ بینی باشد اگر آدم برای خودش چنین جایگاهی قائل شود. گفتید من امروز با فروتنی صحبت میکنم و من میخواهم سئوال کنم که من چه موقع با فروتنی صحبت نکردهام. اینها هم نه فروتنی بلکه نوعی واقع بینی است. اگر آدم بتواند از بیرون به خودش نگاه کند و ببیند که کیست و چه کار کرده و چه حجمی را دارد و مقایسه کند با نمونههای قبلی در دنیا یا مملکت خودش آن وقت اگر انصاف داشته باشد دیگر زیاد شلوغش نمیکند. من اگر واقعا بخواهم صفتی را در خودم عنوان بکنم بعد از مرگم نمیخواهم بگویند نقاش یا نویسنده از این قبیل بود که به نظر من واقعا اینها مهم نیست من همیشه بالیدهام به اینکه اولا همیشه آدم مهربانی بودهام و فکر نمیکنم کسی بتواند این را انکار کند و دوم اینکه سعی کردهام منصف باشم. اگر این منصف بودن را درباره خودم هم بخواهم به کار ببرم، آن وقت دیگر فروتنی دنبالش میآید که فروتنی هم نباید گفت و در حقیقت واقع بینی است.
آقای بابک احمدی فهرست بلند بالایی در معرفی شما دارد از جمله نقاش، نویسنده، محقق، شناسای اصالت هنر. این پراکندگی کارها ولی همه در منطقه و جهان شما را به عنوان آرتیست درجه یک میشناسند و بدون تردید یک بخش از آیکون هنر ایران میدانند. معمولا آدمهایی که ازاین شاخه به آن شاخه میپرند و کارهای مختلفی میکنند در نهایت برجستگی و فرهیختگی خاصی پیدا نمیکنند ولی در مورد شما این اتفاق افتاده. رازش در چیست؟
حرفتان کاملا درست است البته این اتفاق در مورد من هم نیفتاده. ببینید برمی گردد به نحوه نگاه آدم به جهان اطرافش و دو وجه دارد. یک وجه جذب و یک وجه عرضه کردن. این دو وجه تا جایی که من در زندگی خودم و اطرافیان دیدهام تقریبا در دو دوره شکل میگیرد. وجه جذب موقعی که آدم دارد میآموزد و مثل اسفنج همه چیز را به خودش جذب میکند ولی بعضیها گیرندهشان تنها روی یک موج کار میکند که خیلی هم خوب است و بعضیها مدام پیچ رادیو را میچرخانند و روی موجهای مختلف میگردند. من یک دوره طولانی این مرحله جذب را تجربه کردم. در واقع جهان اطرافم را تا جایی که مقدور بود بلعیدم. یک بار هم گفتهام که خالهام یک بار مرا دیده بود که در راه رفتن به خانهشان در خیابان زرگنده زیگزاگ راه میروم و نوشتههای روزنامهای که قصاب گوشت را لایش پیچیده بود میخواندم. این را نمیگویم که معلوم شود من آدم مهم تری بودهام ولی خب این ولع و شور جذب بود. از کجا میآمد؟ خودم هم خیلی فکر کردم و شاید دلالش را هم پیدا کردم که خیلی خصوص و شخصی است. این جذب و این دست اندازی به هر منبع فیضی از بچگی در من بود. بعد به جایی رسید که حالا باید ماحصلش را تولید و عرضه میکردم. خب اینجا دیگر در وهله اول نقاشی بود و در هر وهله دیگر آنچه را جذب کرده بودم اگر فکر میکردم قابل عرضه است ارائه میکردم و خیلی مقید نبودم.
خاطرم هست حدود ۱۴ سالم بود که مشتری دائمی موزه ایران باستان بودم پای ویترینهایش میایستادم و با مداد سفید در دفترچهای با کاغذ لاجوردی درست کرده بودم خطوط کوفی دور ظرفهای سفالی و فلزی ۱۰۰۰ سال قبل را بدون اینکه بتوان آنها را بخوانم عینا طراحی میکردم و این دفترچه خیلی قطوری شد. بعدها بود که فهمیدم این نوشتهها خیلی نوشتههای متفاوتی نیستند و به عربی سعادت و سلامت و عز و اقبال را برای صاحبش آرزو میکنند. خب آدمی که این طور دنبال میکند وقتی که بخواهد آنچه را جمع کرده پس بدهد ناچار است مفری پیدا کند تا به درستترین وجه ارائهشان کند. خب من بعدا خط کوفی و خطهای قدیمی را توانستم بخوانم و مرمت کار شدم و آثار قدیمی را مرمت کردم، مجموعه دار شدم و تا جایی که وسعام میرسید خطهای قدیمی را جمع کردم و در نتیجه اینها در نقاشی من هم اثر گذاشت. در یک حرکت معکوس یعنی من خطهای قدیمی را که پاره و تکه تکه بودند را میخریدم و مرمت میکردم و بعد در نقاشیهایم آن خطهای مرمت شده را مجاله و پاره پاره میکردم. قصد اصلی من این بود که برای یک نفر همه این منابع جذاب هستند و موقعی که زمان پس دادنش فرا میرسد هر چقدر این تعداد بیشتر باشد تعدد محصول هم بیشتر میشود. این برمی گردد به ولع یک پسر زود یتیم شده در ۱۱ سالگی بدون امکانات رفاهی که تنها با مادرش زندگی میکند و او میخواهد این دنیا را ببلعد و به خاطر فقر و ناداری و عدم دسترسی به منابع قابل دسترس خیلی از همگناناش.
نمیخواهیم دوباره بپرسیم که چرا در تمام این سال از شما نمایشگاه انفرادی ندیدیم و همچنان تشنهایم چون بارها و بارها پرسیدهایم و کمابیش دلایلش را میدانیم اما این روزها یک نمایشگاه خوب از کارهایتان در دوبی برگزار شده. به ما بگویید چه اتفاقی در بنیاد فرجام افتاده و کدام مجموعه از آثارتان در این نمایشگاه ارائه شده است.
ببینید من در دنباله همان انزوای خودخواسته که اشاره کردم واقعا نه پیشنهاد و نه مداخلهای در این نمایشگاه نداشتم. دکتر فرجام در طول ۲۰ سال گذشته تعداد زیادی از نقاشیهای مرا خریده بود. یک بار که من در لندن بودم تلفن کردند و خواستند یک بار باهم نهار بخوریم. سرمیز نهار گفتند که میخواهند از مجموعهشان کارهای مرا به صورت انفرادی در گالریای در دوبی که متعلق به خودشان است به نمایش دربیاورند. گفتم از نظر من مانعی ندارد و اینها اموال شماست و میتوانید حتی آنها را پاره کنید. اینجا میخواهم نکتهای را بگویم و آن اینکه وقتی نقاشی میکشم تمام لحظههایش برایم خیلی دلپذیر و یک جور مکاشفه است و حالت ذکر دارد. اصلا دنیا تعطیل میشود و زیرزمینی که در آن کار میکنم هم کمک میکند که دنیا تعطیل شود. وقتی کار تمام میشود ۲۴ ساعت آن را نگه میدارم و نگاهش میکنم. آن هم بیشتر به قصد اینکه ببینم کجایش بهتر میتواند بشود و کجا قصور کردهام. بعد از آنکه کار بیرون میرود دیگر هیچ وقت دنبالش نیستم و تا این اواخر حتی عکسشان را هم نمیگرفتم تا اینکه دوست بسیار عزیزم امیر آروند که عکاس خیلی خوبی است گفت که هروقت کارهایت تمام شد بگو تا از آنها عکس بگیرم.
به همین دلیل است که تقریبا دو سوم نقاشیهایم اصلا نمیدانم کجاست و عکسی هم از آنها ندارم. چشمم دنبال کارم نیست و دیگر اهمیتی ندارد. اما همیشه طوری کار میکنم که پیش خودم این فرض را میگذارم که آمدیم و کسی که کاری را میخواسته دیگر نخواهد و کار برای خودم بماند برای همین طوری باید باشد که نهایت کارم را کرده باشم که آینه دق برایم نشود که هروقت نگاه میکنم فکر کنم اینجایش چرا این طور است و آنجایش میتوانست بهتر باشد و طوری باشد که بتوانم بگویم خب این حد اعلای کاری است که من بلدم. بنابراین مصداق «مال بد بیخ ریش صاحبش» نشود. به هر حال به این پیشنهاد روی خوش نشان دادم و تاییدش کردم که بعد گفتند برای چیدن این مجموعه خودتان هم بیایید و کارها را انتخاب کنید. من رفتم دوبی و کارهایی را که تا حدی به هم مرتبط بودند را انتخاب کردم و بعد از آن دوستم امیر آروند کارها را خیلی خوب چید و نمایشگاه درستی از آب درآمد ولی وقتی نمایشگاه چیده شد دیگر کار من تمام شده بود و همان روز به تهران برگشتم و لازم ندیدم که حتما باید آنجا بایستم توضیح بدهم و دل خوشی هم ندارم که عربها بگویند اینها چه هست و چه نیست و وظیفهای از این بابت برای خودم ندیدم.
ولی مثل اینکه انتظار ما هم بالاخره به سر میآید و انشاالله آبان ماه همزمان با تولد شما یک نمایشگاه انفرادی بعد از نزدیک به چهل سال خواهیم داشت؟ این شایعه به حقیقت خواهد پیوست؟
بله. فکری که الان دارم خیلی ربطی به نمایشگاه گذاشتن ندارد و با یک دید منطقی به موضوع نگاه میکنم و دچار توهم نیستم. مخاطب هر نقاش معین است دیگر نقاش باشی نداریم که یک نفر نقاش نقاشان یک مملکت باشد. هر هنرمندی مخاطب و طیف علاقه مندان خودش را دارد. بعضی وقتها هنرمندان ممتازی هستند که تعداد علاقه مندانشان خیلی زیاد نیست و عکس این هم صادق است در نتیجه من واقعا فکر میکنم که اولا طیف علاقه مندان من به مقدار زیادی مشخصاند. من برای آنها کار نمیکنم ولی آنها احتمالا کارهایم را دنبال میکنند. نقاشیهای من خیلی هم نقاشیهای راحتی برای قورت دادن نیستند بلکه ظاهرشان ظریف و رنگین و به دقت کارشده است. در باطن شاید هرکسی با این نقاشیها ارتباط برقرار نکند. در یکی از این حراجهای کریستیز که یکی از کارهای دوتکه من از مجموعه شفاعت فرشتگان عرضه شد و فروش رفت بعد از اتمام حراج یک آقای خیلی محترم عرب با لباس ملی آنجا با من صحبت کرد و گفت که من کار شما را خیلی دوست داشتم و یک مقدار هم در حراج بالا آمدم ولی دیگر ادامه ندادم و با اینکه این نقاشی را دوست داشتم فکر کردم که این کار را میخرم و به دیوار خانهام میزنم و زمانی که مهمانی میآید باید برای هرکدام یک قصهای درست کنم و در توضیح کار به آنها بگویم. درست هم میگفت چون آن نقاشی زیاد شیرین هم نبود. من میدانم کجا ایستادهام و چه نوع مخاطبی دارم و قصد صید مخاطب جدید هم ندارم و همینها که هستند از سر من هم زیاد است ولی فکر کردم اگر آدم قرار است یک نامه اعمال برای مخاطب محدود و مشخص خودش بعد از ۴۰ سال بدهد باید آن را درست انجام دهد.
من فکر کردم خب چرا باید نمایشگاه برگزار کنم به هر حال کارهایم در کتابها چاپ میشوند و در اینترنت هم قابل دسترسی است اما وقتی نمایشگاه دوبی برگزار شد و من داشتم کارها را میچیدم متوجه شدم که نگاه کردن به اینها از نزدیک یک معنای اضافی دارد یعنی جزئیات و روح و معنایی در اینها هست که در از نزدیک و مستقیم دیدن کار ممکن میشود برای همین فکر کردم بهتر است نمایشگاهی هم در اینجا داشته باشم و شاید به این ترتیب جلوی برخی سوءتفاهمها هم گرفته شود و شاید کسانی که مخاطب من هستند تصویر روشنتر و دقیق تری از کارهایی که مدعی هستند همیشه دوست داشتهاند پیدا کنند. به عنوان نمونه در مجموعه «خاطرات انهدام» و «معما» برای اینکه فرسودگی و قدمت اثر را نشان بدهم تمام نقاشیها را از شبکهای از ترکهای خیلی ظریف میپوشانم که این حس را بدهد که متعلق به یک زمان دوردست است و چون قدیمی است پس محترم است چون که من به سنی رسیدهام که فکر کنم کهنسالی باید احترام داشته باشد، بنابراین مینشینم این ترکها را میکشم که بعضی وقتها روزها طول میکشد و چه لذتی دارد برای اینکه واقعا مثل ذکر و دعا خواندن است. خیلی دیدهام که از من سراغ موادی را گرفتهاند که بمالند روی نقاشیشان و مثل اینها ترک بخورد. فکر کردم از نزدیک دیدن کارها بتواند جلوی چنین سوءتفاهمهایی را بگیرد.
چه مجموعههایی را در این نمایشگاه به تماشا میگذارید؟
سعی میکنم از هر دورهای یک نمونه داشته باشم هم از خط و مینیاتورهای مچاله شده هم از خاطرات انهدام، از ظرفهای سفالی قرن هفتم، نیم رخهای دوره رنسانس و هم از آدمهای کله چوبی که همان طور که گفتم یک نامه اعمال باشد. یک نقاشی هم از چهره مادرم است و یک نقاشی دیگر مرد جوانی است که در حال بیرون کشیدن تیری است که در سینهاش فرورفته که چون حالت محزونی دارد خیلی آن را دوست دارم و یکی از نقاشیها که مربوط به سال ۱۳۵۹ است. فکر میکنم نمایشگاه قاعدهای است که از آن باید پیروی کرد و نمیشود نمایشگاهی برگزار کنید و زیر همه آنها یک برچسب قرمز بزنید و بگویید آنها نمیفروشم. این درست نیست و رفرسپکتیو است که بعد از اینکه آدم فوت کرد موزه هنرهای معاصر اگر تا آن موقع برپا باشد یک رفرسپکتیو از کارها میگذارد. بنابراین به غیر از چند استثنا بقیه کارها برای فروش است و اگر فروش هم بروند که خیلی پولدار میشوم و مسافرت میروم و خیلی خوش خواهد گذشت.
هیجان انگیزتر این است که ۳ مجسمه هم در نمایشگاه خواهید داشت؟
بله. این مجسمهها آدمهای کله چوبیاند که یکی از آنها را از سال ۵۴ دارم و دو یا سه تای دیگر هم به آنها اضافه خواهم کرد.
و بالاخره سئوالی که همه میپرسند. اینکه چرا گالری اثر را انتخاب کردید؟
واقعیت این است که آقای امید تهرانی این پیشنهاد را کردند. البته قبل از آن هم گالری خاک و فروهر پیشنهاد نمایشگاه داده بودند منتها من هنوز به این نتیجه نرسیده بودم که این کارها از نزدیک دیده شوند تا عیبهایشان مشخص شود. در نتیجه پیشنهاد آقای تهرانی با این نتیجه گیری من مقارن شد و قبول کردم. به همین سادگی و به جز اینکه خود او را شخصا خیلی دوست دارم.
برای فتح باب سوالهایی درباره دورههای مختلف کاریتان باید بگوییم که شما را به عنوان نقاشی انسان گرا میشناسیم. در واقع اگر قرار است شما تحلیلی راجع به اوضاع و روزگارتان بدهید سعی میکنید آن را در فیگور آدمها بازتاب دهید. راجع به این وجه کلی کارهایتان و انسان گرایی و همه تحولات تاریخی و اجتماعی مستتر در این فیگورها برایمان بگویید.
برای من همیشه یک درگیری و تضادی وجود داشته. به عنوان آدمی که اهل نقد و گزارش است و کسی که سعی میکند یک کار خلاقه تولید کند - من از لغت اثر هنری و هنرمن خیلی دل خوشی ندارم- همیشه درگیری زیادی بوده. خود اثر معمولا در خلوت به وجود میآید و از درون شکل میگیرد. همان مسئله ابژکتیو و سوبژکتیو است. نگاه بیرونی طبیعتا فاصله دار است و اثر هنری وقتی به جود میآید یک ساختار شگفت انگیزی دارد که بسیار خودخواهانه این مجال را میطلبد که وضع حمل کند. مثل مادرهایی که میخواهند فرزند به دنیا بیاورند. عالم و آدم باید جمع و جور و در خدمت و به فرمان باشند تا او بتواند استراحت کند و فرزندش را سلامت به دنیا بیاورد. یک جایی هم ممکن است متعرض و پرخاشگر و پرتوقع باشد. من فکر میکنم زایش اثر هنری هم از این شکل برخوردار است. در نتیجه یک عمل درونی است ولی نقد یا بررسی یک عمل بیرونی است. برای من همیشه این درگیری وجود داشته و یک کار توامان انجام میشده یعنی من هم این مجال خودخواهی و رها شدن را برای کارکردن طلبیدهام و در عین حال از بیرون هم نگاه کردهام تا ببینم که کارم را درست انجام میدهم یا نه. این همیشه من را خیلی اذیت کرده و شاید در جاهایی هم باعث شده که خیلی بیهوا کار نکنم و منضبط و معقول باشم و حواسم جمع باشد. یک نقاشی دیدم از سهراب سپهری که برای کارشناسی پیش من آورده بودند و روی پاکت نامه بود و به سبک خوشنویسی چینی با یک قلم موی آب مرکبی چند لکه را روی کاغذ گذاشته بود. کسی که آن را آورده بود پرسید که شما تاییدیه میدهید که این کار سهراب است چون امضایی ندارد. من گفتم احتیاجی به امضا نیست و این قطعا کار سهراب است. بعد خیلی شگفت زده شدم لذت بردم از اینکه او این قدر راحت این کار را انجام داده و به عنوان هدیه به کسی داده. خب من هیچ وقت چنین نقاشی نبودهام. در حقیقت بر میگردد به اینکه اصلا دنبال چه بودهام. نگاه من چیزی خارج از مجموعه درک و دریافتهایی که من در طول سالها جذب کردهام نیست.
برای من ملاحظه اصلی همان طور که اشاره کردید بازتاب مجموعه حضور من و نظاره من به جهان بوده. من به چرخه حیات نگاه کردهام و اگر اشارهای از جایی گرفته باشم از حکیم عمر خیام نیشابوری بوده و یک آدم خیام زده بودهام و هنوز هم هستم. نگاهی که به این شکل حاصل داده صورتهای متنوعی هم دارد و دورههای متعددی را دربر میگیرد. خب این نگاهی که از ۱۰۰۰ سال پیش ادامه پیدا کرده و شاید میراث کمی از آن به من رسیده باعث شده که به این دایره ولادت و فنا جذب شوم و این همیشه ملاحظه ذهن من بوده. بعضی وقتها اطرافیان از من انتقاد میکنند که تو همیشه از مرگ حرف میزنی. خب، چطور میشود آدم به این چرخه عظیم نگاه کند و متوجه بخش تعیین کنندهای مثل مرگ در آن نشود و از آن چشم پوشی کند و طفره برود. من نتوانستم این کار را بکنم پس به این چرخه و به انهدام و زایش نگاه میکنم و برای من هر زایشی متبرک و زیبا است به همین دلیل است که فکر میکنم بچه زشت در دنیا وجود ندارد و مادر باردار زیباترین مخلوق خداوند است اما نمیتوانم چشم به پایان محتومش ببندم. خب این دغدغه همیشه بوده در نتیجه زایش از پیش حاصل شده همه مجموعه آثار هنری است که من در کارهایم به عنوان الگو انتخاب میکنم. نقاشیهای دوره رنسانس، نگارگریهای دوره صفویه و ظرفهای سفالین دوره ایلخانی برای من زایش درخشان و گرانبهایی است که انسان به جهان عرضه کرده و بدون آن نمیگویم جهان بیمعنی میشد ولی کم معنا میشد. اما من سرو ته قصه را همیشه در ذهنم مرور کردهام. پس اگر زایش را میبینم میسازمپس این ساختن، این نقاشی دقیق را کشیدن تجلیل زایش است. یک نقاش چگونه میتواند زایش را تجلیل کند. مادرم تعریف میکرد که وقتی من در رشت به دنیا آمدم پدرم آن قدر خوشحال شد که رفت بالای پشت بام و شروع کرد به اذان گفتن. این همیشه یاده بوده و هنوز هم هست. این تجلیل زایش است. من که نمیتوانم بروم بالای بام و اذان بگویم تنها کاری که بلدم این است که آن زایش را بازسازی کنم. نگارگری رضا عباسی، خط میرعماد و نقاشی پولایولو را من تجلیل میکنم اما فقط تجلیل نیست آن را تشییع هم میکنم پس در دوقطب میان تشییع و تجلیل است. میدانم میمیرد در نتیجه دارم به همه اطلاع میدهم مثل یک آگهی روزنامه که از فوت کسی خبر میدهد.
در نتیجه وقتی نقاشی را کامل میکشم این تجلیل زایش است. وقتی که با کارد پاره پارهاش میکنم به نقطه ختام محتومش اشاره میکنم. من روایت خودم را گزارش میدهم و کار خیلی عمدهای هم نمیکنم. من نه مرگ اندیشام مثل نقاشی جزیره مرگ «آرنولد بوکلین» که فقط دارد گزارش مرگ را میدهد، نه مثل بسیاری از نقاشان مهم تجلیلگر زایشام. نقاشی هست به اسم «گوستاو کلیمت» که در بعضی کارهایش این چرخه را نقاشی میکند. یک نقاشی خیلی مشهور دارد که دورانهای مختلف از بارداری تا کودک خردسال در آغوش مادر تا موجود ترسناکی که نشانه مرگ است. یک شکل از نقاشی هم که به خصوص در اروپای قرن نوزدهم مرسوم بود با عنوان مرگ و دختر جوان که معمولا یک زن بسیار زیبا را در آغوش یک اسکلت نشان میداد و درواقع آغاز و انجام را روایت میکرد. شاید من خودم به این شکل بتوان موضوع را تحلیل کنم و این نوع تحلیل را من کمتر دیدهام و بار اولی است که دارد عنوان میشود. من نه مرگ اندیشام و نه خوش خیال ولادتی که آدم فکر نمیکند بعد از مدتی مچاله شود.
وقتی بر میگردیم و مجموعه آثار شما را مرور میکنیم یک بخش عمده از چیزی که شما گزارش میدهید در ارتباط با مسئله هویت است که مصادف شده با توجه جهانی به این مسئله و به نوعی میشود گفت که ماهیت اصلی هنر پست مدرن هم هست. چطور شد که تا این حد به مسئله هویت بها دادید؟
البته این بخشی از نگاه من است که نکته قابل توجهی هم هست. شاید اولین نقاشی خیلی جدی من که خیلی هم دوستش دارم همان اثری است که عنوانش هویت است یعنی چهره مرد جوان اثر «ساندرو بوتیچلی» که صورت ندارد و منظره جای آن را گرفته. همان طور که گفتم این دو بخش ناخودآگاهی و آگاهی در کار من یک مقدار پیچیدگی بیشتری به وجود آورده در نتیجه بخشی از آن حتما ناخودآگاه است اینکه احتمال دارد که من در دورهای زندگی میکنم در همان دهه ۴۰ که اصلا مسئله هویت برای جامعه اندیشمند ایرانی مهم میشود و جوابهایی میگیرد مثل نقاشیخط و سقاخانه، استفاده از متنهای کهن در کارهای بیضایی و گلشیری. این یک دوره است که در وجوه مختلفاش عمل میکند و احتمالا در من هم اثر گذاشته. در بخش خودآگاهش اگر بخواهم دنبال کنم هویت شاید برای خود من معنای دیگری را متبادر میکند، این سوال که من کیستم و چیستم. قاعدتا این سوال خیامی است، پس اگر این سوال پیش بیاید هویت دغدغه میشود و حتی از سوال هم فراتر میرود.
این برای من خیلی مهم بوده و سوال را هم از خودم پرسیدهام. شاید این پراکندگی حوزه فعالیتهای من جستجوی پاسخی برای این سوال بوده و مثل هر آدمی که کار هنری میکند قطعا میداند که بخش عمده کار هنرمند فقط مطرح کردن سوال باشد. خیام هم دارد سوال مطرح میکند و اگر پاسخ خاصی هم میدهد که اشاره به آن و اکنونیت دارد در مقابل سوالی که میکند حجم زیادی ندارد به همین خاطر پاسخ است که در مور خیام این قدر سوءتفاهم و سوء برداشت شده و همه فکر میکنند خیام میگوید چون ما نمیدانیم از کجا آمدهایم و نمیدانیم چه خواهد شد پس شراب بخوریم و مقابل ساقی زانو بزنیم. به همین دلیل است که در اغلب تصویرهای کتاب خیام پیرمرد محترم یا محترمی را میبینیم که جامی در دست گرفته و در نهایت بیشرمی جلوی خانمی زانو زده. نه این یک سوتفاهم است و اصلا مسئله این نیست. در حقیقت کار اصلی خیام در طرح سوال است. او دائما دارد سوال میکند و گاهی هم اشارهای به دم را بچسب. احتمالا آدم ناچیزی مثل من در قیاس با این نابغه دهر به نوعی در حال جستجو و سوال کردن در باب کیستی خودش و انسان به طور کلی است.
در دورههای مختلف کاری حال و هوای ذهنیتان به طور مشخص چگونه شکل گرفته است؟
هر جستجو احتمالا دست آوردی دارد و این دست آورد با مصداقهایی تعریف میشود. آدمی که دارد به انهدام فکر میکند طبیعتا فکر میکند که انهدام چه چیزی؟ انهدام یک چیز باارزش است که فاجعه است. انهدام هر چیزی فاجعه است ولی میان مچاله کردن یک ورق کاغذ سفید معمولی و یک مینیاتور از رضا عباسی دو اتفاق متفاوت است که یکی فجعهای جبران ناپذیر است ولی کاغذ سفید را به آسانی میتوانی دوباره تهیه کنی. پس اینجا در حقیقت جستجو دنبال ارزشهایی است که منهدم میشود. این ارزشها برای آن آدم و برای آن جستجوگر خاص مصداقهای خودش را دارد. اگر این آدم به تاریخ هنر علاقه داشته باشد طبیعتا مصداقهایش را آنجا جستجو میکند و مییابد. بالاخره این مظهریت باید به نوعی بیان شود. یک زیبایی که دارد از بین میرود ولی آن زیبایی چیست؟ آن آدم خاص مصداقهایش را از جاهایی که مرتبط با سرشت و مرتبط با حوزه معلوماتاش است انتخاب میکند. اینها همه مصداقهای یک جستجو هستند. حالا مصداقهای مختلف در دورههای مختلف برمی گردد به اینکه آن آدمی که دارد جستجو میکند در دورههایی به مصداقهایی بیشتر دل بسته یا مصداقهایی صریحتر، سادهتر و یا حتی پیچیدهتر منظور و جهان او را بیان میکند.
اولین نمونههای جدی با منهدم کردن نقاشیهای دوران رنسانس در کار من شروع شد چون که در آن دوره به شدت شیفته دوره خاص «کواتروچنتو» قرن ۱۴ ایتالیا بودم. خب این مصداقها را از آنجا پیدا کردم و یکی دوتا هم نیست و متعدد است. اینها مردان و زنان جوان بودند. یکی از آنها را که خیلی دوست داشتم و از معدود نقاشیهایی است از بابت اینکه فروختماش افسوس میخورم. این نقاشی صورت مرد جوانی بود اثر ساندرو بوتیچلی که با گستاخی به بینندهاش نگاه میکرد و دستش را با باند زخم بندی که خون به آن نشت کرده پوشانده بودند. به نظر این طور میآمد که انگار کسی میخواسته او را باچاقو بزند و و او برای دفاع از خودش تیغه چاقو را با دست گرفته. یعنی برای من تا این حد بازگو کننده دورهای بود که این نقاشی را کشیده بودم. بنابراین اگر آن هدفمندی اصلی را نگاه کنیم دیگر دوره بندی مصداقها خیلی مشکل نمیشود. تا مدتی مصداقها را از نقاشیهای دوره رنسانس صید میکردم برای اینکه بهتر منظور مرا بیان میکردند بعد مشغله عمده من هنر ایران و هنرهای اسلامی ایران شد و مصداقهایم را از آن انتخاب میکردم. اولین نمونه یک نگارگری مچاله شده بود و از نظر اجرا کار خیلی مشکلی هم بود. اساسا این مجموعه نگارگریها کار پیچیدهای بود برای اینکه مجموعه مهارت فنی دوگانه دور از هم یک نگارگر ایرانی چیره دست و نقاش مسلط به نقاشی غربی و حجم باید در یک نفر جمع میشد. اگر کسی این شکل از کار را انجام نداده به خاطر این است که این دو عنصر و دو شخص در یکی ادغام نمیشدند که صاحب مهارت دوگانه باشد.
در نتیجه آن نگارگری باید همان طور با امانت داری قلم گیریهای کار رضا عباسی را میداشت که اینها در چین و چروک شکل مچاله شده کاغذ هم بالا و پایین میرفتند و این کاری فوق العاده دشوار است. بعد این مصداقها متعدد شدند یعنی آدمهای کله چوبی در همان نقاشیهای دوره رنسانسی پیدا شدند که اینها هم باز نشانهای بودند از آدمهایی که از یک نقاشی ترکیبی خودم شکل گرفتند یعنی یک آدم که لباس خیلی مجللی داشت و یک شاخه گل دستش بود و یک کارد هم بالای سرش به تهدید قرار گرفته بود. این آدم کله چوبی که به نظر من نشانه بیخیالی آدمها است و از موضوع کارهای هیرونیموس بوش نقاش خیلی مهم دوره رنسانس میآمد که یک سری نقاشی با عنوان کشتی احمقها کشیده بود. آدمهایی که در حباباند و خیلی خوشاند و خیلی هم از اوضاع سردرنمی آورند. همه اینها جستجوی مصداقهای مناسب است اگر بخواهیم به جای دوره بندی در نظر بگیریم به همین دلیل است که من دائم میروم و بر میگردم مثلا آن نمونههایی که با هنر ایران و هنر دوره اسلامی کار کردهام هم مصداقهای متعددی داشتند و بعدتر با ظرفهای شکسته ادامه پیدا کردند.
اینها قبلا با نگارگریها و خطها شروع شده بودند. بعد یک مصداق تازه پیدا شد که باز هم برمی گشت به علاقه من. در یک دورهای که هنوز هم تمام نشده به ظرفهای مینایی سرامیک دوره سلجوقی و ایلخانی علاقه پیدا کردم و در واقع شیفته شدم. هنوز هم فکر میکنم از زیباترین دست آوردهای انسان هنرمند-صنعتگر طول تاریخ است. هر چقدر بیشتر شیفته شدم و هر چقدر بیشتر احترام گذاشتم امکان انهداماش هم بیشتر شد برای اینکه همان طور که اشاره کردم باید محترم میبود تا انهداماش صدایی در این کنگره عرش میانداخت و منعکس میشد. شاید بتوانم بگویم که کارهایم دورههای پیاپی ندارند. میشود پیدا کرد مثلا من در یک دورهای با ظرفهای سفالی کار نمیکنم ولی چون همه مصداقهای یک جستجو هستند تقدم و تاخرشان خیلی تفاوت نمیکند و بستگی به حال من و منعطف شدن علاقه من به یک دوره، یک اثر یا یک هنرمند دارد که من فکر میکنم خیلی باارزش و فوق العاده است. به محض اینکه این فکر را میکنم موظف میشوم که اولا آن را با نهایت احترام تجلیل کنم و بعد هم تشییعاش کنم.
این ستایش تاریخ از کجا میآید؟ شما هم معلمی تاریخ میکنید هم در مورد تاریخ مینویسید و هم در کارهایتان به آن میپردازید.
این گزارش تاریخ است چرا که تاریخ در همه وجوهاش قابل ستایش نیست. شاید تصور من در نوجوانی و جوانی یک چنین وجهی داشته. بارها فکر میکردم که اگر اسکندر بر داریوش سوم پیروز نشده بود چقدر خوب میشد یا اگر ساسانیها از اعراب شکست نمیخوردند. خب بعدها و با عقل بعدیام متوجه شدم که اگر اسکندر نمیآمد مثلا مسکندر میآمد چون یک چیزی در باطناش منهدم شده بود یعنی هخامنشیان ۱۰ سال و ساسانیان ۱۰۰ سال قبل از شکستشان منهدم شده بودند فقط یک انگشتی باید میآمد و اشارهای میکرد تا متلاشی میشد. بنابراین گزارش تاریخ با ستایش تاریخ متفاوت است. ستایش تاریخ معمولا با توهم همراه است و تاریخ با توهم توجیه نمیشود. من فقط گزارش تاریخ را میدهم اما اینکه چرا به گذشته رجوع میکنم و چرا آبشخور من در گذشته است این گذشته همیشه تاریخی به معنای دوردست نبوده. هر چیزی که ساخته شده و منهدم شده برای من حکم مصداق را پیدا میکند.
من تعدادی نقاشی آبرنگ کشیدم از باغ ملک در گلاب دره. این باغی بود که نکتهای که در آن جستجو و پیدا کرده بودم برای من خیلی جالب بود. این باغ متروکی بود و ساختمان فوق العادهای داشت که آن را رها کرده بودند و تکه تکه همه چیزش سقوط کرده بود. وقتی به آنجا میرفتید میدیدید که گزارش تاریخیای که بخواهید از آن بدهید این است که از مجموعههای درخشان معماری و زندگیای که در آن معماری جریان داشته چطور تبدیل به هیچ شده. کاشیها از جای خودشان درآمده بودند، حوض سنگی شکسته بود و سقف ریخته بود. خب خیلی محزون و انگار ساخته شده بود تا من گزارشاش را بدهم. یک نکته که خیلی برای من جذاب بود طبیعت بود که این درختهای چنار قطور سربه فلک کشیده بودند و اصلا انگار نه انگار و و بدون پروایی از این وضعیت داشتند عمر خودشان را ادامه میدادند با این خیال که همیشگیاند. این درختهای چنار و این جویهای آب که از قنات سرچشمه میگرفتند. و من با خودم فکر میکردم که لابد اینها به هم میگویند ببین، مثل آن شعر معروف خاقانی شروانی: هان ای دل عبرت بین از دیده نظرکن هان/ ایوان مدائن را آیینه عبرتدان. این شعر را به هم میگفتند و من تحسین کردم و پذیرفتم. در یک سخنرانی که چند روز پیش در خانه هنرمندان درباره هنرمندان درگذشته اشاره کردم شعری را نقل کردم. شعری که میرعماد خوشنویس بارها آن را خوشنویسی کرده: ما همه فانی و بقا بس تو را/ ملک تعالی و تقدس تو را/ چون که عدم بانگ بر ابلق زند/ جز تو کی آرد که عن الحق زند، که اشاره به ذات پروردگار است.
در نتیجه این طبیعت را هم به عنوان درس عبرت گرفتم و این را گزارش کردم. اواخر دوباره رفتم تا نگاهی به آن مکان بیندازم و دیدم که من اشتباه میکردم. همه آن درختها را بریده بودند و آنجا تبدیل به یک مجتمع مسکونی شده بود یعنی پول هر معنایی را زیر پای خودش له کرده. بنابراین دیگر درختها نبودند که من به آنها بگویم که ما همه فانی هستیم از جمله شما. به درختها آب نداده بودند تا خشک شوند و بعد هم آنها را سوزانده بودند. نکته اصلی این است که در هرکدام از این مصداقها که من اسم دوره را از رویشان برمی دارم، آمد و شد هست. یک موقع چیزهای خیلی قدیمی عنوان میشود و یک وقت دیگر چیزهایی که خیلی هم قدیمی نیستند مثل همین نقاشیهای باغ ملک. عمر باغ ملک از صد سال تجاوز نمیکرد. همین طور نقاشیهایی که از درهای چوبی پوسیده کشیدهام. در نتیجه من دائما در تاریخ عقب و جلو میروم و اگر خیلی نزدیکتر بگیریم همین تهران معاصر که در طول این چهل-پنجاه سال گذشته ساخته شده و رشد غول آسایی کرده جز بیزاری چیزی به من نمیدهد و چیزی قابل گزارش برایم ندارد. اگر چیز قابل گزارشی داشته باشد از نمونههای در معرض انهداماش است که ارزش گزارش کردن دارد مثل همان درهای پوسیده. من با این شهر هیچ ارتباطی نمیتوانم برقرار کنم. دوستش دارم ولی نمیتوانم با آن ارتباط برقرار کنم و نمیتوانم تحسیناش کنم. در نتیجه گاهی که در این شهر قدم میزنم به نظرم میرسد آینه تمام نمای انحطاط سلیقه عمومی مردمم را در آن میبینم و این خیلی تماشا ندارد و خیلی برایم جذاب نیست.
وقتی به همه این سالهایی که فعالیت هنری کردهاید نگاهی میاندازید چه احساس و ارزیابیای از خودتان دارید؟
به عنوان یک نقاش این جزو شرح وظایف من نبوده و نباید هم میبوده. یک نقاش قرار بر این نیست که حتما تاریخ هنر را بداند یا درس بدهد. بعضی وقتها طور خاصی عمل کرده، دوست عزیز من رویین پاکباز در دانشکده نقاش لایق و قابلی بود ولی بعد که شیفته تاریخ هنر شد دیگر نقاشی نکشید و شروع کرد به تدریس تاریخ هنر و یکی از معدود آدمهای درخشان این عرصه است. من شاید بیجهت خواستم همه اینها را خواستهام همراه داشته باشم. خودم هم فکر میکنم که اگر خیری برای بیرون من داشته اما برای خودم خیری نداشته. درس دادن، سخنرانی کردن، دریک دوره دوساله برنامه ریز فرهنگ بودن. دورهای که من مسئولیتی داشتم و میتوانستم برنامه ریزی فرهنگی کنم دوسال طول کشید که بابتش هم خیلی آزار دیدم و هنوز هم میبینم. در این دوسال بانی ساخت و افتتاح دو موزه شدم خب خیلی کارهای مفیدی کردم ولی حالا که بعد از سی و اندی سال برمی گردم و نگاه میکنم به خودم میگویم که اصلا به من چه ارتباطی داشته اما هر وقت هم سوالی از من شده درباره هنر امروز یا برنامه ریزی فرهنگی نظری ندادهام و گفتهام که من برنامه ریزی فرهنگی را از خودم خلع کردهام و جزو برنامههای خودم نمیدانم. در این مدت خیلی خودم را ملامت کردم و این یکی از معدود مواردی است که خودزنی و خودم را ملامت کردهام. همیشه به خودم گفتهام که به من چه مربوط است که مثلا موزهای ساخته شود یا نشود. من نقاش بودم و باید نقاشی میکردم. در آن ۲ سالی که احمقانه این مسئولیت را پذیرفته بودم تنها به اندازه انگشتان دو دست نقاشی کشیدم. جای خالی آن را درمورد خودم من جوابگو نیستم ولی شاید یک نفر بگوید این موزه که ساخته شده حتی اگر کسی به دیدنش نرود مثل موزه هنرهای معاصر این میارزد به اینکه ۳۰ نیمرخ رنسانسی کشیده باشی. از نظر من این طور نیست.
من فکر میکنم همه این کارهایی که کردم زائد و نالازم بوده. ولی من فقط باید نقاشی میکشیدم. در طول این ۳۰ سال شاید بیشتر از ۳۰۰ بار سخنرانی کردهام. مجموعه کتابها و مقالههایی که نوشتهام به ۱۲ کتاب میرسد. من پنج هزار شاگرد تعلیم دادهام اما تعداد نقاشیهایم به ۴۰۰ نمیرسد. یک جا را اشتباه کردهام. نه باید تدریس و نه برنامه ریزی فرهنگی و نه سخنرانی میکردم فقط باید نقاشی میکشیدم. اینجا بود که من کاملتر وماندگارتر موثر میشدم. اما خودم میدانم چرا این کار را کردم مخصوصا در طول سالهای بعد از انقلاب تدریسام حجم زیادی گرفت. قبل از انقلاب تقریبا هیچوقت سخنرانی نکرده بودم. تعداد مقالههایی که قبل از انقلاب نوشتم قابل قیاس از نظر حجم و کیفیت با مقالههایی که بعد از انقلاب نوشتم نیست. میدانم این نیروی عظیمی که صرف کردم مثل قصه «سبکی تحمل ناپذیر هستی» میلان کوندرا برای این بود که به خودم ثابت کنم-به کسی که نمیشود ثابت کرد- که خلع و فراموش نشدهام. همین. اصلا هم این را نمیشود منحصر کرد به اینکه آدم رسالت و درد خدمتگذاری به مردم دارد. اینها هم بوده ولی فرع قضیه بوده. اصلاش این بوده که من همین طور بال بال زدهام برای اینکه به جهان خلع کننده اطرافم منتقل کنم که نمیتوانند یک آدم را خلع کنند. یک آدم خلع پذیر نیست مگر خودش خودش را خلع کند. نیروی خیلی زیادی هم گذاشتهام برای هدفی مختصر. کل این هدف خیلی مختصر بود که به خودم و دیگران ثابت کنم که من هستم، در وجوه مختلف هستم و پاسخ هر سئوالی را هم دارم. که چه بشود. جواب این در دراز مدت و حتی بعد از مرگ من از راه نقاشیهایم داده میشد.
انتهای پیام/
گفتوگو: بهروز فایقیان