به گزارش سرویس تئاتر هنرآنلاین //
سقراط از پایهگذاران فلسفه در یونان باستان و استاد افلاطون است. مردی که پابرهنه در شهر آتن جوانان را به فلسفیدن دعوت میکرد و علاوه بر آن در هر مجلس و محفلی بر آن بود تا با گفتوگو و چالش بزرگان و سیاستمداران آن روزگار را متوجه حقایق پیرامونیشان گرداند. او برای فلسفهآموزی پول دریافت نمیکرد و برای همین زندگی بسامانی هم نداشت. اما این حقیقت تلخ و کشنده چون زهر شوکران باید در جامی نوشانده میشد به سقراط که ترجیح داد بمیرد تا اینکه معامله و درخواستی را برای نجات جان خویش پذیرا باشد. حمیدرضا نعیمی نمایشنامهنویس توانسته این اثر را با توجه به شرایط معاصر بنویسد و در تالار وحدت یکی از آثار قابل تامل و چشمگیر را البته با بازی زیبا و به یادماندنی فرهاد آییش در نقش سقراط اجرا کند. همین خود انگیزهای شد تا با نعیمی درباره چند و چون آفرینش سقراط بپرسیم.
با توجه به اینکه شخصیت سقراط متعلق به ۲۵۰۰ سال پیش یونان باستان است اما امروز در تهران چرا این انتخاب شکل گرفته است؟
یکی از جذابیتهایی که این شخصیت هم برای من و خیلیهای دیگر دارد این است که شاید برای کسانی که مطالعهای در زمینه فلسفه یا تاریخ داشتهاند، حتما از کنار سقراط و اندیشه آن گذشتهاند، حرفهایی که او میزد فقط متعلق به زمانهٔ خودش نبود، حرفهای سقراط یک خطکشی ایجاد کرده است که فلسفه را به دو نیم تقسیم میکند. فلسفه پیش از خودش و فلسفه پس از او، بعد از سقراط تمام فلاسفهای که راس کار آمدهاند تا به امروز همه حول اکثر سوالهایی که او طرح کرده شروع به بحث میکنند. فرمهای به نتیجه رسیدنها تفاوت پیدا کرده است. اما اینکه چقدر این تفکرات متعلق به سقراط است مورد بحث من نیست، چون خیلی راجع به این قضیه نقد هست که آیا این چیزی که ما امروزه به عنوان تفکر سقراط میشناسیم و میخوانیم بر آمده از آثار افلاطون است و یا افلاطون نظریات خودش را از دریچهٔ نام و نگاه سقراط به ما میدهد؟ اما باید بپذیریم که او نسبت به استاد خودش هیچگاه نقد بدی نداشته، این نقد مثبت را نسبت به سقراط داشته که شخصیت اول تمام مکالماتش را سقراط قرار میدهد. پس اساساً یک جور هم سویی و هم نگاهی و همفکری نسبت به سقراط واقعا وجود دارد. بر این اساس من اعتقادم بر این است که ما مبنا را بر این قرار میدهیم که سقراط همان چیزیست که یک سند از آثار افلاطون دارد به ما شناسهای از آن میدهد، سند دیگر از کتاب شاگرد دیگر او کسنوفون در خاطرات سقراطی دارد به ما معرفی میکند و کاراکتری که در اثر کسنوفون وجود دارد، یک کاراکتر پرسه زنی است که دستش را پشتش میگذارد و در شهر با تک تک آدمها را مورد سوال و پرسش یا به عنوان یک نمونهٔ نوعی مورد آزمایش یا کشت و بررسی قرار میدهد و به نتیجهای که از آن آدم میخواهد برسد؛ نتیجه این است که آن انسان را خالی میکند از تمام داشتههایش، که فکر میکرده درست است، اما در برخورد با سقراط در نهایت به این نتیجه میرسد که هر چه داشته قابل شک و تغییر است. به هر حال آنقدر این کاراکتر غنی است، گذشته از ماجرای زندگی خواست خودش، چه از نظر اخلاقی و خانوادگی و اجتماعی، سیاسی، اعتقادی، دینی و چه از نظر سرنوشتی که در پایان پیدا میکند، آن هم در سن ۷۰ سالگی در جایی اعدام میشود که حکومتی دموکراسی بر روی کار است. اعدام این آدم در یک نظام دموکراسی اساساً به نظرم محل بسیار بررسی و برای همه سوال دارد. چگونه است که در نظامهای استبدادی آدم را نمیکشند به خاطر داشتن یک آرای غیر و بعد در آن نظام دموکراسی آدمی را میکشند به دلیل آرای غیر، چه تفاوتی بین آنهاست؟ این طرح آخرین سوالم هست با مخاطب.
اما کمتر به او در میان نمایشنامه نویسان پرداخته شده است؟
بله! پس مجموع همه اینها را در نظر بگیریم. اینقدر این کاراکتر جذاب است که به نظرم همه به او علاقه دارند، شاعران خیلی سراغش رفتهاند، اما برایم جای سوال بود که چرا درام نویسان سراغ سقراط نرفتند. چرا شکسپیر، راسین، مولیر و خیلی از نویسندگان بزرگ دنیا سراغ این کاراکتر نرفتند و از کنار این ماجرای دراماتیکی که اساساً در زندگی این آدم وجود داشته است، گذشتهاند. من فقط شنیدم چند تا اثر هست، یک اثر در ایران ترجمه شده، یک سال پیش چاپ شده بود به اسم پابرهنه در آتن، که من این اثر را خواندم و به نظرم خیلی اثر عمیق و جدی در مورد خود سقراط نیست، کار دیگر نمایشنامهای در سال ۱۹۵۰، سقراط و جامعه آتن را بهانهای قرار میدهد برای نقد جامعهٔ مککارتیزم یا جریانات مککارتیزم آمریکا و در نهایت شما فقط سقراطی را میبینید که دارد از دریچه نگاه درام نویسی که این اثر را نوشته، فقط نقد جامعهٔ روز را انجام میدهد. من اولین سوالی که برایم پیش آمد این بود که هم میخواهم تلنگری بزنم از نظر اطلاعاتی و دانشی برای مخاطبی که ممکن است اطلاعی نداشته باشد در مورد جامعه آن روزگار و جامعه آن روزگار را تا حدودی بشناسد و بخشی از سقراط را بشناسد، اگر چه به هر حال این یک مقدار از زاویه دید نگاه من خارج میشود، اما در کنار اینها جامعهٔ امروزهٔ خودش هم به یک قیاس و مقایسه منجر بشود. برای همین من کار سختی را در پیش داشتم، هم سقراط را نشان بدهم، هم جامعه آن روز را و کاری کنم تماشاگر ضرورت طرح این اثر را در دنیای معاصر خودش دریابد. این یکی از مباحثی است که من بصورت جدی برای انتخاب شخصیت سقراط و موضوع زندگی او مد نظر قرار دادم.
نوشتن این متن از کی و چطور اتفاق افتاد؟
دقیقا از سالها پیش دوست داشتم راجع به سقراط بنویسم، چند باری هم عزمم برا نوشتن جزم کردم اما بسیار ترسیدم چون کاراکتر سختی است و خیلی سخت توانستم به آن دریافتی برسم که الان رسیدم، چون من آمدم به جای اینکه فقط یک چهرهٔ فلسفی آنچنان که در مکالمات افلاطون وجود دارد یا چهرهٔ یک انسان پرسه زنی که در اثر کسنوفون وجود دارد. من آمدم حد وسط را انتخاب کردم. برای همین در مورد کاراکترهای دیگر هم دست به همین کار زدم، سعی کردم که قضاوتهای تاریخی را جاهایی زیر پا بگذارم و بشکنم. مثلا همه جا فقط پنج خط در مورد زن سقراط (زانتیپه) نوشته شده، زنی بد دهن، که حتی گاهی وقتها سقراط را کتک میزد و مادر دهر چون او را نزاییده، اما من اتفاقا در اینجا سعی میکنم کاراکتری را نشان بدهم که در نهایت به جایی میرسد که سقراط در مقابل او و بر پاهای او بوسه بزند، و او را به عنوان یک قربانی میبینیم. واقعا همسر کسی مثل سقراط بودن، با آن شرایطی که سقراط دارد که دستش را پشتش بگذارد و از صبح تا شب در مهمانیها، جامعه پرسه بزند با بحث و گفتگو، آخر شب در حالی که خودش شکمش را سیر کرده است و به خانهاش برمی گردد در حالی که حتی یک مینه پول را هم برای امرار معاش با خودش ندارد، واقعا همچین زنی باید خیلی زجر کشیده باشد، از همسر سقراط بودن. من سعی کردم تمام اینها را انجام بدهم، از لحظه تحقیق و نگارش نمایشنامه، از اسفند ماه تا شش ماه بعد، شش ماه نوشتن و تحقیقش طول کشید و بعدش این نمایش را برای اجرا آماده کردم، تقریبا ۸۰ روز، روزی ۱۱ ساعت تمرین کردیم.
فکر میکنم خوش شانس بودید که به تحولات سیاسی هم خورد و اجرا رفتید؟
من موافقم، چون همین یک سال پیش من اقتباسی از نمایشنامه ریچارد سوم را که خودم انجام داده بودم، خواستم کار کنم که اجازهاش را به ما ندادند و گفتن این نمایش بهتر است که اجرا نشود. قطعا این نمایشم اگر سال پیش بود نمیگذاشتند اجرا بشود.
به لحاظ گونهای نمایشی چه چیزی را مد نظر داشتید؟ کمدی مد نظر بود یا تراژدی؟ یا تلفیق این دو؟
قطعا تلفیق این دو، اساساً من با کاراکتری سر و کار دارم که خودش مبحثی در بررسی ویژگی شخصیتی آدم وجود دارد به نام طنز سقراطی، یعنی ما در فلسفه و ادبیات مبحثی را داریم با عنوان طنز سقراطی، کییرکگارد یک جمله معروفی در مورد سقراط دارد که میگوید: آنجایی که سقراط میخواهد بینهایت را وارد میدان کند از طنز استفاده میکند. یعنی بخشی از ویژگیهای رفتاری، شخصیتی، گفتاری و اساساً اندیشیدن آن انسان، بخشی از آن طنز است. این جمله را حتما بارها شنیدید، دورنمات میگوید: اساساً تراژدی مدرن، کمدی است. بر این اساس من خیلی خوش شانس بودم که این موضوع و کاراکتر را نشانه گرفتم چون من این نوع از پرداخت و نگاه را دوست دارم، طنز آمیخته با تراژدی یا تراژدی آمیخته با طنز، کسی مثل سقراط که اساساً زندگیش با طنز آمیخته است و با این قضیه خیلی راحت میتواند خیلی از حرفهایش را بزند. در نهایت به اعدام یا مرگ هم منتهی میشود و یک پایان تراژیک دارد. پس نه میتوان گفت که کمدی یا طنز است یا تراژدی، بینابین این دو است و فکر میکنم خیلی جاها به سرعت میتوانم حرفم را با طنز بزنم و یک جاهایی قطعا با تراژدی.
این پیوستن به جهان مردگان که در آغاز نمایش داریم میبینیم، و دوستی سقراط با سافوی شاعر، این هم بر اساس خود داستان زندگی سقراط یا تخیل شماست؟
اینکه سقراط سافو را دوست داشته است من نمیدانم، اما یک جملهای وجود دارد که افلاطون خیلی سافو را دوست داشته است، من قبل از اینکه تصمیمی به نوشتن نمایشنامه سقراط بگیرم، با زندگی سافو آشنا شده بودم، به نظر من یکی از پدیدههای دنیاست. در دورانی که شعرهایی بسیار قوی مثل ایلیاد و ادیسه، بعدها شاعرهای رومی مثل سنکا، شعرهای بسیار قدری میگویند، حتی سوفکل، اوریپید، اشیل و خیلیهای دیگر، یک نفر میآید و ساختار شعر را در یونان باستان بر هم میریزد و اساساً از آن دوره، ۲۶۰۰ سال پیش شعر سافویی شکل میگیرد که بسیار شبیه به هایکوهای امروزی است. شعرهای ساده، و چند بندی که وزن خاص خودش را دارد، وزن این شعرها معروف شده است به وزن سافویی. او از همسرش که بسیار پولدار بوده جدا میشود، برای اینکه نمیخواهد هیچ گونه سیطره مرد را بر جسم خودش، حتی ببیند. اینها اصلا برای من مهم نیست، مهم این است که در آنجامعه مرد ستیز آتن ۲۶۰۰ سال پیش، یعنی ۱۰۰ سال قبل از سقراط، این آدم مدرسهای را دایر میکند، علیرغم اینکه تبعید شده، دختران آموزش رقص، شعر، خانه داری، همسر داری و... بسیار کارهای عجیب و غریبی انجام میدهد و در نهایت هم، با اینکه یک دختر دارد، اما تصمیم به خودکشی میگیرد و از بلندای صخرهها خودش را پرت میکند. یک جا جملهای خواندم، که افلاطون در مورد سافو نظری دارد و میگوید: الهه گان هنر ۹ تا هستند، با وجود سافو آنها را ۱۰ تا بدانید. همه این داشتهها در ذهن من بود.
با توجه به اینکه ما میدانیم افلاطونی که شاعر هست و در عین حال ضد شاعران و هنرمندان، جاذبه سافو به چه دلیل است؟
من شعرهای سافو را خواندم، متوجه شدم که بسیار ساده هستند و در سادگی، تشبیهات بینظیری از نظر طبیعت دارد اما در آن شعرها سیاست مطرح نیست و خدایان جایگاه خاصی ندارند، بیشتر به انسان میپردازد، به زیباییهای وجود انسان میپردازد. یک آن شعرهایی را میگوید که در نهایت سادگی، مانند همان هایکوها که یکباره تلنگر عجیب به ذهن آدم میزند. کارهای سافو خیلی جذابتر از هایکوهای امروز هستند، امیدوارم شعرهایش را که ترجمه آقای علی عبداللهی هست مطالعه بشود و بسیار مجموعه درخشانی است. در نهایت من میخواهم اینطوری بگویم، پیوندی که در نمایش من، بین دنیایی سافو و شخصیت سافو، در ذهن و دنیای واقعی و امروزی سقراط وجود دارد از اینجا برخواست که در داستان زندگی سقراط گفته میشود که او با یک عالم بالاتر همیشه در ارتباط بوده، اعتقاد خود او هم بر این بود که یک چیزی با او مدام در ارتباط هست و به او میگوید چه کاری خوب است و چه کاری بد، سقراط در مشورت با او اکثر کارها را انجام میداد، حالا واقعا این نیروی برتر چیست؟ این نیروی کیهانی چیست؟ من نمیتوانستم بر اساس چیزی که فیزیک نیست و به عینیت تبدیل نشده، درون ذهن سقراط را به مخاطب نشان بدهم. یکی از کارهای نمایشی که فکر میکنم موفق بودم، اساساً در طرحش و نمیدانم در پرداختش چقدر موفقم، این است که نیروی ذهنی را سافو گرفتم. آن چیزی که به عنوان نیروی ذهنی و ما وارد ذهن میشویم، میبینیم که انگار ارتباطی با یک عالم دیگری وجود دارد که این عالم فیزیک نیست و متافیزیک است اما به شکل فیزیکی به شما نشان میدهیم. سافو را انتخاب کردم، سافویی که حتی نسبت به این کاراکتر دارای نقد است، میگوید چرا در بین شاگرادان تو حتی یک زن وجود ندارد؟ چرا تو هیچگاه برای زنها قدمی برنداشتی؟ با هم دیگر دیالوگ هم دارند، سقراط میگوید خودکشی نمیکنم، سافو میگوید مطمئنی؟ تو از لحظهای که فکر میکنی رسالتی بر عهده داری، خودت را کشتی، در حال تلنگر وارد کردن است و چیزهایی را در درون سقراط ایجاد میکند. تولید اندیشه میکند و مخاطب بین این فضای فیزیک و متافیزیک، الان به شکل عینیت یافته و به شکل فیزیکی وارد دنیای ذهنی سقراط میشود.
انتخاب آقای آئیش، چه نسبتی داشت با سقراط، پیش از این ماجرا به فیزیک او و چیزهای دیگر مانند طنز آییش فکر میکردید؟
من موقع نوشتن به هیچ هنرپیشهای فکر نمیکنم، فکر میکنم که خودتان هم همینطور هستید، نویسندهها خیلی مغرورتر از این هستند که موقع نوشتن به هنرپیشه فکر کنند، برای همین من هم به هیچ هنرپیشهای فکر نمیکنم، اما وقتی نمایشنامه را نوشتم و تصمیم به کارگردانی گرفتم، هرکاری کردم نتوانستم از فرهاد آئیش آن طرفتر بروم، برای اینکه اعتقاد دارم که برای این کاراکتر نیازی به یک بازیگر بزرگ و تکنیکی نداشتم. چون بازیگر تکنیکی و بزرگ زیاد داریم و میتوانستیم با آنها صحبت کنیم، قطعا نمایشنامه من هم جذابیتهایی داشت که هر کسی را وسوسه کند برای بازی کردن، اما من از همان اول میگفتم فرهاد آئیش، چون اعتقاد داشتم در شخصیت سقراط چیزی وجود دارد که باید در آن هنرپیشه وجود داشته باشد و اگر به این صورت نمیشد، حتما من به مشکل برمی خوردم و اجرای ما اینگونه نمیشد که الان هست. آن هم این است که هنرپیشهای که برای نقش سقراط انتخاب میشد باید دارای جنون و نبوغی باشد که در سریعترین زمان ممکن دست به خلاقیت بزند. فرهاد آئیش این قدرت را دارد که در کمترین زمان ممکن از یک وضعیت به یک وضعیت دیگر برود، از جدیت به طنز برسد و از همه اینها به آن کیفیت دست پیدا بکند، که در اصل نتیجه گرفتن است، که تماشاگر در یابد که الان چه رندی کرد که میگوید: افلاطون میخواست شعر بگوید اما... آن شد، تماشاگر باید ببیند که این وضعیت باهوشی کاراکتر میباشد، که سقراط است. اگر بازیگری فقط بخواهد به شکل خوشمزگی بازی کند، هیچوقت به نظر من در نمیآمد. آقای آئیش به نظر من جزو هنرپیشههایی است که خیلی زحمت میکشد و تمام زندگیش را برای نقش میگذارد، من حقیقتاً اگر انتخاب نمیکردم و ایشان من را، دچار یک مشکل اساسی میشدم، برای نقشهای دیگر آنقدر به مشکل بر نمیخوردم که در مورد سقراط برمی خوردم. برای همین خیلیها به من میگویند اگر آقای آئیش را انتخاب نمیکردی چه کسی را انتخاب میکردی؟ جوابم این است که واقعا هیچ کس، اما چیزی که برای من مهم است این است که روند رسیدن به نقش رسیدن آئیش جذاب بود و یک کلاس بسیار آموزنده بود، او از کل به جز میرسد. چون اولین روزی که باهم شروع کردیم کار کردن، هیچ تئاتری از من ندیده بود و هیچشناختی نسبت به من نداشت اما خانم ایشان، مائده طهماسبی، اکثر کارهای مرا دیده بود و چند بار هم به آقای آئیش گفته بود که حتما با من کار کند. نمایشنامه و نقش را خیلی دوست داشت، روزهای اول شروع کرده بود به مطالعه کردن، وقتی که صحبت کردیم، من از ایشان پرسیدم که شما چه طور بازیگری هستید؟ چگونه به نقش میرسید؟ شیوهای که دارید چیست؟ من از همان اول سعی کردم ببینم که این بازیگر چگونه مدلیست و من باید چه کار کنم و بعد ایشان هم از من سوالهایی کرد این بود که برای من چه گریمی و چه شکلی در نظر دارید؟ گفتم همین که خودتان هستید، حتی من راضیام که فون هم روی صورتتان نگذارید، میخواهید ریشتان را نزنید، میخواهبد سیبیل بگذارید، میخواهید موهایتان را کچل کنید. من میخواهم که تماشاگر پنج دقیقه اول بگوید این فرهاد آئیش است که دارد نقش سقراط را بازی میکند و بعد از پنج دقیقه فراموش کند که این کاراکتر آئیش است و بگوید سقراط آمد روی صحنه و دیگر فراموش کند. این مسئله ایشان را دچار دردسر کرد، چون به من گفت که بار مسئولیت من را زیاد کردی، الان مجبورم که خیلی سختتر با این نقش بجنگم. روزهای بسیار شاد و لحظات پرباری را من در کنار ایشان گذراندم و بسیار ازشان آموختم، انرژی ایشان در گروه بینظیر است، اگر چه تمام بچههای من دارند زحمت میکشند، خودتون شاهدین، از دو ساعت قبلش میآیند و شروع میکنند به تمرین کردن، ما به همچین وضعیتی خوشبختانه رسیدیم، که همه کارشان برایشان مهم است و خب حضور آقای آئیش هم یک دلگرمی و پشتوانهای بود و من هم سعی کردم که دست و پا بسته عمل نکنم.
من فکر میکنم بهترین انتخاب است از این جهت که در ۵ یا ۶ سال اخیر بعد از بازی سیامک صفری، در نقش آغامحمد خان در شکار روباه، و محمد حسن معجونی در ایوانف، فرهاد آئیش در سقراط به نوعی بازی میکند که بیاغراق برابری میکند با بازیهایی که در سطح جهانی میبینیم؟
من هم همین اعتقاد را دارم؛ از لحظهای که شروع میکند به رفتار کردن جسمی تا رفتار کردن صدا، جالب این است که بگوییم، از دو ماه و نیم قبل از اینکه اجرا را شروع کنیم؛ آن طراحی بازیش از روزهای اول برای بازی در این سالن بود و به بچههای خیلی کمک شد که بدانند برای بازی در این سالن چه کار باید کرد و خودشان را آماده کنند، به عبارتی بجای بازی با صورت، باید به سمت یک نوع بازی یا رفتار بیان بدنی میرفتند. میمیک در این سالن جواب نمیدهد، اینجا اگر بیان بدنی نباشد همه چیز نابود شده است به خصوص در این شکلی که من برای اولین بار تجربه کردم، تئاترهای قبلی را ندیدم که تا عمق تالار وحدت استفاده بشود، من تمام ۲۷ متر را کامل استفاده کردم.
فکر میکنم انتخاب خوب دیگرتان هم، انتخاب لادن مستوفی باشد؟ باوجود اینکه بازیهای قبلیاش یکجورایی نقد بر آنها وارد هست؟
ایشان، به نظر من بازیگر بسیار باهوشی هستند، من قبلا بازیهاشان را دیده بودم حس میکردم که قطعا با هم به تجربهٔ خیلی خوبی میرسیم، برای همین حتی چند وقتی هم معطل شدم تا ایشان به گروه بپیوندد و این به نفع من تمام شد، چون خیلی سریع توانستند به آن مدل از بازی که من باهاشان صحبت کردم برسیم و خود من هم از ایشان بسیار راضی هستم و در کنار آنها خیلی اتفاقهای خوبی برای خودم در طراحی صحنه، طراحی لباس، موسیقی که با بچهها داریم، در مجموع احساس میکنم که کار، کار بدی نشده.
وضعیت در اجرا چگونه بود با توجه به اینکه برای اولین بار میآمدید در سالن بزرگ و شما سالها تجربهٔ بلک باکس را داشتید؟
برای همین مجبور شدم بازنگری کنم، بدون اینکه فیلم خاصی یا تئاتر خاصی را ببینم، مجبور شدم بازنگری کنم ببینم موفقیت آقای رفیعی در این سالن چطور بود و موفقیت کارهای خوبی که در این سالن، مثل کارهای خارجی......، در اینجا ریچارد دوم را اجرا کرده بودند و هم ننه دلاور را اجرا کرده، هر دو از کارهای کلاوس پیمان آلمانی بود. همچنین کارهای خوبی مثل دانتون به کارگردانی روبرتو چولی در اینجا به نحو خیلی خوبی اجرا شده. مجبور شدم تا بدانم که برای اینجا در چه چالشی قرار خواهم گرفت، اولین چیزی که فهمیدم این است که برای این سالن به تئاتر لانگ شات فکر کنم، در اینجا نمای نزدیک معنایی ندارد، اینجا بازیهای زیر پوستی معنایی ندارد، اینجا تصویر میخواهد، تصویر سازی و نورپردازی خاص میخواهد و اگر دقت کرده باشید اکثر نورپردازیهایم در این سالن اکسپرسیونیستی، همه از طرفین هستند. برای این که هم میتواند تصویر بسازد و چون من به کارگردانی به شکل نقاشی نگاه میکنم نه عکاسی، چون کارگردان در تئاتر دست به فضا سازی میزند، ترکیبها را میچیند، چیدمانهایی که انجام میدهد و قابها را میبندد. برای این سالن که بفهمم چگونه باید کارگردانی کنم تلاش زیادی کردم، سعی کردم نقاشی و عکس ببینم، خود من هم یک چالش خوب را از سر گذراندم، برای فهم خودم تجربهٔ بسیار عالی بود.
رضا مهدیزاده، طراح صحنه، چقدر کمک کردهاند؟
قطعا بدون رضا مهدیزاده، به آن راحتیها نمیتوانم تئاتر کار کنم، رضا مهدیزاده برایم تعریف اندیشه طراحی صحنه ایران را دارد، وقتی کار خیلی خوبی انجام میدهد، تنها کسی است که به من میگوید چطوره این را کنار بگذاریم و یک کار خوبتر کنیم و کار را بر خودش سختتر میکند، برای همین هم بود که ما برای این نمایش یک ماه و نیم بر روی مبحث طراحی صحنه کار کردیم. روزها و ساعتهای متمادی میرفتیم در کتابخانه، کتاب میدیدیم، معماری میدیدیم، بحث میکردیم، طرحهای مختلف میزدیم، طرحهای عجیبی میزدیم، از صحنه گردان استفاده میکردیم، دکورهای چهار سویه و.. در نهایت به یک طرح نمایشی ناب به زعم خودمان رسیدیم، شاید خیلیها دوست نداشته باشند، کم هم اندیشه داشته باشد و هم رشد کند. اولین چیز این بود که در نمایش چند صحنهای ما، که به نوعی دنیایی مردگان، خانهٔ سقراط، بازار و میدان، دادگاه، مهمانی، زندان و وقتی که ما یک فضای چند صحنهای داریم، باید جغرافیامان را تعیین کنیم و بر اساس آن نشانههایی که در نمایشنامه وجود داشت، به جغرافیای کتابخانه رسیدیم، همه چیز در کتابخانه اتفاق میافتد. زندان سقراط کتابخانه است، خانهٔ سقراط کتابخانه است، بازار سقراط کتابخانه است، در بازار میگوید این کتاب را ببر و بخوان، در زندان میگوید که این کتاب را ببر و بخوان و.. در تمام مدت یک طرف سالن کتابخانه است و آن طرف ستونهایی صف آرایی کرده، که به ظاهر بسیار استوار هستند، اما در طول مدت زمان نمایش آن چیزی که در پایان باقی میماند، اندیشه و خرد است که فرو نمیریزد، اما آن چیزی که مورد فرسایش قرار میگیرد و جابجا میشود ستونها هستند، که وقتی در پایان بر میگردند، میبینیم که فرمهای خالی هستند که این ستونها به هیچ وجه درونشان پر نیست. با طراحی صندلیهای زیباشان، این صندلیها همانند اولین صندلی جهان است، که ثبت شده و در یونان باستان استفاده شده، که از همان نشانهها استفاده کنیم، چنانچه ستونها از نظر اندازه دقیقا برابر است با اندازه ستونهایی که در معماری آکروپلیس استفاده میشود.
لباس در سقراط و در دنیای مردگان، شمایی از یونان باستان را میگیرد و بعدها مدرن میشود، این تلفیق چطور است؟
دنیای مردگان را بیاییم یکخورده جدا کنیم، چون آن متعلق به گذشته دور است، از تالسی که وجود داشته است تا دیگران... پس آن فضا را اصلا دست نزنیم، اما در جامعهای که میخواهیم جامعه آتن در نظر بگیریم، اگر همه آنها را با لباسهای یونان نشان بدهیم، برداشتم این بود که خیلی به نمایش به عنوان نمایش تاریخی نگاه نشود. میخواستم این فاصله ۲۵۰۰ ساله را کم کنم، برداشت دیگرم این بود که تمام کت و شلوارهای مشکی با کرواتها و کفشها، یک نفر وقتی با لباس ساده وارد میشود، انگار که وصله ناجور است، که آن هم کسی نیست جز خرمگس معرکه که به عبارتی سقراط باشد.
ساختار اثر را هم میبینیم که مبتنی بر واقعیت نیست، همان طور که اشاره کردید به جهان مردگان، در کل انگار انتزاعی از واقعیت است. اینکه از آن تعریف ارسطویی دارد اجتناب میشود به تعریف افلاطونی نزدیک میشود و در عین حال میشود گفت افلاطون متاثر از سقراط است، به تعریفی افلاطونی-سقراطی از اجرا میرسیم؟
اشاره خیلی خوبی کردید، برای همین هست که به نظرم آن چیزی که ماندگار است در اینجا در نهایت آن چیزیست که در اصل مثل نظریهٔ عالم مثل افلاطون مطرح میکند، این چیزی که ما واقعیت میپنداریم، اتفاقا پنداری از واقعیت است. واقعیت در جایی دیگری است، چون جاودانگی متعلق به ماست، جاودانگی متعلق به آنهایی که الان دارای اندیشههای متعالی هستند و یا در جایگاه دیگری هستند که بدون هیچ گزندی در آرامش و شکوه خودشان شکل میگیرند، این هم مد نظرم بود اما نه خیلی، در نهایت من یک چالش سخت داشتم که اگر چه سراغ یک داستان و موضوع فلسفه رفته بودم اما نمیخواستم همه چیز به سود فلسفه ختم بشود و میخواستم به سود تئاتر ختم شود. سختی کار من این بود که تماشاگر فکر نکند آمده است نمایش فلسفی ببیند. در نهایت فلسفه در اصل اثر و تمام وجود اثر و ساختمان اثر تنیده شده اما آن چیزی که وجود دارد تئاتر است. اما واقعا نظریه مثل افلاطون یکی از نظریههایی است که فکر میکنم نمایشیترین نظریه فلسفی هست. من اتفاقا در چند نمایش دیگر قبل از اینکه سقراط را بنویسم، همیشه در مورد نظریه مثل افلاطون صحبت کردم، چون به نظر من خیلی ویژگیهای بصری درخشان و اساساً ویژگیهای نمایشی دارد که در این اثر من سعی کردم که فقط در این واردش بشوم و نه بیشتر، چون من درنهایت میخواستم به سقراط نزدیک بشوم نه به افلاطون، علیرغم اینکه برای نزدیک شدن به سقراط باید به افلاطون نزدیک شد. برای نزدیک شدن به افلاطون به مشاورهای فلسفی نیاز است که ما در ایران این مشاورها را نداریم. بهترین مشاوری که به من کمک کرد کارل پوپر با کتاب درخشان جامعه باز و دشمنان بود.
در نمایش سقراط یک قطعه از نمایش مدهآ، به شیوه رقص مدرن اجرا میشود، که برخورد نقیض نماست نسبت به ساختار کلاسیکی باید داشته باشد چون در آن دوران مدهآ مثل الان اجرا نمیشده است، این اتفاق را چگونه خواستید؟
من اعتقاد دارم که مدهآ در زمان خودش یک اثر شالوده شکن و خاص بوده، به نظرم تاثرات عجیبی بر جامعه خود و روزگار داشته، در جامعه زن ستیزی که شکل خاص دیگری را داشته، یکباره مدهآ میآید و یک کاراکتر دیگری در داستان شکل پیدا میکند. بر این اساس میخواستم برای باور امروزی آن احساس را بتوانم ایجاد بکنم. میخواستم مدهآ را نشان بدهم که تماشاگر امروز بگوید که واقعا اینگونه است. همان احساسی را که برای آدم آن روز بود، میخواستم نشان بدهم. این طراحی من بود، بیماران روانی که با بند بسته شدهاند و اساساً همه آنها مشکل روحی و روانی دارند، چون کاراکتری مثل مدهآ را بیمار روانی میبینم، اما فکر حاکم بر مدهآ را نه، فکر حاکم بر مدهآ همان چیزی است که در مورد اوریپید همه ما بهش اعتقاد داریم. اما خود مدهآ را بیمار روانی میبینم، که اساساً خانم ادنا زینلیان با من مخالف نبود، برای همین اینگونه دیدمش و سعی کردم همان احساسی را که تماشاگر از اجرای مدهآ دارد، منطبق کنم و نزدیک کنم شاید به احساس مخاطب آن روزگار اصل مدهآ.
بازتاب چگونه بوده است؟ با توجه به اینکه از سقراطی که برداشت کاملا مدرن شده، مخاطب ایرانی به چه برداشتی رسیده؟
فکر میکنم با توجه به اینکه خود شما فرمودید از چهار یا پنج سال اخیر، با احترام به همهٔ کارگردانهایی که در این سالن نمایش اجرا کردند، با احترام به همه تلاشهایی که شده، اما اعتقادم بر این است که تئاتر به تعریف آکادمیکش، تقریبا بعد از نمایش شکار روباه، تئاتر به آن مفهوم نداشتیم، کارهای خوبی انجام شده، نمایشهای خوبی اجرا شده، اما از نظر ساختاری که مد نظر من و شماست خیلی تئاتر اجرا نشده و من سعی کردم که در اینجا تئاتر اجرا کنم با تمام زیبایی شناسیهای خاص خود تئاتر و فکر میکنم پر کردن این سالن، نشان دهندهٔ این است که تماشاگر با این کار ارتباط خوبی برقرار کرده.
منتقدان چگونه بودند؟
تا این لحظه میتوانم بگویم که نمایش نقد جدی نشده، اما فضای مجازی و فیسبوک پر از نظرات متفاوت است که یک عده دوست داشتهاند و یک عده دوست نداشتهاند، خب این برایم بسیار خوشحال کننده است و تعداد زیادی که دوست داشتند بیشتر بود از تعداد زیادی که دوست نداشتند. اما نهایتاً این جای تاسف است که یک نمایش از نظر جامعهشناسی، فلسفی، تاریخی، بسیار جای بحث دارد، همین الان میتوانم به شما بگویم که دکتر علومی از نظر جامعهشناسی روی این کار شش صفحه مطلب نوشته است. یکی از دوستانم شروع کرده، از نظر نقد اجتماعی مینویسد که فقط دارد مبحث زنان را بررسی میکند. این قدرت تئاتر ماست و افتخاری برایم، متعلق به من نیست و من یک نفرم، و محصول دانشگاه تئاتر ایرانم، محصول تئاتر تجربی هستم و همهٔ تئاترهایی که الان دارد اتفاق می-افتد. از کرهٔ مریخ نیامدهام، پس اگر اتفاقی میافتد، اتفاق مشترکی است. چرا درست و حسابی نقد نمیشود، از نظر نشانهشناسی و از نظر آن مبحثی که نقد جدی تئاتر هست، این کار نقد نمیشود به نظرم جای بحث دارد. هم نمایشنامه، هم بازیهای این اثر و عواملی که در این اثر وجود دارند، ۱۲۰ صفحه برای این نمایش نت نوشته شده، ولی متاسفانه الان خیلی مورد توجه از نظر منتقدین قرار نگرفته است، خب این جای تاسف دارد.
انتهای پیام/
گفتگو از رضا آشفته