سرویس تئاتر هنرآنلاین //

لزوم و اهمیت وجود "نقد هنری" از آن د‌ست مقوله‌هایی است که نیاز به اثبات ندارد و بعید به نظر می‌رسد که کسی بتواند منکر آن شود. ضمن اینکه وجود "نقد هنری" به همان نسبت که می‌تواند در تولید آثار شاخص هنری و رشد کیفی آنها تاثیرگذار باشد، در صورت خروج از مسیر اصلی خود می‌تواند مضر هم باشد. لذا این مقوله نیز همانند هر مقوله انسانی دیگر، برای در امان ماندن از مسائل حاشیه‌ای، خارج نشدن از مسیر اصلی و انجام رسالت واقعی خود نیازمند آسیب‌شناسی است.هنرآنلاین قصد دارد در سلسله نشست هایی با حضور منتقدان هنری در حوزه های گوناگون ،به آسیب شناسی مقوله نقد در رسانه های کشورمان بپردازد.

در همین زمینه نخستین نشست آسیب‌شناسی نقد هنری با محوریت نقد تئاتر در کشور با حضور منتقدان نام آشنایی چون رضا آشفته، رامتین شهبازی و امین عظیمی در خبرگزاری هنر ایران برگزار شد.

هنرآنلاین: در ابتدای این نشست و برای ورود به مباحث آسیب‌شناسی نقد هنری با محوریت تئاتر، مهمانان جلسه ضمن ارائه شمایی کلی از وضعیت فعلی نقد تئاتر در کشور، به تشریح شرایط امروز نقد تئاتر و منتقدان این حوزه در کشور پرداختند.

وقتی ماهیت وجودی و جوهره تئاتر کم‌رنگ می‌شود، نقد تئاتر هم جدی گرفته نمی‌شود

- رضا آشفته: تئاتر و نقد تئاتر به طور کلی به هم نزدیک هستند. یعنی هر وقت فضای تئاتر، به قولی تئاتری‌تر شده و فرهیختگی در آن نمود پیدا می‌کند به موازات آن اوضاع نقد هم بهتر می‌شود. در واقع زمانی‌که تئاتر جدی‌تر گرفته می‌شود به همان میزان نقد تئاتر نیز جدی‌تر می‌شود. اما وقتی می‌بینیم که تئاتر دچار افت و افول ‌شده و به لحاظ محتوایی هم دچار یکسری وابستگی‌ها و گرفتگی‌هاست، دیگر رغبتی برای نقد هم پیدا نمی‌شود. یعنی وقتی آن ماهیت وجودی و جوهره تئاتر کم رنگ می‌شود از آن سو نقد تئاتر هم جدی گرفته نمی‌شود.

من فکر می‌کنم در هشت سال اخیر تئاتر ما به نوعی دچار چنین عارضه‌ای شده و هر چند در ظاهر بعضی گروه‌ها سعی کردند تحت عناوینی مثل فرمالیزم و طرفداری از فرم خودشان را سر پا نگه دارند، اما به نظرم این یک دسیسه‌ای است برای آنکه کژ دار و مریز بتوانند کارشان را ادامه بدهند. در واقع آسیب اصلی را نیز همین افراد می‌زنند تا آن دسته افراد دیگری که یا بضاعت لازم را برای حضور در تئاتر ندارند و یا اینکه بخاطر روبرو شدن با مسائلی که مانعی برای بروز تئاتر به معنای حقیقی آن می‌شود ،دیگر انگیزه‌هایشان را از دست دادند و ترجیح می‌دهند به کار دیگری غیر از نقد و تئاتر روی بیاورند. بنابراین وقتی فضای تئاتر دچار نقصان و بیماری می‌شود و از حال و هوای طبیعی خود بیرون می‌آید به طبع آن یا فضای نقد برای منتقد به وجود نمی‌آید یا نقدها آنقدر بی‌جان می‌شوند که دیگر حتی رسانه‌ها نیز رغبتی به پرداختن به تئاتر ندارند.

بعنوان مثال طی فاصله سال‌های 77 تا اواسط دهه 80، پرداختن به تئاتر هم برای رادیو و تلویزیون و هم برای مطبوعات بسیار اهمیت داشت به طوری که اکثر روزنامه‌ها حتما یک صفحه را در هفته به تئاتر اختصاص می‌دادند اما از اواسط دهه 80 به اینسو تئاتر سمت و سوی دیگری به خود گرفت و به مرور فضای نقد هم شکل و شمایل حقیقی خود را از دست داد و وارد تعارفاتی شد که دیگر نامش نقد نبود. وقتی فضا محافظه‌کارانه می‌شود رسانه‌ها هم سعی می‌کنند به نوعی به هم نان قرض بدهند و در واقع مانع حرف زدن و نوشتن منتقد می‌شوند. در دولت جدید هم هنوز اتفاقی نیفتاده و روند قبلی ادامه دارد و تئاتر همان چیزی است که غالب بود. مگر اینکه فضا برای صداهای مختلف بوجود بیاید و با نقدهایی که می‌شود بتوان جلوی آسیب‌های بیشتر را گرفت تا دوباره تئاتر حقیقی بتواند جریان غالب بشود.

نقد تئاتر متاسفانه دچار نوعی شبه لمپنیسم شده است

- رامتین شهبازی: درباره فضای فعلی نقد تئاتر در کشور ضمن تایید گفته‌های آقای آشفته، من می‌خواهم نکته‌ای را اضافه کنم و آن بحث در واقع بحث وضعیت مطبوعات کشور در حال حاضر است. چنانچه نقد را به دو بخش نقدهای شفاهی، (که محل عرضه آن می‌تواند رادیو و تلویزیون و یا نشست های نقد و بررسی درفرهنگسراها باشد) و نقدهای مکتوب (که محل عرضه آن سایت‌ها و مطبوعات هستند) تقسیم‌بندی کنیم، به وضوح مشاهده می کنیم که فارغ از وضعیت کیفی، از نظر کمی نقد شفاهی در این سال‌ها نسبت به نقد کتبی بسیار رونق بیشتری گرفته است.

در واقع هدف من از طرح این مسئله این بود که زمان‌هایی که به قول آقای آشفته نقدهای خوبی در تئاتر نوشته می‌شد و تئاتر برای رسانه‌ها اهمیت داشت، دقیقا همان زمان‌هایی است به آن دوران طلایی مطبوعات در بعد از انقلاب می‌گویند و طبیعی است که در این فضا تئاتر بعنوان یک هنر مادر در رسانه‌ها مطرح بود و نقدهای خیلی خوبی هم توسط منتقدان تئاتر نوشته می‌شد. اما بعد از آن دوران و به خصوص در 8 سال گذشته که مطبوعات دچار رکود شدند، بعضی از افرادی که نقد می‌نوشتند دچار دلزدگی شدند و ترجیح دادند که مطبوعات را رها کنند و دیگر ننویسند چراکه مطبوعات کارکرد اصلی خود را از دست داده بودند.

از سوی دیگر به خود تئاتر هم باید نگاه کرد.زیرا تئاتر جدا از جامعه تئاتری نیست و همانطور که ژان دو وینیو در کتاب "جامعه شناسی تئاتر" مطرح می‌کند نقد بخشی از پیکره خود تئاتر است. به این معنی که تئاتر هم مانند سینما، یک اتفاق هنری است که روی صحنه اتفاق می‌افتد و در عین حال اتفاقی هم هست که از بیرون می‌افتد. درست است که در این سال‌ها شرایطی مثل پیش تولید و تولید، شرایط گرفتن پول‌‌ گروه‌های تئاتری و گرفتن مجوز و... سخت شده و به لحاظ کمی پایین آمده اما من نمی‌توانم این را قبول کنم که چون کیفیت تئاتر پایین آمده کیفیت نقد هم پایین بیاید.

وقتی رسانه‌های مکتوب کمرنگ شدند عرصه نقد گفتاری جای خود را بیشتر باز کرد اما چون فضایی که وجود داشت سرشاز از سوتفاهم بود، همه گرفتار آدرس‌های غلط و اختلاط نگاه شدیم و با اینکه همه می‌دانستند که تئاترهای خوبی اجرا نمی‌شود و کارها افت کرده، از آن می‌گذشتیم.البته این فضا مجموعا برای دولتی که اصولا تئاتر را نمی‌خواست، خیلی هم خوب بود.

اما مشکل دیگری که این روزها به ویژه در فضای اینترنت با آن روبرو هستیم (با احترام به تمام دوستان حرفه‌ای) وجود یک نوع شبه لمپنیسم است که به نظر من حاصل اتفاقاتی است که در 8 سال گذشته در کشور ما افتاده و امروز بازتاب‌های آن را به این شکل می‌بینیم که در نوشته‌ها با نگاهی از بالا و حتی توهین و ترور شخصیت افراد مواجه هستیم. در واقع احترام، ارزش و حرمت قلم فرو ریخت و به همین دلیل افراد حرفه‌ای و هنرمندان فرهیخته‌ای که هستند این را برنمی‌تابند و باید بگویم که دچار یک گسست اساسی شدیم که فکر می‌کنم اگر خود این دوستان آن را کنترل نکنند، وضع از این هم بدتر می شود.

پویایی نقد تئاتر ارتباط مستقیم با پویایی تئاتر دارد

- امین عظیمی: اساسا نقد تئاتر را خصوصا در کشور ما باید تابعی از جریان تئاتر بدانیم. وقتی جریان تئاتر قوی و پویا می‌شود نقد تئاتر هم به همان نسبت پویاتر می‌شود و نقدی می‌شود که کمک می‌کند به دامنه خوانش و تاویل آثار، اما وقتی کیفیت این آثار به هر شکلی و به هر دلیلی نزول پیدا کرد، نقد کاربردی تئاتر هم عملا کمرنگ و ناگهان ناپدید شد. ضمن اینکه وابستگی نقد تئاتر به جریان تئاتر در واقع به نبود بنیادهای نظریه‌پردازانه در کشور ما برمی‌گردد. چون نظریه و رویکرد پژوهشی به زیباشناسی تئاتر در کشور ما وجود ندارد به همین خاطر نقد هم یک وابستگی و پیوستگی به خود اجرای تئاتر دارد، یعنی تئاتر وجود دارد جریان دارد، نقد هم هست، اما وقتی تئاتر نیست نقد ناپدید می‌شود و فضا برای افرادی که از دانش و تجربه کمی دارند و در واقع شناختی نسبت به ارزش‌ها، کارکردها و رویکردهای نقد ندارند باز می‌شود. در نتیجه همین فضای حداقلی را این افراد پر می‌کنند و به جرات می‌توانم بگویم آن نگاه بدبینانه‌ای که از دیرباز به منتقدان تئاتر در کشور وجود داشته را متاسفانه این گروه مضاعف و بیشتر هم می‌کنند.

نکته‌ای هم درباه نقد شفاهی می‌خواستم اضافه کنم و آن اینکه رجعت یا مهاجرت نقد به فرهنگسراها و جلسات شفاهی به نظرم یک جور ناامیدی و یاس و استیصالی بود که منتقدان بابت تلاش انتقادی خود احساس می‌کردند و به نوعی می‌خواستند این زحمت نگارش مطالبی را که آن هنرمندان و اهالی تئاتر (که در واقع مخاطبان اصلی آنها بودند)نمی‌خواندند و کم کم نقد به یک گردهمایی و جشن تبدیل شد و ماهیت اصلی و کارایی خود را که قرار بود به رشد و اعتلای آثار تئاتری و همچنین بالا بردن آگاهی مخاطبان کمک کند را از دست داد.

احتمالا خیلی از منتقدان تئاتر این حرف را شنیده‌اند که می‌گویند؛ شما چون نتوانستید در تئاتر وارد شوید به عرصه نقد روی آوردید و رفتار انتقادی منتقدان را به مثابه یک رفتار انتقام‌جویانه برداشت می‌کنند که به نظر من این یک نگاه کاملا بیمارگونه است.به خاطر اینکه در طول این سال‌ها نمونه‌های این چنینی بسیار بسیار اندک بوده و اصلا نمی‌توان آنها را به کل نقدها تعمیم داد. البته نوع این برخورد از فرهنگی برمی‌آید که تمایل دارد به نقد فقط از جنبه ستایش‌آمیز آن نگاه کند و نه فقط در تئاتر بلکه در سینما، کتاب و ...نیز وجود دارد. یعنی اگر شما درباره اثری خوب نوشتید منتقد خوبی هستید. در غیر این صورت منتقد بی‌سواد، نادان و غرض‌ورزی هستید و قصد سیاه‌نمایی و مسموم کردن فضا را دارید.

یکی دیگر از اتفاقات تلخی که در سال‌های اخیر در تئاتر ما اتفاق افتاده پایین آمدن عیار تئاتر در کشور ما بوده، یعنی دست‌اندرکاران تئاتر، کارگردانان تئاتر، منتقدان تئاتر، بازیگران تئاتر، تماشاگران تئاتر و... دست به دست هم دادند و در پایین کشیدن عیار تئاتر با هم شریک شدند.

مثلا در مورد خود ما که جزوی از منتقدان تئاتر هستیم شاید می‌باید جدی‌تر تلاش می‌کردیم تا حداقل در زمینه نقد تئاتر به زمینه‌های نظریه‌پردازانه بیشتر وارد می‌شدیم و مستقل از اجرای تئاتر ،فرهنگ تماشای تئاتر را رشد می‌دادیم. ضمن اینکه تماشاگران ما هم به نظرم دچار رخوت و سستی شدند و هر نمایشی را می‌بینند در پایان کار حتی اگر از نمایش خوششان نیامده باشد، بلند می‌شوند و دست می‌زنند و همان زمانی‌که در حال تشویق هستند زیر لب در حال غر زدن هم هستند، یعنی تماشاگر ما دچار یک نوع نگاه ریاکارانه شده است. در واقع فضا را آنقدر بیمار می‌بینیم که لزومی نمی‌بینیم با افراد صریح باشیم.

نکته دیگر به خود هنرمندان تئاتر برمی‌گردد که اتفاقا افراد برجسته و کاربلدی بودند اما با کنار کشیدن از عرصه تئاتر این فضا را ایجاد کردند تا افرادی که شاید استعدادی هم نداشتند بیایند و با موج‌سواری و استفاده از ارتباط‌ها خودشان را بعنوان جریان اصلی تئاتر جا بزنند. البته این‌ها که جریان کاذب تئاتر هستند در فضایی که تعادل برقرار باشد و هنرمندان واقعی تئاتر هم مشغول به کار باشند، قطعا به سرعت و خودبخود از جریان تئاتر حذف می‌شوند.در نهایت می‌خواهم بگویم که حتی سکوتی که از طرف منتقدان اتفاق افتاد را از این منظر نگاه کنیم که یک کنش انتقادی بود به نظر من ارزش آن سکوت بیشتر خواهد شد اگر منتقدی ناگهان شروع به ننوشتن می‌کند و یا انتخاب می‌کند که درباره چه کاری بنویسد و یا ننویسد، خود این انتخاب برای ننوشتن یک واکنش انتقادی است.

ادامه دارد...