سرویس تئاتر هنرآنلاین// پری صابری از پیشکسوتان هنر نمایش در نوروز باستانی 1393 میهمان خبرگزاری هنرآنلاین بود. در زیر گفت و گو نوروزی با این هنرمند را مرور می کنیم.
دیدگاه های نوروزی....
خانم صابری شما نوروز را چگونه برگزار میکنید؟
معمولا اگر سفر نروم جشن میگیریم و دور هم جمع می شویم چرا که من خیلی به مراسم نوروز اعتقاد دارم و احترام می گذارم شب عید سبزی پلو با ماهی داریم و شب قبلش رشته پلو میخوریم تا رشته زندگی از دستمان در نرود و درست بافته شود. این کارها نشاط، شادی و امید به زندگی میدهد و سال جدید را با انرژی مثبت آغاز میکنیم چون واقعا معتقدم اگر به زندگی مثبت نگاه کنی برایت اتفاقات خوب میافتد و بالعکس.
و هفت سین؟
بله حتما سفره هفت سین داریم. به هفت سین نگاه میکنم و مدام میپرسم چرا این ماهی قرمز از تقلا نمیافتد؟ او در واقع در تقلای زندگی کردن است. زندگی را دوست دارد و جنب و جوشش معنای خاصی به سفره میدهد به من میگوید زندگی کن همان طور که من در این مقدار آب کم زندگی میکنم. تخم مرغ نماد زایش و زندگی است. سیب عشق است و مرا یاد گناه نخستین میاندازد و به نوعی درس اخلاق میدهد. درس نعمت میدهد شمعی که میسوزد یادآور عرفان است. آینه تصویر خودمان را منعکس می کند و می توانیم خوبی و بدی خود را ببینیم. سبزه نماد رویش و طبیعت است جهان خودش را نو می کند و این سبزی درسی برای ما دارد که پایان دوره سخت و ناگوار زمستانی زندگی سبزی است چرا که من به زندگی پس از مرگ اعتقاد دارم و به نظرم انسان با مرگش نمیمیرد و به نظرم هفت سین یعنی امید.
یک عمر فعالیت تئاتری...
از کودکیتان بگوئید گویا متولد تهران هستید؟
من کرمان به دنیا آمدم وشناسنامهام در تهران صادر شده پدر و مادرم برای کاری چند ماه به کرمان رفته بودند که من هم آنجا به دنیا آمدم و فقط چند ماه آنجا بودم ولی خاطرهای از کرمان ندارم. بعدها رفتم کرمان را دیدم تا بدانم چه جور جایی است. در نوجوانی به فرانسه رفتم ولی اصلا دوست نداشتم دور از ایران زندگی کنم چون به نظرم دوری از ایران مثل دوری از مادر است.
چه طور وارد عرصه تئاتر شدید؟
تحصیلات متوسطه و دانشگاهیام در فرانسه بود از همان ابتدا گرایش به فعالیتهای هنری داشتم. وگرنه پدرم ترجیح میداد رشته نان و آب دارتری بخوانم، اما بالاخره به مدرسه سینما رفتم و به تحصیل فیلمسازی پرداختم. در فرانسه خیلی سخت میگرفتند و به این راحتی نمیتوانستی سینما تحصیل کنی. خاطرم هست که وقتی برای اولین بار به استودیو ساخت فیلم رفتیم جارو دستمان دادند و گفتند استودیو را جارو کنید. خیلی تعجب کردم ولی بعد متوجه شدم که آنها به آن شکل هنرجو را تربیت میکنند کسی که میخواست فیلم بسازد باید زیر و بم کار را میشناخت و برای شناخت یک پرژکتور اول باید آن را تمیز میکردی و این سختگیریها مرا بسیار آب دیده کرد به طوری که الان در هر شرایطی منعطف هستم و با مشکلات کنار میآیم. وقتی در سال 42 به ایران بازگشتم به اداره فرهنگ آن زمان رفتم و مدارکم را به آنها نشان دادم. وزیر فرهنگ وقت گفت که شرایط سینمای ایران مناسب شما نیست و تئاتر برای شما بهتر است من گفتم نه من میخواهم سینما کار کنم. اما بالاخره مرا به سوی تئاتر هل دادند و حالا که فکر میکنم میبینم بهتر شد چرا که فضای سینمای آن دوره مثل الان نبود، سر و سامان نداشت و مقداری آشفتگی در آن وجود داشت. کارگردان مجبور بود با شرایط آن دوره فیلم بسازد تعلیم و تربیت ویژهای وجود نداشت به طور مثال میگفتند دکوپاژ به چه دردی میخورد؟! بالاخره من به سمت تئاتر رفتم ولی با این حال در دو فیلم بازی کردم یکی " شب قوزی" فرخ غفاری که در سال 43 بر اساس داستانهای هزار و یک شب ساخته شد و دیگری فیلمی بود به کارگردانی ابراهیم گلستان به نام "خشت و آئینه" بازی کردم پس از آن اینقدر جذب تئاتر شدم که دیگر وقت نکردم به حرفه اصلی خود بپردازم؛ اما الان چشم تصویری خیلی قوی دارم و نمایشهایم تلفیقی از تئاتر و سینما است و وقتی تئاتری را به صحنه میبرم ناخودآگاه از تصویر بهره میبرم. همیشه وسوسه این که بالاخره یک فیلم بسازم در دلم هست و یک دلتنگی خاصی دارم؛ چرا که رشته تحصیلیام از ابتدا فیلم و سینما بود. تاکنون این اتفاق برایم نیافتاده اما همان طور که گفتم همیشه در نمایشهایی که کار کردم رگهایی از تصویر هست. اما این روزها دغدغهام ساخت فیلم " شمس پرنده " است و مطمئنم در صورتی که ساخته شود قابلیت اکران در همه جای دنیا را دارد.
چه سختیهایی در زمان دانشجویی متحمل شدید؟
خیلی زیاد بود یک مثال در این باره میتوانم برایتان بیاورم. در دوره دانشجویی برای یکی از پروژههایمان فیلمی را به ما پیشنهاد دادند که به اسپانیا برویم و بسازیم با بودجه محدودی که فقط باید آن را خرج میکردیم.حتی خانوادهها هم حق نداشتند برایمان پول بفرستند به هر شهری که میرسیدیم باید پیش شهردار می رفتیم و تقاضای کمک می کردیم البته مدارکی هم ارائه میدادیم که داریم کار هنری انجام میدهیم. برای من آن کار سختی بود که بروم و از کسی پول بگیرم و روزی که نوبت به من رسید بدترین روز زندگیام بود به نظر خودم مثل گدائی کردن بود اما نمی خواستم که جا برنم. خوشبختانه راه خودش برای ما باز شد و بالاخره کارمان راه افتاد. این سفر واقعا مرا ساخت و فهمیدم که آدم اگر بخواهد میتواند شرایط را به شکل دلخواه خودش تغییر بدهد.
حمایت جلال آل احمد و ابراهیم گلستان
اولین کار تئاتر مستقلی که به عنوان کارگردان به صحنه بردید چه بود؟
اولین کار مستقل که روی صحنه بردم یک تئاتر خانوادگی بود به نام " کرک هویج" با بازیگرانی چون محمدعلی کشاورز، اسماعیل محرابی و چند نفر دیگر که واقعا یادم نیست.. این کار را در انجمن فرهنگی ایران و فرانسه به صحنه بردم چون سالن تئاتر نداشتیم. اجرا مورد توجه خیلیها قرار گرفت از جمله جلال آل احمد و ابراهیم گلستان. هر دو این ها مقالههای مثبتی راجع به کار من نوشتند و به نوعی مرا معرفی کردند و این مسئله راه مرا باز کرد و در آن دوره خیلی مهم بود چرا که آنها از منتقدین خبره و سرشناس مملکت بودند پس از آن از چخوف شروع کردم و "مرغ دریایی" که خودم هم بازی، کارگردانی و طراحیها را به عهده داشتم در آنجا اتفاقاتی افتاد که باعث شد من تکلیف خودم را روشن کنم که یا کارگردان باشم یا بازیگر. یکی از بچه های گروه که اصلا نمیخواهم اینجا از او اسم ببرم حسادت کرد و چند روز قبل از اجرا بازیگران اصلی مرا با خود برد. این در حالی بود که تاریخ اجرا مشخص شده بود. سعید پور صمیمی که در آن زمان دستیار کارگردان بود با دیگران کمک کردند تا کار نخوابد از جمله حمید سمندریان خیلی کمک کرد و بالاخره نمایش به صحنه رفت و اجراهای بسیار خوبی داشتیم.
همانجا بود که پورصمیمی هم برای اولین بار روی صحنه آمد و به عنوان بازیگر معرفی شد؛ البته من در وجود او زمینههای بازیگری را میدیدم که به او پیشنهاد دادم. این ماجرا درسی به من داد که ریشه های آن در فرانسه شکل گرفته بود و آن این بود که: نترس! هر اتفاقی افتاد جلو برو و متوقف نشو..
.
وضعیت فعالیتهای تئاتری زنان امروز نسبت به گذشته چگونه بود؟
خب از همان زمان موانع زیادی پیش روی زنان بود الان هم این موانع هست ولی کمرنگ شده است. خاطرم هست که آن زمان کسی زنها را جدی نمیگرفت یعنی فقط باید با کار خودت را ثابت میکردی که چه چیزی در چنته داری، حتی همکاران و دوستان خودم میگفتند تو را چه به چخوف کار کردن؟ یا اینکه برای آنها سخت بود که من کارگردان باشم و آنها زیر دست من کار کنند. ضمن این که به لحاظ فرهنگی هم عیب محسوب میشد مخصوصا بازیگری تئاتر و سینما. من خیلی سختی کشیدم تا خودم را ثابت کردم و هرگز ناامید نشدم. خودخواهیهای مردانه و حسادتهای زنانه را پشت سر گذاشتم. حتی چند روز قبل از اجرای عمومی یکی از نمایشهایم چند بازیگر از کار انصراف دادند اما من آن نمایش را به صحنه بردم. الان شاید وضعیت زنان بهتر شده باشد اما موانع همچنان هست اما بازیگران و کارگردانان موفقی داریم و مخصوصا بازیگران زن قدرتمندی داریم.
بازیگری فروغ فرخزاد
فروغ فرخزاد در یکی از نمایشهای شما بازی کرد؟
اوایلی که به ایران بازگشته بودم می خواستم نمایشنامه " شش شخصیت در جستجوی نویسنده" نوشته پیرآندلو را کارگردانی کنم آن موقع با فروغ فرخزاد آشنا شده بودم و او گفت که می خواهم بیایم در نمایش تو بازی کنم. اول فکر کردم دارد مرا مسخره میکند.با خودم گفتم او یک شاعر معروف است که اسمش سر زبانهاست. همه راجع به او حرف میزنند ولی کسی مرا نمیشناسد. اما او اصرار کرد و بالاخره هم بازی کرد و این یکی از بهترین خاطرات کارگردانی در طول زندگی شد. فروغ آنقدر افکار گسترده هنری داشت که با یک اشاره می فهمید در صحنه باید چه کاری انجام دهد و در صحنه درخشید. البته مورد سرزنش هم قرار گرفت بعضی ها می گفتند او شاعر است و حالا می خواهد بازی هم بکند؟ از این معیارهای سطحی که متاسفنه کلیشه ای هم شده است در صورتی که به نظر من آدمی که بار فرهنگی زیادی دارد خیلی کارها میتواند بکند چنانچه پس از آن وقتی فروغ رفت و فیلم " این خانه سیاه است" را ساخت هنوز که هنوز است جزو بهترین فیلمهاست.
علاقه زیادی به یونسکو و چخوف داشتید و قبل از انقلاب هم آثار خارجی زیادی به روی صحنه بردید چه شد که پس از انقلاب به سوی اجرای آثار کلاسیک ایرانی کشیده شدید؟
بالاخره من تحصیل کرده فرانسه بودم و وقتی به ایران آمدم طبق آموزشی که آن جا دیده بودم میخواستم کاری را به صحنه بیاورم و نویسندگانی که انتخاب میکردم بهترینهای دنیا بودند که برای کارگردانی من پشتوانه بودند و این به من اعتماد به نفس میداد و فکر میکردم تنها آثار خارجی ارزش کارگردانی دارند ولی به مرور که زمان گذشت حس می کردم یک گمشده یا دلتنگی دارم و بعد فهمیدم که دینی به فرهنگ ایران و مملکت خودم دارم.از مملکتم طلبکار نیستم و بدهکارم. بدهی من برای معرفی فرهنگ ایرانی از طریق هنر به بچههای ایران است. پس از انقلاب تئاتر مدتی تعطیل شد پس از 6 سال که تئاتر تعطیل شده بود ما هم بیکار شده بودیم و در این فاصله من خیلی به مجالس شب شعر میرفتم. مخصوصا شب شعرهای اخوان ثالث و در آن زمان حس کردم چقدر شعر و موسیقی و حرکت قوی هستند و می توانند دستمایه نمایش شوند البته جرات دست زدن به این کار را نداشتم ولی تصمیم گرفتم به فرهنگی ایرانی بپردازم.
اولین کارتان با این سبک و سیاق چه بود؟
اولین کارم از آثار سهراب سپهری بود به نام " من به باغ عرفان" که خیلی مورد استقبال قرار گرفت و حتی یک بلیت هم باقی نماند. اما آنقدر پشت سر ما گفتند که حتی علی منتظری هم که آن موقع خیلی راه را برای ما باز کرده بود ترسید. پس از آن مدتی کار نکردم و یک روز یکی از دانشجویان سابقم گفت بیائید "هفت شهر عشق" عطار را کار کنید. یکی از مدیران میراث فرهنگی هم گفت بیائید در سعد آباد کار کنید آنجا هم اصلا جای کار کردن نبود ولی قول دادند فضا را برای اجرا مهیا کنند. خلاصه ما در گرد و خاک تمرین کردیم تا تالاری به نام عطار ساخته شد. اتفاق عجیبی افتاد و جمعیت آنقدر زیاد بود که بعضی از تماشاچیها میرفتند روی درخت! این ماجرا به من دوباره قدرت داد و راه را به من نشان داد پس از آن روی شاهنامه کار کردم. "رستم و سهراب" تا "شمس پرنده" و ... همه میگفتند این کار را نکن و حرفهای منفی میزدند ولی من کار خودم را کردم و به نظرم "شمس پرنده" در تئاتر ما یک اتفاق بود. از هر قشری آمدند این کار را دیدند و آن اثر گذارترین کاری بود که من روی صحنه بردم.
آثارتان در خارج از ایران هم به صحنه رفته است؟
در طول دوران کارم در ایران، خیلی از خارج از کشور مرا دعوت کردند که برویم اجرا کنیم ولی من علاقه دارم کارم را در ایران اجرا کنم. ضمن این که خیلی جاها هم رفتیم هند، ایتالیا، فرانسه و غیره. به طور مثال وقتی میخواستیم "هفت شهر عشق" را به هندوستان ببریم بودجه نداشتیم بهروز غریب پور گفت نامهای به غلامحسین کرباسچی شهردار وقت تهران بنویسید و مشکلات خود را بیان کنید ما هم این کار را کردیم و خوشبختانه هزینهها فراهم شد و در هندوستان هم استقبال و پذیرایی درجه یک از ما شد.
آیا قصد پرداختن به شعرای معاصرتری را دارید؟
بله در" مرغ باران" این اتفاق افتاد و از نیما و اخوان و دیگران گفتیم. اما این نمایش چون مصادف با برگزاری انتخابات سال گذشته شد به نظرم اخبار انتخابات و هیجانات تبلیغات ما را کم رنگ کرد و "مرغ باران" آن طور که باید دیده نشد.
"مرغ باران" به نوعی گامی برای اجرای اپرای ایرانی بود؟
دقیقا. ما اپرای مذهبی داریم که همان تعزیه است. موسیقی، آواز و حرکت با سبک بسیار مدرنی دارد. "مرغ باران" هم این هدف را دنبال میکرد.
پایهگذاری تالار مولوی و جنبش های دانشجویی در زمان انقلاب
شما از پایه گذاران تئاتر مولوی هستید درباره تاسیس آن توضیح دهید.
10سال قبل از انقلاب مدیر فوق برنامه دانشجویان در دانشگاه تهران بودم. دانشگاه هم همیشه مثل لانه زنبور است پر از انرژی جوانی است. پیشنهاد ساخت تالار مولوی را دادم و همه هم مخالف بودند چون می گفتم تالاری میخواهم بسازم که اجازه خلاقیتهای متعدد را به دانشجویان بدهد. گفتم صندلی ثابت و این جور چیزها را هم نمیخواهم.. در جلساتی که میگذاشتیم همه با شک و تردید به من نگاه میکردند. من مسئله را به رئیس وقت دانشگاه گفتم که از قبل او را در پاریس میشناختم که همه این ها قبلا در پاریس در کارهای من حضور داشتند. ویژگیهای کار را به او گفتم و او هم پذیرفت. مکان فعلی تالار که واقعا مخروبه و انبار بود را تحویل گرفتیم. همه میگفتند این جا که جای تئاتر کار کردن نیست. ولی من اصرار می کردم که این جا را به من بدهید تا آن را بسازم. سقف سالن کوتاه بود که خواستم بلند شود و برای این کار باید رستوران دانشجویان را خراب میکردیم! خواستیم کف سالن را گودبرداری کنیم که باز هم نشد و به تاسیسات لطمه می خورد؛ برای همین همان مکان را آماده کردیم. آن زمان و دوره ای که تئاتر دانشجویی فعال بود ما رکن اصلی تئاتر کشور شده بودیم. مهدی هاشمی و دکتر کوثر و دکتر علی رفیعی همه آمدند و این تالار خیلی پر کار شده بود و به واسطه آن دانشکده هنرهای زیبا و تالار فردوسی و غیره هم فعال شدند. پس از انقلاب داشتیم "دایی وانیا" را تمرین میکردیم که یک باره دانشجویان به دفتر من آمدند و گفتند میخواهیم این جا را مهر و موم کنیم. درها را مسدود و تلفنها را قطع کردند. دختر ریزه میزه تند و تیزی هم بود که مدام مرا نشان می داد و میگفت همه چیز زیر سر اوست. ولی من نمیترسیدم چرا که نه سیاسی بودم و نه کار بدی انجام داده بودم. رفتیم روی صحنه تئاتر و تقریبا تئاتر در تئاتر شد... از ظهر تا 10شب آنجا نگهمان داشتند تا بالاخره رئیس دانشگاه آمد و با آنها حرف زد و راضیشان کرد که ما را آزاد کنند و از آن به بعد تئاتر مولوی را از ما گرفتند.
از تجربه کار با تهیه کننده در تئاتر بگوئید. شما در "مرغ باران" تجربه با تهیه کنند کار کردن را دوست نداشتید.
تئاتر برای من مثل یک ترمه است. انگار ترمهدوزی کنم هدفم مال اندوختن نیست ولی تهیه کننده معمولا این هدف را ندارد و من ترجیح میدهم خودم کار کنم.
نظر شما درباره وضعیت تئاتر امروز ایران چیست؟
الان همه به راحتی میخواهند کارگردان شوند و یک اثر را به روی صحنه ببرند در صورتی که این اجازه نباید به این سادگیها داده شود. کارگردان باید ابعاد مختلف وجودی خود را پرورش دهد. جامعهشناسی بداند، مردم را بشناسد با فیلم و هنرهای دیگر آشنا باشد. کارگردان باید توانایی به کرسی نشاندن حرف خود را داشته باشد. در زمان ما به این سادگیها نمیشد دست به کارگردانی زد. در فرانسه به طور مثال کسی نمیتوانست به این سادگی و به راحتی اسم تئاتر ملی را بر زبان بیاورد ولی این روزها به طور مثال کارگردانان جوان ما میخواهند در تالار وحدت اثرشان را به صحنه ببرند..
نظرتان درباره حرفه کارگردانی چیست؟
وقتی کسی کارگردانی میکند باید به هنر تسلط داشته و همچنین چشم زیبا بین داشته باشد. وقتی کسی می خواهد به عنوان طراح با شمای کارگردان کار کند باید هنر او را بشناسید و حتی بر آن مسلط باشید. کارگردان باید فلسفه و روانشناسی بداند تا به عمق شخصیتهای نمایشنامه برسد و در سطح کار نکند. به طور مثال وقتی چخوف کار میکنی او به ظاهر چیز خاصی نمیگوید ولی نمایشنامه او گنجی است که باید کلید آن را پیدا کنید و وقتی می توانید آن را بیابید که روی متن تسلط داشته باشید و به زیر متن برسید. شخصیتهای نمایشی مثل کوههای یخی هستند که قله آنها از آب بیرون است. باید عمق آن ها را ببینی وگرنه در سطح میمانی و کارت دیگر ارزشمند نخواهد بود. تئاتر حرفهای است که از ابزار مختلفی بهره می برد و کارگردان باید در این را مراحلی را طی کند.
سالی که رفت را برای تئاتریها چطور ارزیابی میکنید و توصیهتان به جوانها چیست؟
سال 92 سال خوبی برای بچههای تئاتر نبود و به آنها توجه نشد و زیر فشار بودند. اما باید کار کرد در هر شرایطی که شده باید نمایشی را به صحنه برد چرا که شرایط ایدهآل وجود ندارد و در هر دورهای مشکلاتی هست ولی ما نباید دست از کار بکشیم. نباید هنر را برای تجارت انجام داد و فقط به فکر پول و کسب درآمد باشیم بلکه باید وظیفه فرهنگی خود را در قبال جامعه انجام دهیم. با این همه به دولت جدید خوشبینم و امیدوارم اتفاقات خوبی بیافتد.
امسال شما بخاطر داوری در جشنواره نمایشهای زیادی را تماشا کردید، کدام کار را خیلی دوست داشتید؟
امسال در بین کارهای ایرانی نمایش "ریچارد دوم" که در تماشاخانه سه نقطه اجرا شد به نظرم کار بسیار درخشانی بود. این نمایش به قدری هوشمندانه و زیبا روی صحنه آمده بود که واقعا متاسفم از اینکه توجهی به آن نشد و به نظرم مورد کم لطفی قرار گرفت. در بین کارهای خارجی هم که به عنوان داور در جشنواره تئاتر فجر دیدم نمایشهای آلمان و لهستان کارهای خوبی بود اما نمایش کرهای "آشپزی نانتا" واقعا یک کار درجه یک و عالی بود. توانایی بازیگرانش بینظیر بود و واقعا حیف شد که تعداد محدودی در جشنواره آن را ببینند، چون بیش از 8 میلیون نفر در دنیا این نمایش را دیدند. البته این را هم بگویم که من خیلی راجع به اجرای بیشتر آن نمایش در تهران صحبت کردم که امیدوارم امکانش فراهم بشود.
آرزو و دعا برای سال 93 و
وقتی به اطرافم نگاه می کنم میگویم من پری صابری در قرن 21 دارم زندگی میکنم و جزئی از جهان هستم خدا را شکر می کنم. وقتی وضعیت مردم سومالی و سوریه را می بینم متاثرم میشوم و آرزوی امنیت در کشورم را دارم. سلامتی مهمترین هدیه الهی است و تا از دست ندهی قدر آن را نمی دانی جوان ها مشکلات کاری را جدی نگیرند و صبر داشته باشند. امیدوارم تئاتر کار کردن برای جوانترها راحتتر شود و بتوانند از این راه زندگیشان را تامین کنند دوست ندارم بچه های تئاتر دست نیاز به سوی کسی دراز کنند.
انتهای پیام/
گفت و گو : سارا سالک