مازیارفکری ارشاد: موضوع جلسه نقد سینمایی و جایگاه آن در ادبیات سینمای امروزی کشور وسرفصل های متعددی است که امروز در مورد آن بحث می کنیم .
شاپورعظیمی: امیدوارم این ها به عنوان غرزدن های یک پیرمرد سینمایی نویس تلقی نشود اما باید بگویم در حاضر چیزی به عنوان نقد سینمایی نداریم. ، دلیلش هم ورود بی در و پیکر بسیاری از افراد نقد سینما نویس به فضای سینمایی ما است.متاسفانه بی سوادی تبدیل به یک فضیلت شده ، من نمی دانم که اسم این را یک فضیلت پست مدرن بگذارم و یا این که بی سوادی افتخار است؟ آیا نشناختن بزرگان سینما افتخار است؟ آیا ندانستن مواضع مهم نقد نویسی سینمایی برای کسی که نقد می نویسد افتخار است ؟ اینکه هیچ کدام از فیلم های تاریخ سینمای ایران را ندیده و نشناخته باشند افتخار محسوب می شود؟ چرا این اتفاق افتاده و چرا ما از ریشه ها فرار می کنیم ؟ من هیچ مشکلی با جوان گرایی ندارم من خودم را پیر نمی دانم ولی واقعاً فکر می کنم که بی در و پیکر تر از جریان نقد نویسی در سینمای ایران وجود ندارد.چون نه مدرک می خواهد نه سواد می خواهد و نه سابقه نوشتاری می خواهند. یک نکته ای وجود دارد و خیلی از این رسانه ها که باید بالاخره صفحه هایشان را پرکنند ، اگر اینترنتی هم باشند که بالاخره صفحه سفید نمی توانند منتشر کنند. طبعاً به من ناشناس نادان پولی هم نمی دهند. من هم انتظاری ندارم که پولی به من بدهند بنابر این هم اعلام می کنم که مجانی می نویسم بنا براین خیلی از جاها من را می خواهند . نکته بعد اینکه خیلی ها فکر می کنند سینما استاندارد ندارد. نمونه اش را در این سال ها حتی در نقد های بزرگان هم دیده ایم با این استدلال که من از این فیلم خوشم نمی آید یا فیلم بدی است. معیار و متراژی وجود ندارد و اصلاً نیازی نیست که چهار چوب بحثی را بازکنید، کافی است نظر خودتان را به عنوان نقد فیلم انتشار دهید.
اما سوال مهم تر این است که بنده چه حقی دارم نظر خودم را منتشر کنم؟ من از چه فیلتر هایی گذشته ام؟ کجا امتحان پس داده ام؟ کجا معلوم شده که من چقدر سینما را می شناسم؟ به لحاظ اخلاقی من چه حقی دارم که بر روی فلان فیلم نقدی بنویسم ؟ این ها فضیلت های پست مدرن است. اگر این طور است که اجازه نمی خواهد، هر چه می خواهد دل تنگت بگو. وقتی دیدم همه قلم دستشان است و دارند می نویسند من هم قلم در دستم می گیرم و می نویسم . از آقای ایکس خوشم نمی آید ، از عینک زدش بدم می آید ، حتی فیلمش را می بینم یا نمی بینم و قلم در دست می گیرم و شروع می کنم به نوشتن مطالبی که پراست از غلط، از غلط های املایی گرفته تا غلطی های مفهومی .
شبنم میرزین العابدین: اعتقاد من این است که در برهه ای از زمان هستیم که تعاریف از بین رفته و نقد به عنوان تخصص در نظر گرفته نمی شود. به این مفهوم که ما باید بدانیم که باید با چه رویکردی نقد کنیم و این رویکرد چقدر در اصل ،پیش تر از خودش را دارد. یعنی احتیاج داریم به مکاتب نقد نویسی و جریان ها و اصلاً تفسیر، تاویل در رشته هایی که مربوط می شود به خوانش متنی به نام سینما. همه ی این کاستی ها وجود دارد که یکی از آن ها ورود بی رویه آدم هایی به این حوزه است که دانش لازم را ندارند. انشا نویسی همان طور که آقای عظیمی گفتند خیلی فرق می کند با نقد نویسی . نقد در واقع رویکردی به متن است که یک متن تصویری است و این متن تصویری برای خودش تعریف دارد و کسی که قرار است به عنوان یک انسان از این تحلیل و تفسیر ارائه بدهد یا تاویل یا خوانش داشته باشد ، فرق می کند با صرف پرداختن به گرامرسینما . من دوستانی را که سابقه ای در نقد نویسی سینمایی دارند می بینم که می نویسند زبان تصویر. این اشتباه است و ما باید این را برایشان توضیح بدهیم. شاید این مستلزم نوعی تولید علم است که ما بتوانیم نقد را به شیوه ی آکادمیک نگاه کنیم .چون مبحثی است که می تواند بینا رشته ای باشد. یعنی نقد سینمایی ما خالی از این است که بتوانیم مطالعاتی را در زمینه سینما و روانکاوی ، سینما دراصل فرهنگ ، سینما به عنوان جامعه شناسی را در کنارش دنبال کنیم. اگر قرار است نقد مضمون بکنیم بهترین کار این است که شیوه های نقد ادبی را در نظر بگیریم که تازه به این نتیجه می رسیم که در آن جا نیز استاندارها را رعایت نمی کنیم. یعنی در اصل آن جریان ها و مکتب هایی که در ادبیات جریان داشته را هم حتی دوستان نه می دانند و نه تفحصی کرده اند و نه به آن مسلط هستند. پس ما حتی در نقد فیلم نامه هم با خیلی از کاستی ها مواجه ایم . این به نظر من می تواند مبحث و ورودی خوبی باشد که بدانیم در حال حاضر با چه چیزی به جای نقد مواجه و طرف هستیم. چون نقد در اصل یک تعریف دارد و تعریف آن مشخص است و رویکردهایی دارد که متاسفانه ما نه تنها مسلط به این نوع نگاه نیستیم حتی نمی دانیم که نقد چیست ؟ پس ابتدا بهتر است از این عرصه خوانشی داشته باشیم .
شاهین امین: من می خواهم یک سوال هم مطرح کنم. هم شما و هم آقای عظیمی هر دو معتقدید وضعیت الان نسبت به 15 سال پیش بدتر شده؟
میرزین العابدین: آن موقع یک تلاش هایی انجام می شد حالا این که ما اصلاً مباحث نشانه شناسی داشتیم یا نه من کاری ندارم ولی واقعیت امر این است که الان با توجه به آن چه که در جهان در جریان است خیلی خیلی عقب هستیم. یعنی اصلاً مباحثی نداریم که بتوانیم نقد را به صورت آکادمیک پی بگیریم و مشکل اساسی ما این است. چون روال عادی نقد نویسی در رسانه ها بیشتر دل نوشته است نه نقد، کار آدمی که قرار است استانداردهای نقد را رعایت کند سخت کرده است. چند نفر از منتقد های ما هستند که تاریخ سینمای ما و هنر یا فلسفه هنر ما را بشناسند؟ تنها می بینید که یک سری مطالبی نوشته می شود و سایت ها پر می شوند، بدون اینکه چیزی به شما اضافه بشود و تلخی قضیه همین است.
امین: بسیاری از صاحبنظران آکادمیک معترض اند که تا کنون نه مبنای فلسفی نقد را رعایت کرده ایم و نه شیوه های نقدنویسی را. مطالب بیشتر دل نوشته است یا همان طور که آقای عظیمی اشاره کردند از زمان طغرل افشار بیشتر انشاء نویسی بوده است. کسی که به عنوان منتقد شناخته می شود همیشه اعتراضاتی داشته به این که شیوه های نقد غیر موثر است و معمولاً موضع گیری نویسنده مشخص نیست که تحلیل اش چیست و از کلام زاویه نگاه می کند چون خواننده بالاخره باید تکلیف خودش را بداند. این مشکلی است که از قدیم بوده و این تعارضی است که بخش آکادمیک با منتقدینی که به صورت عمل گرا دارند کار می کنند همیشه وجود داشته. خیلی نکته جالبی است که بعضی از نویسندگان ما وقتی که می روند در شیوه ی آکادمیک تحصیل می کنند بعد از یک مدتی خودشان منتقد اصلی این شیوه می شوند و این تعارضات برای من عجیب است.
فکر می کنم یک بخش این مشکل به علت کثرت بیش از اندازه مطالب است. من معتقد نیستم تعداد منتقدان خوب ما نسبت به 15 سال پیش کمتر شده ولی برآیند آن ها نسبت به جامعه مطبوعاتی پایین آمده است . یعنی وقتی درصد بگیریم می بینیم که درصد منتقدین خوب ونویسندگان خوب کمتر شده ولی به لحاظ تعداد این اتفاق نیافتاده . اگر این همه مثال درباره جریان موثر نقد دردهه ی شصت یا هفتاد می زنند مگر آن موقع چند منتقد شناخته شده داشتیم؟ 15 تا 20 نفر بیشتر بود؟ به 20 تا هم نمی رسید . من نقد های بسیاری از آن دوستان و دوستان جوان را خوانده ام. اگر بخواهیم این دوتا را با هم مقایسه کنیم اصلاً به این نتیجه نمی رسیم که آن ها بهتر از نویسندگان جدید می نویسند. بعضی از این نویسندگان جدید هستند که خیلی خوب می نویسند نه همه ی آن ها ولی اشکال کار این است که بعضی از این دوستان در جریانی افتاده اند که به قول آقای عظیمی چشم باز کرده دیده که همین ها را می نویسند. سینمای ما به طور طبیعی ظرفیت این حجم از مطالب سینمایی که تولید می شود را ندارد . همان طور که ظرفیت تولید این همه فیلم هم ندارد. در حقیقت حجم نوشتارسینمایی مان برای شصت فیلمی که در سال تولید می شود حجم بالایی است. حالا مسئله این است که ما از چه موضعی درباره کلیت وضعیت نقد صحبت کنیم. آیا می خواهیم به این مشکل بپردازیم که از ابتدا به سمت انشا نویسی رفته و کلاً مسیر را اشتباه آمده ایم ؟ یا اینکه بیاییم درباره این دهه صحبت کنیم و بگوییم این ده سال وضعیت خراب تر از سابق شده یا بهتر؟ یا حتی تحلیل کنیم که چرا وضعیت نوشتار سینمای ما الان این است .
فکری ارشاد: بله در دهه 60 تعداد محدودتری بودند. سینمای ما این همه مجله نداشت این همه روزنامه ، هفته نامه و سایت نداشتیم و طبیعی ست که امروزحجم نقدها بالا برود. در مرحله اول من معتقدم که سینمای ما هر چه قدر وضعیتش خوب یا بد باشد نقد ما هم از آن تاثیر می پذیرد. اگر سینمای ما اوضاعش خوب باشد به تبع آن یک مقدار وضع نقد ما هم بهبود پیدا می کند و برعکس. یعنی رابطه مستقیم بین سینما و فیلم هایی که ساخته می شود و تولیدات سالانه و مجموعه نقد سینمایی وجود دارد . نکته ی بعدی که من با هر سه شما موافقم این است که نقد را با انشاء نویسی اشتباه گرفته ایم. از اول مسیر را اشتباه رفتیم تا جایی که امروز "راجر ایبرت" به عنوان یکی از بزرگ ترین منتقدین جهان شناخته می شود در صورتی که یک ریویو نویس بزرگ بوده نه یک منتقد بزرگ . یک مشکل اساسی مدیران رسانه ای ما این است که تفاوت بین نقد و ریویو را نمی دانند و این باعث می شود که هر کسی که ریویو نوشت ،اسم منتقد را هم روی خودش بگذارد و با طلبکاری هم از جامعه سینمایی امتیازاتی بخواهد. نکته بعدی این است که تفاوت میان روزنامه نگار، خبرنگار و منتقد در حوزه سینما از بین رفته است.
امین: فکر می کنم پایه اش از همان روز اول گذاشته شده وترکیب روزنامه نگار ، خبرنگار و منتقد برخی از دوستان را دچار توهماتی کرده است که صلاحیت نقد نوشتن را دارند یا خودشان را در جایگاه منتقد می بینند. بخشی از توهمات به خاطر بد نویسی نقد است یا سردبیران قبول کرده اند که متن بد را منتشر کنند . چندین اشکال وجود دارد . ما فکر کردیم به کسی که بگوییم منتقد همان موقع یک نشان به او داده ایم. این یک ویژگی است چه خوب چه بد مثل روزنامه نگار. همه ی این ها می توانند خیلی خوب یا خیلی بد باشند. مثل خبرنگار که می تواند خیلی بد باشد یا خبرنگار خوبی باشد که در دنیا سالی بیست میلیون دلار درآمدش باشد که نه سردبیر است نه چیز دیگری فقط خبرنگار است .این خیلی متفاوت است. اشکال کار این است که عناوین را تبدیل کرده ایم به فضایل که وضعیت خیلی بدی است .
ادامه دارد