یک فاصله حدودا شش ساله میان فیلم "صداها" با "سایه روشن" افتاد ، به طور شفاف تر شش سال شما از سینمای مورد علاقه خود دور بودید و بیشتر به ساخت آثار تجاری و حتی سفارشی پرداختید . چه عللی سبب شد تا فرزاد موتمن از سینمای مورد علاقه خود دور بماند؟
بین ساخت "شب های روشن" و "صداها" هم تقریبا چنین فاصله ایجاد شد. یکی از مشکلاتی که فیلمسازانی مثل من در سینمای ایران دارند این است که شما نمی توانید تجربه گرایی را به صورت مداوم در بیاورید ، واقعیت امر سینمای ایران به چنین درخواست هایی جواب مثبت نمی دهد . شما ببینید شب های روشن" فیلمی می شود که یک قشری از فیلم بین ها در ایران دوستش دارند ، دی وی دی اش را چندین بار می بینند و هنوز که هنوز است دیالوگ های این فیلم را پس از یازده سال در صفحه های اجتماعی و وبلاگ های خود می نویسند ولی هیچ بخشی از سینمای ایران ( چه دولتی و چه خصوصی) حاضر به سرمایه گذاری روی چنین فیلمی نیست . من و سعید عقیقی قرار بود بعد از "شب های روشن" فیلمنامه "نازنین" را با هم کار کنیم که آن هم اتفاقا یک اقتباس عاشقانه از داستان های داستایفسکی بود اما متاسفانه شرایط تولیدش فراهم نشد و حتی شرایطی برای ساخت فیلمنامه های از این دست هم فراهم نشد . در چنین شرایطی من باید چه کار کنم؟ برخی از همکاران من حرفه های متعددی دارند و علاوه بر اینکه کار فیلمسازی انجام می دهند، مثلا کار ویراستاری کتاب هم انجام می دهند اما من فقط بلدم یک کار انجام دهم و آن کارگردانی است. در نتیجه در این اوقاتی که برایم باز می شود و سال های بی کاری خودم را در اختیار سینمای ایران می گذارم - کاری که دیگر دوست ندارم انجام بدهم- و تلاش می کردم پروژه هایی که به من پیشنهاد می شود را قبول کنم اما امروز دیگر سر خورده هستم. چون دیدم تو در بهترین شکلش "پوپک و مش ماشالله" را می سازی که یکی از پر فروش ترین فیلم های سال خودش می شود اما تو به عنوان یک فیلمساز انتظار داری حالا که یک فیلم پر فروش برای تهیه کنندگان سینمای ایران ساختی ،مقداری از آن پول را در اختیار تو قرار دهند تا فیلم مورد علاقه ات را بسازی . این اتفاق هرگز نمی افتد و تو بعد آن پروژه بی کار هستی. فقط چند تهیه کننده به سراغت می آیند و می گویند بیا با شخصیت محسن دی وی دی فیلم "پوپک و مش ماشالله" یک فیلم دیگر کار کنیم! خب در چنین شرایطی من ترجیح می دهم دیگر فیلم نسازم . حتی زمانی که قبول می کنم یک پروژه دولتی مثل "بیداری" را بسازم در آخر آن را از دست من خارج می کنند و در نهایت یک چیز عجیب و غریب با راش های تو می سازند و به اسم تو نمایش می دهند و ماحصل این کار برای تو فقط سر خوردگی است. در حالی که من با حسن نیت وارد آن پروژه شدم. چون من جزو نسل قیام 22 بهمن هستم و آن قیام هنوز برای من عزیز است، من هنوز به لحاظ اخلاقی با شعارهای آن دوره زندگی می کنم و برایم مهم بود که یک فیلم سینمایی درباره آن دوره بسازم. ولی چنان در کارت دخالت می کنند و در آن دست می برند که دیگر آن چیزی نیست که تو مد نظر داشتی . بعد از فیلمبرداری "پوپک و مش ماشالله" من چهار سال بی کاری کامل تحمل کردم و فقط چند تله فیلم ساختم که زندگی خودم را با درآمد آنها بگذرانم . صبر کردم تا فیلمی بسازم که کمی در خودم شوقی ایجاد کند. دو سال پیش با امیر افشار تصمیم گرفتیم که "فراموش خانه" را بسازیم که پروانه ساخت آن فیلمنامه را با نام "خواب گردها" گرفتیم. سپس با یک گروه تجاری معتبر قرار داد بستیم و قرار بود آنها هزینه های فیلم را پرداخت کنند ولی دریغ از پرداخت یک ریال پول! و ما فقط یک سال و نیم از عمرمان را هدر دادیم . فیلمنامه" سایه روشن" همان زمان با پیش تولید" خوابگردها" آماده بود.فیلمنامه کوچک و جمع و جوری بود که به لحاظ مالی می شد در شرایط فعلی سینمای ایران مقدمات ساختش را فراهم کرد . فقط سه سال پیش تصور می کردم زمان ساخت این فیلمنامه نیست. ولی بعد از تغییراتی که پس انتخابات در وزارت ارشاد اتفاق افتاد پیش خودم گفتم می شود روی فیلمنامه "سایه روشن" مانور داد و خوشبختانه آقای جمال ساداتیان پای کار آمدند و فیلم کلید خورد.
قبول دارید فیلمساز بد شانسی هم هستید؟ چون اطلاع دارم خیلی فیلمنامه های مورد علاقه شما یا پروانه ساخت نگرفتند و یا شرایط تهیه و تولید آنها در دقایق آخر فراهم نشد.
بله متاسفانه برای چندین پروژه من این اتفاقات رخ داده است. به یاد دارم فیلمی خیابانی در دست داشتم به نام "اینک رستگاری" که خیلی دوست داشتم آن فیلمنامه را بسازم ، حتی تا پای پیش تولید رفتیم اما در اواسط کار تولید آن متوقف شد. چون سرمایه اولیه آن فراهم نشد . فیلمنامه دیگری در دست داشتم با نام "جاده های موازی" که نگارش آن بر عهده امید روحانی بود اما آن هم به دلیل تامین نشدن بودجه رها شد . این اتفاقات برای من امری طبیعی است می دانم سینمای ایران در ساخت فیلم محدودیت های بسیاری دارد.
فیلمسازی در همه جای دنیا به ویژه در یک دهه اخیر خیلی به سمت صنعت رفته و دیگر به صورت خیلی نادر فیلم های تجربی صرف و آوانگارد ساخته می شوند و اگر هم ساخته شوند کاملا زیر مجموعه سینمای مستقل قرار می گیرند. هیچ تهیه کننده نام آشنایی در هیچ جای دنیا دیگر مانند گذشته حاضر به سرمایه گذاری روی فیلمی نیست که فقط وجه هنری داشته باشد.
بله من هم قبول دارم که این مشکل در همه جای دنیا وجود دارد . فیلمسازبزرگی مثل هال هارتلی الان از آمریکا مهاجرت کرده و امروز ساکن برلین است و فقط گاهی فیلم های ویدئویی می سازد اما دیگر آن کارگردان سابق نیست . این به آن معنا نیست که هارتلی فیلمسازی را فراموش کرده و یا بلد نیست فیلم خوب بسازد. بلکه به این معنا است که شرایط مثل گذشته برایش فراهم نیست . اما در ایران به جز همه این موارد یک چیز هم اتفاق افتاده و سینما دولتی تر شده و بخش خصوصی به اکراه دست در جیبش می کند ( حتی برای فیلم هایی که می داند فروش خوبی خواهد داشت). بخش خصوصی دنبال این است که از جایی پول بگیرد و سودش را در تولید کند و حالا اگر در اکران فروخت چه بهتر و اگر نفروخت هم مهم نیست. از طرفی دیگر بخش دولتی هم گرایشش به نوعی سمت سینمای تجاری است. در نتیجه فیلمسازانی که می خواهند کمی متفاوت تر رفتار کنند کاملا با دیوار برخورد کردند . به نظرم دیگر راهی برای سینمای مستقل و متفاوت ایران باقی نمانده و شرایط این مدل فیلمسازان در سالیان اخیر به شدت سخت شده. فقط اوضاع عده ای کمی بهتر است و عده ای نه! ضمن اینکه یک جور سینمای سرگرم کننده در ایران به وجود آمده که به آن می گویند درام های اجتماعی ! این ها درام هایی هستند که کاملا شبیه به فیلمهای هالیوودی ساخته شده اند و ظاهر متعهد و اجتماعی دارند اما چون آثار کاملا بی خطری هستند هم مورد توجه بخش دولتی هستند و هم مورد توجه بخش خصوصی. در نتیجه همت تولیدی سینمای ایران شامل چنین فیلم هایی شده.گویی که فقط این مدل فیلم ها در شرایط فعلی برد دارند و فیلمسازی مثل من که خیلی ژانر دوست دارد این وسط کلاهش پس معرکه است . به نوعی درام اجتماعی شده ژانر رسمی سینمای ایران.
قصه و مضمون "سایه روشن" درباره چیست؟
راستش نمی دانم چه بگویم. چون "سایه روشن" فیلمی نیست که تو بتوانی قصه آن را در دو خط تعریف کنی . من ترجیح می دهم در مورد ویژگی های آن صحبت کنم . قصه اصلی این فیلم بر خلاف ظاهرش که غیر خطی است یک داستان خطی را روایت می کند اما این داستان خارج از فیلم است و شما داستان را نمی بینید . این داستان را چهار کاراکتری که در فیلمنامه وجود دارند برای هم تعریف می کنند و چون بیشتر فیلم از نقطه دید رامین بازگو می شود و ما با آدمی طرف هستیم که دچار فراموشی شده در نتیجه ذهن تکه پاره ای دارد و فیلم به صورت تکه پاره ای داستانش را روایت می کند . ضمن اینکه هر کدام از کاراکترها نقطه دید خودش را از داستان تعریف می کند و این نقطه دید ها کاملا پر از سوء تفاهم هستند . پس فضای داستان و فیلم آکنده از نفرت و سوء تفاهم است.
کل فیلم در یک لوکیشن اتفاق می افتد؟
بله کل فیلم "سایه روشن" در یک خانه اتفاق می افتد.
نکته ای عجیب که در مورد فیلم های این دوره جشنواره وجود دارد این است که اغلب فیلم های سینمای ایران در یک سال اخیر به سمت آثار تک لوکیشینی رفته که حتی یک سکانس هم از لوکیشن مذکور خارج نمی شود. تحلیل شما در مورد این اتفاق عجیب چیست؟ چه چیزی باعث شده که سینمای ایران به سمت ساخت چنین فیلم هایی برود؟
در مورد فیلم های دیگر من قاعدتا نمی توانم نظر بدهم اما این را هم می فهمم که فشارهایی وجود دارد برای فیلمبرداری در سطح شهر و خیلی از همکاران من ترجیح می دهند در یک لوکیشن متمرکز بشوند. در مورد فیلم "سایه روشن "باید بگویم قصه این فیلم شکل دیگری نمی توانست روایت شود . این فیلم از یک مدل کلاسیک تبعیت می کند که برخی از نویسندگان معتبر قرن ما مثل هرولد پینتر این مدل را تجربه کردند. فیلمنامه این کار مدل پینتر نوشته شده ،یعنی مدلی که تو یک فضای محدود را می گیری با شخصیت های محدود اما هر ده دقیقه یک بار چنان شرایط زیر و رو می شود که تماشاچی با این تغییر موقعیت جلو می رود نه از طریق لوکیشن و تعدد شخصیت ها . برای همین است که ما در "سایه روشن" اشاره هایی داریم به فیلم های معتبر تاریخ سینمای جهان که شخصیت های این فیلم پای این آثار نشستند.یکی از فیلم هایی که می بینیم "پیشخدمت" است . ما فیلم هایی را انتخاب کردیم که جای شخصیت ها در آن فیلم ها با شخصیت دیگری عوض می شود. چون فیلمنامه "سایه روشن" درگیر شخصیت ها است. این شخصیت ها مدام شکل عوض می کنند. تو به عنوان بیننده دائم با خودت می گویی که اینها چه کسانی هستند؟!
پیش بینی شما از بازخورد مخاطب "سایه روشن" چیست؟ فکر می کنید آن مخاطب نخبه و فرهیخته که مد نظر شما بوده چه واکنشی به فیلم نشان خواهد داد؟
فیلم تا این لحظه برای کسی نمایش داده نشده و کمی در مورد این فیلم کور هستم . برای اینکه خیلی تجربه خاصی است . البته این را هم بگویم منظورم این نیست که ما تجربه خاصی را انجام دادیم. بلکه منظورم این است که سینمای در ایران چنین فیلم هایی پیشینه ندارند . ولی احساس می کنم فیلم موافق و مخالف های بسیاری خواهد داشت و بحث های شدیدی را ایجاد خواهد کرد.
چرا چنین فیلم دشواری را با یک گروه جوان کارکردید؟
به هر حال سینمای ایران در حال پوست اندازی است و نسل جوان کم کم پا به میدان گذاشته که باید شناخته شوند . اتفاقاً من با جوان هایی که پشت دوربین این فیلم بودند خیلی راحت کار کردم . پیمان شادمانفر به نظرم فیلمبردار بسیار خوبی است و برای این فیلم زحمات زیادی کشید و امیدوارم نتیجه کارش در جشنواره فیلم فجر دیده شود . افسانه صرفه جو طراح صحنه این فیلم به نظرم فوق العاده بود و خیلی دوست دارم مجددا با او همکاری کنم. من از کار کردن با این گروه جوان بسیار راضی بودم.
فکر می کنید "سایه روشن" امکان اکران بین المللی و جشنواره را دارد؟
امیدوارم ، البته تجربه نشان داده که جشنواره ها این مدل فیلم ها را از ما سخت قبول می کنند . جشنواره های خارجی هم اتفاقا دنبال همان درام های اجتماعی هستند که در موردش صحبت کردم.
این مسیر توام با تجربه را ادامه خواهید داد ، یا دوباره به سمت سینمای تجاری و سفارشی باز خواهید گشت؟
من امیدوارم این مسیر ادامه پیدا کند ولی چندان به این ماجرا امیدوار نیستم.