سرویس سینما هنرآنلاین/
ازفروش فیلم "روز روشن" درسینماها راضی بودید؟
نه. چون دربدترین زمان ممکن اکران شد و با کمترین تعدادسینماها. بدلیل مکانیزم نامناسب نمایش،بخش اعظمی ازمخاطبان این فیلم سال گذشته آن را در جشنواره فجر دیدند.هم درتهران وهم دردوازده استان کشور.من اهل توهم توطئه نیستم.اما این هم واقعیت است که علاوه برمکانیزم غلط،دربرنامه ریزی اکران همیشه دست های پنهانی درکار است تابه طرق مختلف فیلم های فرهنگی به حاشیه رفته وبا اقبال عمومی مواجه نشوند. چون این گونه فیلم ها ذائقه مردم را تغییرداده وبه لحاظ فرهنگی سطح توقع آنها را از سینماگران بالا می برند.و این اصلابه نفع تولید کنندگان فیلم های سطحی ومدیران محافظه کار نیست. منظورتان ازمحافظه کارچه کسانی است ؟
- آنهایی که ازسینما بیشتر از رئیس جمهور آمریکا می ترسند.کسانی که برای بی تاثیرکردن سینمای فرهنگی تا حد توان سرمایه گذاری می کنند.آنها به کمک تولیدکنندگان آثارسطحی گیشه ای که بخش مهمی ازسیستم پخش و اکران را در دست دارند همچنان با این شیوه می تازند. وچون سیستم کارشان اختاپوسی است،هیچ کس به جریان خاصی مشکوک نمی شود.
آیا دولت نمی تواند با سیاستی درست، سینمایی موثرخلق کند؟
اگربگذارند و بخواهند،چرا یقینا می تواند.بعضی ازدولت های ما مثل همین دولت درحال استقرار قصد کمک به سینما را داشته اند اما بیشتردولت ها برخلاف شعارهایشان همان سیاست آتش زدن سینماها را که درآغاز انقلاب شروع شده بود دنبال کرده اند.اما این بارنه fبا فلان کارخانه لاستیک سازی. بلکه با دو شیوه متفاوت.شیوه اول باکارنابلدی وبی کفایتی وشیوه دوم ازروی عمد. از روی عمدذبرای اینکه سینما را مزاحم مصلحت های خود می دانند.مخصوصا سینمای مستقل فرهنگی راکه اساسش روشنگری است.
آیا "روز روشن" ازهمان فیلم های روشنگر است؟
بله هست.اما نه ازنوع سیاسی اش. بلکه روشنگری آن فرهنگی اخلاقی است. چون به اعتقاد من حتی مسائل ومشکلات سیاسی هرجامعه ای ریشه درآموزه های فرهنگی افراد آن جامعه دارد. شما نمی توانید از ملتی که پاکت آشغالش رابرکف خیابان می اندازد و به خاطرعدم رعایت قوانین رانندگی یا درحقیقت درجنگ با قانون،هر روز صدها کشته می دهد انتظار معجزه داشته باشید.به هرحال سیاستمداران هم ازدل همین جامعه برآمده وباهمین فرهنگ بزرگ شده اند.
مگر هنرمند ازدل این جامعه بیرون نیامده است؟
چرا.اما هنرمندان واقعی بدلیل مطالعات فروان وتغذیه فرهنگی مناسب به درجه ای از رشد فکری و فرهنگی می رسند که برای جامعه خود مفید باشند.آثارشان هم گویای همین مدعاست. هنرمندان جعلی فرهنگی نما همان هایی هستندکه با بلعیدن بودجه های میلیاردی ازطرفی ایدئولوژی جناح های سیاسی را پروپاگاند می کنند و ازطرفی باساختن آثار سخیف وپایین نگه داشتن سطح فرهنگ مردم بیشتراز حمله مغول هابه وطنشان آسیب می زنند.
"روزروشن" رگه هایی ازسینمای نئورئالیسم ایتالیا را درخود دارد ، آیا شما پیرو آن نوع سینما هستید؟
شاید، اما من عامدانه ازسبک بخصوص یا سینمای بخصوصی پیروی نمی کنم.اگردقت کنید نئورئالیسم حتی درخود ایتالیا هم دستخوش فرم ونگرش های متفاوت بوده، ازفیلم " مرگ درونیز" لوکینو ویسکونتی بگیرید تا فیلم های " بودای کوچک " برتولوچی و"ازخودی ها" ی روبرتوروسلینی که هرکدام با شیوه ها و جهان نگری متفاوت درخدمت نئورئالیسم اند.
فکرنمی کنید این نگاه صرفا فرهنگی هنری به سینما در آینده فیلم های شما را دچارمشکل اکران کند؟مثل عباس کیارستمی، ابوالفضل جلیلی ودیگران؟
من و امثال من همین الان هم این مشکل رابه دلایلی که قبلا گفتم داریم. اما به قول نیچه مشکلات سرنخ های رسیدن به موفقیت اند. فیلم خوب ساختن یک چیزاست و فیلم برای اکران ساختن چیزدیگر.هرچند که همه ما به نیت اکران عمومی فیلم می سازیم اما واسطه هایی چون دخالت سیاسی دولت ازطرفی و مافیای سینمای تجاری ازسوی دیگر ممکن است ارتباط ما را با مخاطبانمان دچار خلل کنند که به نظرم آن هم به مرور زمان حل می شود.به اعتقاد من فیلم فرهنگی می تواند هم ارزشمند باشد وبه شعورمردم توهین نکند،و هم درگیشه موفق باشد.نمونه های بسیاری ازآن را دیده ایم.
کسانی هم که به قول شما فیلم گیشه ای می سازند به شما فیلمسازان فرهنگی خرده می گیرند. می گویند شمابه جای سرگرم کردن مردم درباره آنها سیاه نمایی می کنید. پاسخ شما چیست ؟
سرگرم کردن مردم مهارت سیاستمداران است نه فیلمسازان! برای یک فیلم ساز فرهنگی، آگاهی دادن و تحلیل شرایط اجتماعی دراولویت اول ،واقع گرایی و حقیقت جویی دراولویت دوم وبسته به سازنده فیلم که چه هدفی رادنبال می کند، سرگرمی دراولویت سوم است. در حالی که تولید کنندگان آثار سطحی حتی اگرشده بادست انداختن اعتقادات دینی مردم به بهانه طنز،تنها به چاپیدن جیب آنها ازطریق سرگرمی می اندیشند. به هرحال آنها هم باید بهانه ای برای حمله به فیلمساز فرهنگی پیدا کنندکه ظاهرا سیاه نمایی بهترین و موثرترین موضوعات است. مخصوصا که دولت های قبلی هم بااین نوا هماهنگ بوده ونظریه سیاه نمایی را به خوبی جا انداخته اند. غافل از آنکه بی خردانه ترین فرضیه درمورد یک شخص فرهنگی این است که تصورکنیم او از طریق هنر و رسانه خود ملتش راعقب مانده وجامعه اش را سیاه وتیره تصویرکند.جامعه ای که خودنیز از دل آن برآمده.مطمئن باشیدتنگ نظری تولیدکنندگان آثارسطحی ازطرفی ومحافظه کاری برخی سیاستمداران ضد سینما باعث دامن زدن به این مبحث شده است.اگرنه، فهمیدن اینکه ما چقدرعقب افتاده یا پیشرفته ایم دردی ازملت های دیگر حل نمی کند که بخواهند بابت آن باج فرهنگی یا مالی برای کسی پرداخت کنند و جایزه به آن بدهند.کدام فیلمساز مهم کشور ما ازدست کدام سیاستمدار خارجی چک میلیاردی گرفته که بقیه ازدست دیگران گرفته باشند. اگرهم در اثری ازمردم انتقاد می شود خب باید بشود. اصلا وظیفه اجتماعی هنرمند همین است که مردمش را با واقعیت های موجود جامعه آشناکرده و آگاهی دهد.تنها یک فرهنگی ی دلسوز میتواند این تلنگر رابه مردم بزند وآنها را آگاه کند. چرا سخیف ترین فیلمها به فروش های میلیاردی دست پیدا می کنند و فیلم های فرهنگی اینقدر بی مخاطب اند.این مسئله فقط مسئله فروختن یا نفروختن یک فیلم نیست. بلکه نشان ازیک درد و زخم عمیق فرهنگی درجامعه دارد.اگر ملتی انتقاد نپذیرند و به فهم درست دموکراتیک نرسند،ازجامعه متمدن بشری دورخواهند افتاد و گرفتاری هایشان روزبروز بیشتر خواهدشد.
به نظر شما هرنوع واقع گرایی اجتماعی را می توان روشنگری سازنده تصورکرد؟
اگرفیلم ساز اهداف سیاسی جناحی را دنبال نکند و تفاوت بین واقع گرایی و واقع نمایی رانیز بداند بله. این کمی نیاز به مطالعه تاریخ ،ادبیات سینمایی،فرم شناسی و روان جامعه شناختی دارد. به تعبیر آندره بازن، واقع گرایی سینما کمال خود را درهنر واقعی بودن می یابد و سینما اساسا بر واقعیت فیزیکی و مکانی استوار است. روایت واقعیت محض نقطه ی اصلی جذابیت سینما و خط مماس ازلی واقعیت (یا بنابه دیدگاه اریک رومر اصل عینیت) با حقیقت است. سیاه نمایی درهرلایه ای ازاثرکه پنهان باشد به هرحال خود را آشکارخواهد کرد. بنابراین چنانچه دخل وتصرف یاتحریفی درارائه واقعیت های به روز یک جامعه صورت نگیرد آن واقعیت سازنده و روشنگر خواهدبود.حتی اگرتلخ ترین واقعیت هاباشد. قبول دارم که معدود فیلمسازان ما درآثار اجتماعی شان سیاه نمایی کرده اند. اما این راهم باید بدانیم که آنهایا ازدست مردمی که به هیچ وجه انتقاد پذیرنیستند خسته شده اند،یاازدست سیاستمدارانی که عرصه زندگی رابرایشان تنگ کرده اند به ستوه آمده وبه چنین کنشی غیرهنرمندانه دست زده اند. خیلی ازفیلمسازان بزرگ دنیا هم متاسفانه در مقطعی به ورطه سیاست وانتقام گرفتارشده اند.
نمونه اش آثار ژان لوک گدار دردهه شصت میلادی است که تمام ارزش های هنری وسینمایی اش فدای انتقام جویی ازقدرت سیاسی حاکم با روش سیاه نمایی شده است.به طوری که اوخود نیز ازاین روش ستیزه جویی و روشنگری سیاسی خسته شد و به مدت یک دهه تمام سینما را رهاکرد. اگر سینما رسالتی داشته باشد،آن روشنگری است نه مبارزه سیاسی.اصلا ذاتش که دربردارنده مجموع هنرهاست باغرض ورزی وسیاست درتعارض است.دریک نگاه کلان،طرح و واکاوی موضوعات عام انسانی برای رسیدن به یک زبان مشترک هم زیستی جهانی، اصلی ترین وظیفه سینمای اجتماعی است. اگر دیگران با اهداف سیاسی علیه ما سیاه نمایی می کنند معنی اش این نیست که ماهم باید هنر سینما را وسیله انتقام قراردهیم.
واقع گرایی محض با نئورئالیسم منافات ندارد ؟
چرا.اما اینجایک مرزبسیار باریک بین رئالیسم ونئورئالیسم وجودداردکه دربعضی فیلمها تشخیص وجه تمایز آن دو حتی برای سینماگران حرفه ای نیز سخت می گردد.به عنوان مثال شما درهمین فیلم "روزروشن" به ظاهربایک روایت تک خطی رئالیستی طرف هستید،در حالی که بعضی ارجاعات گفتگویی ونمایشی تلویحا مفاهیمی عمیق ترازآنچه درظاهرمی نماید را آشکارمی سازند.به عنوان مثال شخصیت اصلی فیلم برای نجات جان یک نفرازاعدام به سراغ هفت شاهد می رود. و برای راضی کردن آنها دقیقا هفت خوان رستم راطی می کندکه البته نفر هفتم سخت ترین آن آدم هاست.هرچندکه این هفت خوان اساسا نه هفت خوان دولت وحاکمیت که هفت خوان فرهنگی ملت است، ولی درهرحال اینجاست که لایه های دیگری درزیرلایه بیرونی(رئالیستی)جدای از با ارزش بودن یا نبودن کشف می شود.به تعبیرساده تر تفاوت بین یک اثررئالیستی صرف بایک اثرنئورئالیستی درمیزان دخالت اندیشمندانه صاحب اثردرکار ارائه شده است.نئورئالیسم ازواقع نمایی به واقع گرایی هنرمندانه می رسد اما رئالیست واقعیت گرای صرف است که برداشت های هستی شناسانه خودرا یا در اثر عدم توانایی دراماتیکی یا آزروی عمد و آگاهی درآثارش دخالت نمی دهد.
آیا به خاطرهمین نگاه نئورئالیستی است که شمادرفیلم هایتان ازموسیقی متن استفاده نمی کنید؟
نه بخاطراین نیست. چون نئورئالیست ها هم درفیلم های شان ازموسیقی استفاده کرده و می کنند.این سلیقه شخصی من است مثل خیلی ازفیلمسازان دیگرکه ازموسیقی استفاده نمی کنند.به نظرمن استفاده ازموسیقی متن درفیلم های داستانی اشکالی ندارد چون فیلم های داستان گو به دنبال تاثیر گذاری احساسی عاطفی و دربهترین حالت به دنبال اثرگذاری اخلاقی اند. اما یک فیلم واقعیت گرا زمانی صادق است که بیشترین نسبت ر ا با واقعیت داشته باشد که دراینجا موسیقی به عنوان عاملی تجریدی انتزاعی خودرا ازفضایی خارج ازقاب به فیلم تحمیل می کند.
مگرفیلم های شماداستان گونیستند؟ شماهم که داستان تعریف کرده اید.
نه فیلم من داستان گویی صرف نیست. گفتم این همان مرز باریک تشخیص درست است.اگرچه فیلم "روز روشن" من هم داستانی دارد امابه هیچ کدام ازقراردادهای بنیادی داستان اصلی خود وفادار نمی ماند و قصه اش را بهانه ای می سازد برای واکاوی جامعه معاصر و رسیدن به یک جامعه شناسی خودمانی تصویری. برای مثال، قراراست پویان از زندان آزادشود اما هرگزآزادی او را نمی بینیم.قراراست کاراکترهای منفی ومثبت فیلم با دقت معین شوند که هیچ وقت نمی شوند و تا انتها خاکستری می مانند. تشخیص منفی یامثبت بودن آنها نیز فقط قضاوت های عجولانه مخاطب است که ازطریق نوع روایت حاصل می شود .
دومین فیلمتان "حراج" هم همین مسئله رادنبال می کند ؟
نه. حراج به واکاوی جامعه ای می پردازدکه آدم هایش دیگربه بی تفاوتی عادت کرده و برای شان تبدیل به فرهنگ شده است.حالا دراین قصه یک نفرباقی مانده که به مسائل پیرامونش بی تفاوت نیست. او به قدری عجیب وغریب به نظرمی رسدکه دیگرکسی را یارای درک این آدم نیست.شاید باورنکنید،امادیدن فیلم این آدم هم که من به کهن الگوی آن وفادارمانده ام برای آدمهایی که بی تفاوتی برایشان فرهنگ شده قابل درک ولذت نیست.زمان نمایشش آن راخواهیم دید.
چرا "حراج" درجشنواره سی ودوم حضورنداشت؟
هرچند که من در اثرتعجیل مسئولان جشنواره نسخه ای ناکامل به دفترآن ها ارائه دادم اما نمی دانم،شاید هم به همان دلیلی است که الان اشاره کردم.
تهیه و تنظیم : سام بهشتی