به گزارش هنرآنلاین// مهندس سید محمد بهشتى، نوزده سال است از مدیریت در سینما کناره گرفته اما همچنان یکى از موثقترین و راهگشاترین چهرهها براى اهالى سینماست؛ او ده سال است از مدیریت میراث فرهنگى نیز فاصله گرفته اما همچنان در نگاه دوستداران میراث، پرچمدار تحول شناخته مىشود ، همین دو نمونه کافىست تا مهندس، سوژه همیشه جذاب براى رسانهها باشد ، خاصه اینکه رک و صریح است و جدىترین سوالات را گاه با مثالهایى پاسخ مىدهد که به طنزى بدیع و خوشایند آغشته است! سراسر این مصاحبه از این لحظهها سرشار است. با مهندس بهشتى در " کافه موزه موسیقى " دیدار و گفتگو کردیم و ایشان لابهلاى مصاحبه با آن پیپ معروفش رایحه دلنشینى به نشستمان بخشید که به گمانم عطر آن را در برخى سطرها مىتوانید استشمام نمایید:
تحلیل حضرتعالی درباره عملکرد یکصد روز نخست دولت تدبیر و امید در عرصه فرهنگ چیست؟
بهشتی: برای تحلیل جامع ، ارائه تصویری روشن از آنچه در هشت سال گذشته بر ایران رفت ضروریست . به گمان من ، اتفاقی که طی این هشت سال بر مدیریت کشور رفت هولناک و باورنکردنی است، و هنوز متن جامعه از جزئیات آن اطلاعات کافی ندارد. برای روشن تر شدن موضوع ، مدیریت کشور را به یک اتوبوس تشبیه میکنم، و به صراحت میگویم که روند ماههای پایانی این هشت سال مثل آن بود که اتوبوس را با سرعت رو به دره میراندند. در طول این سه دهه همیشه انتقاداتی بر نحوه رانندگی این اتوبوس وارد بود، مثلا عدهای در برههای سرعتِ آن را کند، و در برههای دیگر سرعت آن را تند ارزیابی میکردند ، گاهی برخی حتی به جادهای که اتوبوس حرکت میکرد ـ و عدم تناسب آن با نیازهای روز جامعه ایرانی نقدهایی وارد مى کردند ـ لیکن تصور و تحلیل عمومی این نبود که اتوبوس از مسیر اصلی خارج شده است. در این هشت سال اخیر اما اتوبوس را به بیابانی راندند که اصلاً جای رفتن اتوبوس نبود؛ آن را به صخره و به درختها کوبیدند، به چالههای عمیق و ناهمواریها انداختند، و در واقع اتوبوس را درب و داغان کردند. این اواخر هم که گفتم کار به جایی رسیده بود که با سرعت زیاد رو به سمت دره حرکت میکرد. شاید یکی از دلایل رفتار تامل برانگیز مردم در انتخابات اخیر جلوگیری از همین سقوط بوده است؛ اگر این تصویر مورد قبول باشد، آنچه دولت تدبیر و امید در این صد و اندى روز انجام داده ، جامعه را به این اطمینان خاطر رسانده است که اتوبوس ترمز کرده و حداقل دیگر به اعماق دره سقوط نمیکند. بالطبع آن مثال را به حوزه فرهنگ و هنر هم میتوان تعمیم داد.
شاید پایان این چهار سال به جاده اصلى برگردیم!
اما انتظارات و توقعات بیش از اینهاست؛ حتی در رسانهها هم پیداست که مطالبات عمومی جامعه از جمله فعالان عرصه فرهنگ و هنر فرای این اطمینان خاطر است.
بهشتی: شفاف عرض کنم با توجه به انبوه خسارتی که بر جامعه ایرانی وارد شده تنها اگر اتوبوس در پایان چهار سال دولت فعلی به جاده اصلی بازگردد، موفقیت بزرگی فراهم شده است، و باید خدای بزرگ را شاکر باشیم. اگر توقع داریم اتوبوس مدیریت کشور ظرف سه ماه یا شش ماه به مسیر اصلی بازگردد، حکایت از این دارد که درست متوجه نشدهایم ظرف آن هشت سال با اتوبوس تا کجاها رفتهایم. فاصلهای که با جاده پیدا کردهایم، و صدماتی که در این کورهراه بر اتوبوس وارد شده آن قدر عمیق و هولناک است که بازگشت آن به حالت عادی نیز حقیقتاً درایت و تدبیر میطلبد. جالب اینجاست که با وجود آشکار بودن حجم خسارات، توصیف اوضاع و احوال اتوبوس به سیاه نمایی تعبیر میشود. حال وقتی دقیق میشوید معلوم میشود آنانکه توصیفگرانِ وضعِ موجود را به سیاهنمایی متهم میکنند خود در زمره مقصرین و پدیدآورندگان این وضع اتوبوسند. آنها نمیخواهند مردم تمام و کمال متوجه احوالات واقعی اتوبوس شوند. کما اینکه وقتی جناب رییس جمهور با عدد و رقم ،و مستندات آنچه به دستش رسیده را تبیین کردند باز هم اتهام به سیاه نمایی ادامه داشت! معتقدم بازسازی و بازگرداندن اتوبوس سخت است؛ و در حوزه فرهنگ و هنر به مراتب سخت تر و پیچیده تر. پژوهشگران و هنرمندان همینکه اطمینان خاطر یافتهاند اتوبوس به سمت دره نمیرود خرسندند ولی در عین حال همه باید بدانیم که وسط یک بیابان پرخطر و مانع هستیم، و هرچند بازگرداندن اتوبوس به جاده اصلی کار بغرنج ، دشوار، و زمان بری است اما ماندن در این وضعیت خطرناکتر است.
نمى دانستیم دیوار حاشا اینهمه بلند است!
اتفاقاً اتهام به سیاه نماییهاست که جامعه فرهنگی هنری را میآزارد و انتظار سرعت عمل بیشتری برای بهبود اضاع دارند؟
بهشتی: موافقم ؛ این انتظارات رو به تزاید ناشی از رفتار گروههای مقابل دولت است. برمبنای یک ضرب المثل فارسی می دانستیم که "دیوار حاشا بلند است" اما آنچه تصور نمی کردیم این بود که دیوار حاشا اینقدر بلند است! البته چون واکنش طبیعی جامعه فرهنگی هنری آن است که تا دیوار حاشا از این بلندتر نشده، زودتر کاری انجام بشود. لذا انتظار شتاب و عجله پدید میآید؛ وگرنه هیچ کس به اندازه خود ایشان از عمق ضایعات و زمان درازی که برای التیام آن لازم است، آگاه نیست. طبیعی است که من هم به مانند ایشان فهرستی از کارهای ضروری را در ذهن داشته باشم که دولت در این مجال بدان نپرداخته است اما اجمالاً مسیری که در پیش گرفته شده است را صحیح و مناسب میبینم، و این نوید را میدهم که اتوبوس رو به جاده است .
مدیران و میدان هاى مین و تله هاى انفجارى
اما وقتی رسانهها و دلگویههای هنرمندان را مرور میکنید با فهرستی بسیار بلند بالا مواجه میشوید که نقدهای متعددی نسبت به مدیران فعلی ایجاد میکند.
بهشتی: پیشتر گفتم که آگاهی عمومی متن جامعه نسبت به خسارات و صدماتی که بر دولت و دستگاههای اجرایی وارد آمده جامع نیست. نباید فکر کرد که مدیران و مقصران قبلی رفتهاند، و طیف دیگری از مدیران برجایشان نشستهاند. ما در عرصههای مختلف شاهد مینگذاری میدان بازگشت اتوبوس هم هستیم که هرازگاهی پای مدیران دولت تازه روی آن رفته و منفجر میشود! در بسیاری از عرصه های اجرایی شاهد تلههای انفجاری هستیم که پشتسرهم یکی یکی منفجر میشوند. علاوه بر آنکه فضای مدیریتی کشور دچار تاریکی عمومی شده بود که تشخیص مینها و تلههای انفجاری را دشوارتر میکند. برای نمونه سازمان میراث فرهنگی ناگهان با حکم دادگاه در مورد احاله نگاهداری مجموعه سعدآباد و نیاوران به بنیاد مستضعفان و جانبازان مواجه شد؛ علیالرغم حکم شورای عالی انقلاب فرهنگی. این موضوع و امثال آن کجا سابقه داشت. مثل مینی بود که بی خبر منفجر شد. در همه بخشهای حوزه فرهنگ و هنر، و در تمام شهرستانها و استانهای کشور نیز همین طور است. چه کسی میتواند از عمق و دامنه این فجایع خبر، و انتظار سرعت عمل نیز داشته باشد. چند وقت پیش به جناب دکتر نجفی میگفتم که یک جوری چراغ قوهای بر این تاریکی بیندازیم تا ببینیم کجاها تله و مین کار گذاشته شده است. عبور از این موانع کلی وقت مدیران را میگیرد. آنها ناچارند برای رفع این معضلات وقت زیادی بگذارند تا از حجم خسارات بکاهند. به نظرم این منظره واقعی هنوز به مردم نشان داده نشده است. این موضوع را نیز اضافه کنم که مدیریت فعلی، و از جمله مدیران فرهنگی و هنری در بیان آنچه بر دستگاهشان رفته است حیا میورزند، و از میراثی که برایشان باقیمانده حرفی نمیزنند؛ شاید بحثهای مالی و ریالی کم و بیش مطرح شده باشند اما بخشهای معنوی که چه بسا مهم تر از مباحث مالی هستند، ناگفته باقی مانده است.
زدودن فضاى امنیتى از هنر
و در این شرایط اولین امیدواریها به بهبود فضای فرهنگی چیست؟
بهشتی: بزرگ ترین امید به خود جامعه فرهنگی و هنری برمىگردد. ظرفیتهای انسانی ما در عرصه فرهنگ و هنر آنقدر والا و بالا است که خودش بزرگترین سرمایه، امید، و فرصت است. ما در این عرصه به خودمان اتکا داریم؛ به جامعه فرهیخته و پویای فرهنگ و هنر خودمان. خلاقیتهای این جامعه همیشه جوشان و زنده و مستمر است. خدا را شکر در این عرصه با تحریم هم مواجه نیستیم که مثل وزارت نفت با چالش جدی روبه رو باشیم. ظرفیتهای ما در این وادی آنقدر بالاست که میان دیگر عرصههای کشور موقعیت خاصی پیدا کرده است. اما به هر حال باید پذیرفت داغ صدمات روحی، روانی، و معنوی برجای مانده و تا این زخمها التیام یابد زمان میبرد. البته در این عرصه یک اقدام بزرگ در حال انجام است، و آن تلاش برای زدودن سایه امنیتی از عرصه فرهنگ و هنر است؛ این دلخواسته جدی همه جامعه ایرانی بود. به نظرم قدم های مثبتی در اینباره برداشته شد که هر چند با حالت عادی فاصله دارد اما امید بخش است.
مسئله تئاترشهر با غیرت و تعصب پیگیرى مى شود
یکی از دل نگرانیهای این روزهای جامعه فرهنگی هنری مان، وضعیت نابسامان ابنیه میراثی هنری نظیر تئاتر شهر ، موزه هنرهای معاصر ، فرهنگسرای نیاوران .... است که پا به سن گذاشتهاند و در اثر غفلتهای هشت سال گذشته بیم تخریبشان می رود؛ به عنوان یک حلقه وصل میان میراث فرهنگی و جامعه هنری در این باره چه خبری برایمان دارید؟
بهشتی: هر خانهای بدون صاحب خانه رو به ویرانی میگذارد؛ صاحب خانه با احساس مسئولیت و دلسوزی خانهاش را سر پا نگاه میدارد. فعلاً میتوان خوشبین بود که صاحبخانهها به خانهها بازگشتهاند و طبیعی است انتظار داشته باشیم دردها را شناسایی و برای درمانشان همت کنند. به یقین صدماتی که به تئاتر شهر ، موزه هنرهای معاصر و .... وارد آمده همین چند ماه اخیر حادث نشده است اما مشاهده میکنید در همین چند وقت مسئولین حساس شدهاند، تخریبها دیده شده، و برای مداوای آن همه دست به کار شدهاند. رفت و آمدهای مسئولین به تئاتر شهر خود گواه تغییر نگاه است.صورت ظاهر عرایض من، اینکه مسئول تئاتر به سالنهای تئاتر سر میزند، خیلی خوشبینانه است اما در عین حال تلخی وضعی که در آن به سر می بریم را نشان میدهد. در این آمد و شد مسئولین به تئاتر شهر ، حضور مدیران میراث فرهنگی چندان پررنگ نبوده است. از شما انتظار داریم به عنوان حلقه وصل این دو عرصه، صدای این دلخواسته جامعه هنری را به مدیران میراث برسانید.
بهشتی: در بخش میراث فرهنگی کسانی که متصدی امورند، افرادی آشنا با موضوع، مسئولیت شناس، و متعصب به مقوله میراثند؛ به یقین دوستان باغیرت و متعصب مسائل تئاتر شهر ، موزه هنرهای معاصر.... را پیگیری خواهند کرد. اما اینکه چگونه از پس حل این ماجرا و دهها و صدها ماجرای این چنین برآیند ، نیازمند زمان و کارشناسی است. برای اینکه ما به آینده بناهای مشمول میراث هنری امیداوار باشیم، مدیرانی که در ستاد مرکزی میراث حضور دارند کافی هستند اما راه برون رفت از این مشکلات واقعاً دشوار است. ببینید حوزه میراث فرهنگی همیشه با مشکل رو به رو بوده است اما این روزها مشکلات جدید و ناشناخته نیز بدان علاوه شده است لذا باید اندکی صبوری کرد تا امور به مسیر بازگردد.
یک تحول راهبردى و داستان نهنگها
در این سالها بخش خصوصی در عرصه هنر به توفیقهایی دست یافته که گاه در بخشهایی مثل هنرهای تجسمی منجر به استقلال از دولت و بودجه های دولتی شده است؛ شاید بارقههای این مهم در موسیقی پاپ هم دیده شود. هر چند که تئاتر و سینما اول این راهند، به نظرتان مدیران عرصه فرهنگ و هنر دولت تدبیر و امید برای دستیابی به فضای همگن میان فعالیتهای بخش خصوصی و بخش دولتی چه نقشه راهی را باید در نظر بگیرند؟
بهشتی: نکته بدیهی و ابتدایی این است که آفرینشهای هنری مختص اهل فرهنگ و هنر است و دولت نقشی در آن ندارد. دولت باید تسهیلکننده فضای فرهنگی باشد. متاسفانه این نکته بدیهی در هشت سال گذشته درک نشده و دولت خود در مقام پدید آورنده هنر دخالت کرده است. لذا شاهد افت و تنزل کیفی آفرینشهای هنری بودیم. اگر هم در این سالها اثر شاخص هنری پدید آمد از هنرمندان و جریانهای مستقل بود نه دولتی. این چهرهها سعی کردند از اندک روزنهها و فرصتهای موجود نهایت بهره را ببرند تا فلان فیلم را بسازند یا به فلان جریان تجسمی رونق ببخشند و آن یکی تئاتر را در سالن خصوصی روی صحنه ببرند. اما خوشبختانه امروز مدیریت امور فرهنگ و هنر باور دارد اصل این عرصه را باید به اهالی آن سپرد و از دخالت در جریان خلاق آفرینشهای هنری پرهیز کرد. این قدم بسیار بزرگی است؛ و در مقیاس راهبردی یک تحول محسوب میشود.
علاوه بر این مهم، وقتی از بخش خصوصی صحبت میکنیم نمیتوانیم از مولفه اقتصاد هنر غفلت ورزیم. برای اولین بار در تاریخ مدیریت کلان فرهنگی هنری کشور شاهدیم که دولت توجه ویژه و تمام عیاری به موضوع اقتصاد فرهنگ و هنر مبذول داشته و به شخصیت محبوبی نظیر مهندس مرتضی کاظمی را که سالیان متمادی مدیریت فرهنگی هنری انجام داده، مسئولیت داده تا در این عرصه به طور جدی وارد شود. مسئولیتی که ایشان پذیرفته است نوید یک افق روشن را میدهد. اگر به ظرفیتهای اقتصادی فرهنگ و هنر توجه کنیم و برایش به عدد و رقم برسیم قادر خواهیم بود مکانیزمها و الگوهای مدیریتی برایش تعریف کنیم تا شاهد رشد و شکوفایی و توسعه آن باشیم. من همه اینها را خبرهای خوش می دانم ولی پر واضح است که نباید همین فردا منتظر نتیجه ماند. نباید حوزه فرهنگ و هنر را به مانند مثل گوسفندی بپنداریم که صاحبش علف می داد و بلافاصله دمبه را وزن می کرد. به یقین در عرصه هنر با این سرعت نمیتوان منتظر نتیجه بود اما در عین حال نمیتوان این روند خوب و در حال تکوین را هم ندید. پیشترها در برخی عرصههای هنری این مثال را آوردهام که بسیاری اوقات هنرمندان ما مثل نهنگهایی هستند که قرار است درون یک حوض شنا کنند، آنوقت سر یک سطل آب دعوایشان میشود؛ نقش مدیران فرهنگی هم این شده بود که در مقام قضاوت قرار گیرند تا بگویند این سطل آب حق این نهنگ است یا آن یکی. چنین نقشی برای مدیریت فرهنگی هیچ مشکلی را حل نمیکند بلکه باید ظرفیتهای بالقوه بالفعل شوند تا زمینهای مساعد همچون اقیانوس فراهم آید تا نهنگها در پهنه وسیع آن نهنگ بودنشان آشکار شود، و ما شاهد صحنه باشکوهی از شکوفایی هنر ایران باشیم. به گمانم زمینههای شکلگیری اقیانوس در حال فراهم شدن است، و امیدوارم همه کمک کنند فرصت داده شود تا نهال توسعه هنر ایران به بار نشیند. تازه آن روز است که خواهیم دید ایران در قیاس با کل منطقه در عرصه فرهنگ و هنر جهانی بسیار ثروتمند است.
شصت پاى این یکى در چشم آن یکى!
پراکندگی دستگاههای فرهنگی هنری کشور ، چیدمان آن ها در کنار یکدیگر ، وحدت رویه شان و .... از دغدغه های همیشگی این عرصه است.
بهشتی: عقیده من آن است که دستگاههای حکومتی که اکنون در عرصه فرهنگ و هنر فعال هستند باید از حوزه تصدیگری خارج شوند. واقعیت این است که در مدیریت کلان و سیاستگذاری عملاً وزارت ارشاد متصدی بوده و حضور دیگر مراکز اغلب بیمورد است. ولی چون سوابقی دارند همچنان هستند؛ به هر روی ما در این جهان و بر اساس مولفههای امروزی زندگی میکنیم. تاثیرپذیری و تاثیرگذاری ما در شرایط عمومی جهان ناگزیر است لذا با باور این تاثیر و تاثر باید آرایش مدیریتیمان تغییر معناداری یابد. اگر این دگرگونی شکل گیرد، دیگر دستگاههای فرهنگی مختلف مثل نهنگهای درون حوض با هم برخورد نخواهند کرد که برای سهم بیشتر به صورت هم چنگ بکشند. در شرایطی شاهد مناقشه و ستیز مدیران هستیم که دامنه فعالیت کوچکتر از اندازه ما باشد و شصت پای این در چشم آن یکی برود. وقتی عرصهای فراخ ایجاد کنیم، دیگر تداخل پیش نمیآید.
درس هاى هشت ساله براى سینما
نمیتوان با شما صحبت کرد و از سینما سراغ نگرفت؛ تغییرات در سینما را چگونه ارزیابی میکنید؟ سینما مثل زراعت است؛ زمانی که شروع به بذرپاشی میکنید تا برداشت محصول 18 ماه وقت لازم است. تابحال فقط سه ماه سپری شده است. و البته در همین مدت تنشها و دعواها کم شده است. بهشتی: البته چون اتوبوس متوقف شده است! من این را قبلاً هم جایی گفته ام دوران دولت نهم و دهم در عین اینکه خیلی خسارت به کشور زد که شرحش را هر چه جلوتر برویم بیشتر خواهیم دانست، یک دستاورد مهم نیز داشت؛ ریاضتی که به ملت ایران در همه عرصهها روا داشته شد به ایشان فهماند تا دیگر آرمانگرا نباشند، و واقع گرا باشند؛ دیگر رفتار رمانیتک نکنند بلکه روی خردمندی عمل کنند. مبتنی بر واقعگرایی و رفتارخردمندانه تصمیم بگیرند. به نظرم این دستاورد در عرصه فرهنگ و هنر و سینما هم باید نهادینه شود. و همچنان سینمای ما در گرو بودجههای دولتی است. بهشتی: از ثمرات ریاضتهای هشت ساله اهل سینما باید اتکا به توان خود و ایستادن روی پای خود باشد. سینمای ما باید یاد بگیرد از تکیه دادن به دولت دست بردارد. متاسفانه در طول هشت سال این اتکا افزایش هم یافت، من با حیرت فیلمسازان و تهیهکنندگان را میبینم که میگویند منتظریم ببینیم چقدر پول میدهند تا فیلم بسازیم! هیچ وقت چنین سخنانی نمیشنیدم. حتی آن دورانی که متهم به سینمای دولتی بودیم هم چنین انتظاراتی وجود نداشت. بله، وام بانکی وجود داشت. حتی وام در فارابی هم وجود داشت ولی وام بود، تازه رقم و عددش هم قابل توجه نبود. لذا آنچه امروز درباره بودجه فیلم ها میشنوم و میبینیم عجیب است. انتظار از سینماگران این است که برای اعتلای سینما در پی کشف منابع مالی تازه باشند که در فضای اقتصادی کشور وجود دارد. عادت کردن به منبع حقیر سینمای دولتی، هم سینمای ما را کوچک نگاه می دارد و هم وزارت ارشاد را متمایل می کند تا همچنان در این عرصه در پی تصدیگری باشد. استقلال اقتصادی سینما و کسب منابع مالی خارج دولت، هم کمک به دولت است و هم به خود سینما تا در سایر زمینهها به استقلال بیاندیشد. امیدوارم آنچه در این هشت سال به سینما رفت درس عبرت خوبی برای جامعه سینمایی باشد. احتمالاً بیپولی دولت هم به استقلال جامعه هنری کمک شایان توجهی خواهد کرد؟
بهشتی: انشاءالله . انشاءالله.
انتهای پیام/