سرویس تجسمی هنرآنلاین/
میزگرد بررسی ششمین دوسالانه تصویرگری ایران، با حضور "علی هاشمی شهرکی" مدیرعامل انجمن تصویرگران، "محمد علی بنیاسدی" تصویرگر باسابقه و مدرس دانشگاه و "سحر ترهنده" متخصص ادبیات کودکان، منتقد تصویرگری کتاب کودک و داور جایزه هانس کریستین اندرسن در محل خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) برگزار شد.
گزارش بخش اول این نشست که به بررسی آسیبها و مشکلاتی که با نبود دوسالانه در عرصه تصویرگری کشور به وجود آمد اختصاص داشت، پیش از این در اختیار شما قرار گرفت. در بخش دوم این نشست به بررسی نقاط قوت و ضعف دوسالانه ششم و پیشبینیهایی برای دوسالانههای آینده پرداختهایم که امیدواریم مقبول طبعتان واقع شود.
هنرآنلاین: دوسالانه ششم در بخشهای اجرایی با چه نکات و مسائلی روبرو بود؟
ترهنده: دوسالانه ششم یک بخش موضوعی داشت به اسم "جهان نورها و سایه ها" و بخش دیگر هم کتاب های منتشر شده بود. من می خواهم بین این دو بخش مقایسه ای داشته باشم. "جهان نورها و سایه ها" بخشی بود که خیلی ازاکثر تصویرگرانی با این که در بخش دیگر با یعنی کتاب های منتشر شده شرکت کرده بودند، در این بخش هم کار فرستاده بودند. یعنی ما می توانستیم دو نوع کار هنرمندها هنرمندان را باهم مقایسه کنیم و اینجا برای من فوق العاده جالب بود. این که هنرمندانی که در هردوبخش شرکت کرده بود ند آثارشان در بخش "جهان نورها وسایه ها" قوی تر بود در حالی که تصویرها در این دوبخش از نظر زمان خلق اثر هم اختلاف زیادی با هم نداشتند. یعنی جایی که دست تصویرگر باز بوده و درگیر هیچ متنی نبوده و نگران مسئله مخاطب هم نبوده موفق تر و قوی تر عمل کرده بود. در حالی که در کتابهای چاپ شده خلاقیت و جذابیت آثار کمتر بود.
هاشمی شهرکی: یکی از نکات جالب توجه این بود که تصویرگرها در این بخش اصلا به رده های های سنی مشخص شده توجه نکرده بودند و برای مثال همان کارهایی را که برای بخش کودک فرستادند برای بخش نوجوان و بزرگسال هم ارسال کردند. یعنی با این زاویه دیدی که در طبقهبندی سنی کارها را بفرستند نگاه نکردند و این طور دیدند که در هر بخش مثلا میتوانند سه اثر ارسال کنند. واقعیت این است که خیلی از سختگیریهایی که جشنوارههای حرفهای دنیا دارند قطعا در این دوسالانه اعمال نشد. چون اگر یک تصویرگر نتواند تفاوت کار برای شرایط سنی مختلف را تشخیص دهد؛ عملا نباید در دوسالانه شرکت کند. این معضل در نهایت تعجب در بخش کتابهای چاپ شده هم وجود داشت، یعنی مثلا بر اساس فیپا کتابی در رده سنی کودک تعیین شده بود که در واقع درست نبود و تصویرسازیهای آن در بخش کودک جای نمیگرفت.
ترهنده: متاسفانه تعیین رده های سنی کتاب ها در کتابخانه ملی بر اساس کارشناسی دقیق صورت نمیگیرد و زمانی که کتابها توسط کارشناسان متخصص ادبیات کودک بررسی میشود، درصد بالایی از کتاب ها در رده های سنیِ تعیین شده توسط فیپا جای نمیگیرند و گروه سنی که متخصصان ادبیات کودک مشخص می کنند در بسیاری موارد با نظر کتابخانه ملی یکی نیست. یکی از نقدهای من به انتخاب ها در دوسالانه هم این است که، اگر کارشناسان ادبیات کودک که به شکل حرفه ای کار بررسی کتاب کودک کرده اند هم در مراحل سیاستگذاری، مشاوره یا داوری دوسالانه ها حضور داشتند به خصوص در این دوره که قرار بود ده سال تصویرگری ایران پوشش داده شود آن وقت شاید می توانستند کمک کنند که این مشکل کمرنگ تر شود. این همکاری و مشاوره دادن در نوع کتابها (قرار بر این بود که تنها تصویرگری ادبیات داستانی در نمایشگاه حضور داده شود و نه تصویرگری ادبیات غیر داستانی) یا همراهی متن و تصویر هم میتوانست تا حدودی رُخ دهد.
هاشمی شهرکی: اگر قرار است که دوسالانهای به شکل کاملا حرفهای برگزار شود پیش از هرچیز باید یک زمانبندی منطقی برایش تعریف شود. دوم این که دبیرخانهای که قرار است دوسالانه را برگزار کند باید دائمی باشد که بتواند ساز و کار دوسالانه را در خودش تعریف کرده باشد. باید زمان کافی در اختیار داشت تا آثار با متنها انطباق داده شوند و کارگروههایی تشکیل شود تا آثار کارشناسی شوند. مسلم است که چنین امکانی برای دوسالانهای که قرار است آثار تصویرگری 10 سال گذشته یعنی حدود 13 هزار اثر را پوشش دهد فراهم نیست. اینجا انتقاد من به سیستم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. وقتی در وزارت ارشاد مثلا سه مرحله داوری به جای دو مرحله برای دوسالانه پیشنهاد میشود؛ اولین واکنش این است که یعنی میخواهید پول اضافه برای داوری بگیرید؟ مثل این که همه چیز از قبل تعریف شده است و میگویند شما باید دوسالانه را در قالبی که از قبل طراحی شده برگزار کنید. در چنین قالبی نمیشود کار جدی حرفهای کرد. برگزاری یک رویداد حرفهای ساز و کار حرفهای هم میخواهد. خیلی خوب است که دوسالانه برگزار میکنیم و خیلی خوب است که دوسالانه بعد از یازده سال برگزار شد و احساس خوبی به ما دست داد ولی واقعیت این است که دوسالانه حرفهای نبوده و هزار مشکل و مسئله داشته و خودمان اینها را میدانیم. اما از آن طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هم باید به اینها فکر کند. من بارها گفتهام لزومی ندارد وزارتخانه 10 جشنواره داشته باشد و میتواند چند جشنواره خوب داشته باشد. لزومی ندارد انواع و اقسام جشنوارهها برگزار شود و آخر سر هم بشنویم که مبلغ بسیار محدودی برای دوسالانه باقی مانده است.
بنی اسدی: شاید یک روزی یک جشنواره واقعا بیاید همت کند و از همه کسانی که مخاطبش هستند دعوت کند که بیایید همهتان یک تعریف بدهید که جشنواره ایدهآل چه میتواند باشد. باید ببینیم ما نسبت به یک جشنواره ایدهآل کجا ایستادهایم. یک بخش از کمبودها مربوط به برگزارکنندگان است و کسانی است که ساز و کار آن را اداره کردند و بخش دیگر که مخارج آن را تامین کرد. وقتی این طرف میایستیم، میبینیم که آدمها از جشنواره انتظارهایی دارند و طبیعی هم هست که وقتی ما داریم میگوییم انجمن یعنی آدمهایی که میتوانند جابهجا شوند و جای همدیگر بایستند. بنابراین وقتی داریم از یک چیزی انتقاد و یا راجع با آن بحث میکنیم یعنی همه ما در این چرخه هستیم و در حقیقت جابهجا میشویم. وقتی شما میآیید این طرف میایستید چه انتظاری وجود دارد و میخواهیم چه چیزی اتفاق بیفتد. آیا فقط میخواهیم خط مشی تعیین کنیم که ما اینکاره نیستیم و نمیشود این کار را کرد. ضرورتهای موجود را بررسی کنیم و ببینیم برای بیرون رفتن از مشکلاتی که وجود دارد از کدام مسیر عبور کنیم. این است که اهمیت دارد. برای مثال وقتی از الگوسازی حرف میزنیم در واقع باید فکر کنیم که اگر قراراست تصویرگری خوب داشته باشیم باید بدنهاش را تعریف کنیم و سنگ بنایش را بچینیم. مسائلی هست که ما نمیتوانیم حلشان کنیم یکی این که ما در ایران نمیتوانیم تصویرگری غیر از کتاب کودک ونوجوان داشته باشیم. باید در این زمینه فرهنگسازی شود و مثلا ناشرین دولتی یا جشنوارهها بیایند برای حمایت از این بدنه اقداماتی انجام دهند. ما در جایی این بحث را انجام میدهیم که مسئله دیجیتال به گونهای پیش می رود که نه تنها در جنس کار تاثیر میگذارد در نوع رسانه هم تاثیرگذار است و آرام آرام ممکن است دیگر کتابها را به این شکل که الان داریم نتوانیم ببینیم.
هاشمی شهرکی: من میخواهم تاکید کنم که منظور من از بحث الگوسازی هیچ وقت این نبوده که دوسالانه کارش الگوسازی است. من در صحبتهایم هم گفتم که برآیند یک دوسالانه جمع شدن یک سری کارشناس دور هم دیگر است که نتیجهاش یک عقل منطقی است. حالا این عقل منطقی یک توضیحی میدهدکه احتمال دارد عدهای دیگر آن توضیح را رد بکنند. شما تصور بکنید اگر ما در این 10 سال میتوانستیم پنج دوره دوسالانه برگزار کنیم و در این حین پنج دوره کارشناسان دورهم جمع میشدند و پنج دفعه این عقل منطقی شکل میگرفت.
بنی اسدی: من با این عقل منطقی هم مشکل دارم. اولا این عقل منطقی به این نحو عمل میکند که مثلا در بحث داوری شما آن چیزی را که موجود است انتخاب میکنید و نه چیزی خارج از آن. ضمنا آن چیزی که من فکر میکنم میتوانست متفاوت باشد پتانسیل آدمهایی بودند که جمع شدند، انتخاب کنند. اینها هم خط دهنده است و چه بخواهیم یا نخواهیم الگو میشود و دیگران که میخواهند کارهایشان را به دوسالانه بفرستند قابل پیشبینی است که بخواهند از این انتخابها تقلید کنند. همینطور تعیین بخشهای موضوعی و ایده دادنها هم میتواند به نوعی جهت دادن آثار دوسالانه تلقی شود.
هاشمی شهرکی: حرف شما را کاملا قبول دارم. اما واقعیت این است که داشتههای ما از نظر هنری یعنی آثار و تولیدکننده یعنی هنرمند، محدود است. هم تعداد هنرمندان محدودی در تصویرگری داریم و هم تولیداتمان در یک سیکل محدود دارد حرکت میکند. اگر اعضای شورای انتخاب یا داوری امثال این افراد هستند در دوره بعد هم چرخه انتخاب ما آنقدر گسترده نیست که بشود گفت میتوان در دورهای دیگر آدمهای خیلی متنوعتری را چید. یعنی متاسفانه در حوزه تصویرگری هنوز گستره انتخابمان آن قدر باز نشده است و شاید به این دلیل باشد که تصویرگری در کشور ما نسبتا جوان است. یعنی اگر ما بگوییم مثلا آقای فرشید مثقالی اولین کسی است که مدل تصویرگری را شروع کرده، خیلی از شروع کار او نمیگذرد.
بنی اسدی: درست است. اما اگر مثلا ما بخواهیم برگردیم به الگوهای قدیم که امیدوارم چنین اتفاقی بیفتد؛ قرار شد اولین دوسالانه ملی باشد بعد آسیایی و سپس بینالمللی. خوب در این صورت شاید با حضور داوران غیرایرانی این امکان به وجود میآمد که به تصویرگری ما نگاه شود و بیشتر نقاط قوت و ضعف خودمان را پیدا کنیم و روی آنها کار کنیم. مثلا این که روایتگری در تصویرسازیمان در چه سطحی است و امروز چقدر به آن توجه میشود. آنچه که ما میبینیم این است که در دوسالانه به تکفریمها خیلی بیشتر توجه میشود.
هاشمی شهرکی: نکتهای که در بخش نورها و سایهها است هم همین است. تصویرگرهای ما در تک فریمها خیلی جذاب عمل میکنند اما خیلی از همینها به نظر می رسد در ساختن روایت مشکل دارند.
ترهنده: ااتفاقا یکی از نکات جالب این دوسالانه برای من این بود. مسئله ای که وجود دارد این است که تصویرگری ما از نظر تکنیک و فضا سازی و خلق آثار حرفه ای از نظر ظاهر چیزی از تصویرگری روز جهان کم ندارد یعنی کارهای جشنواره ای و هنری مان عقب نیست بلکه در بحث روایت گری و مخاطب شناسی است که دچار مشکل هستیم یعنی دو بخشی که به خود تصویرگرها برمی گردد. مسئله این جاست که تصویرگرهای ما چقدر متن ها را می خوانند و چقدر ادبیات را می شناسند. خیلی از ما به عنوان هنرمند و تصویرگر عادت به خواندن و مطالعه نداریم. خیلی از جوان هایی که تصویرگری می کنند سازوکار متن را نمی شناسند و نقاط اوج و فرود، خط روایت، تفاوت فضاها در متن را نمی توانند تشخیص بدهند. خیلی از تصویرگرهایی که دوروبرمان می بینیم فرق قصه و داستان یا اسطوره و افسانه را نمی دانند. مثلا این که قصه فولک با فانتزی های نو چه تفاوت هایی دارد. یا کتابهای کودکان چه گونههایی دارند بخصوص کتاب های تصویری چه انواعی دارند و متن و تصویر در هر کدام از انواع چه کارکردها و ویژگی هایی دارند برای بسیاری از تصویرگران مشخص نیست.
هاشمی شهرکی: برای این که اصلا سیستم تصویرسازی اینها ربطی به نقطه اوج ندارد. اینها بیشتر یک سری کلمه و کلیدواژه برای خودشان در متن پیدا میکنند و بر اساس آنها کار میکنند.
ترهنده: به هرحال این فضایی است که در تصویرگری ما وجود دارد و به دوسالانه هایمان هم راه پیدا می کند. اگرچه این مسئله صرفا مشکل دوسالانه ها محسوب نمی شود. من امیدوارم شورای سیاست گذاری دوسالانه آینده به سرعت راه شروع به کار کند و فضای دوسالانه دچار این شتابزدگی نباشد، که شاید خیلی از کارهایی که دست اندرکارانش هم قصد آن را داشتند نتوانند انجام دهند. این شتابزدگی در این دوره دیده می شد. البته در بخش جنبی به نظرم دقت بیشتری شده بود و انتخاب ها خوب بود، اصولاً وجود چنین بخشی در دوسالانه بسیار درست بود چون تصویرگران جوان ما بخصوص دانشجویان ببینند که عرصة تصویرگری بسیار گسترده است و محدود به تصویرگری کتاب کودک نمیشود. تنوع را می شد در این بخش دید و مثلا کارهای کمیک، طراحی کارکترها، تصویرسازی تبلیغاتی و گرایش های دیگری هم در میان کارها وجود داشت. در بخش کتاب های منتشر شده فکر می کنم میشد دقت بیشتری در چیدمان کارها بشود یا سیاستگذاری مشخصتری برای قرار گیری آثار اتخاذ شود، به نحوی که مثلاً سیر زمانی انتشار آن ها رعایت می شد تا بتوانیم مسیری که در این سال ها طی شده را در تصویرها ببینیم و شناسایی کنیم. به خصوص که وقفه خیلی طولانی در این بین وجود داشت. یا اگر تصویرگری چند اثر در یک بخش داشت تمام آثار با رعایت تاریخ نشر کنار هم قرار میگرفت تا مخاطب نمایشگاه بتواند به راحتی سیر حرکتی و نوع برخورد تصویرگر را در آثار مقایسه کند. بخش دیگری از جشنواره که من به آن انتقاد دارم و دقیقا متوجه نشدم، بخش تصویرگری بین الملل بود یعنی آن تعداد کار که خیلی هم انگشت شمار بود متوجه نشدم چرا حضور داشتند و چه کمکی به برنامهها یا رویکردهای دوسالانه میکردند!.
هاشمی شهرکی: ما بخشی به عنوان بینالملل را عنوان نکردیم و قرار هم نبود بخش بینالملل داشته باشیم.. نکتهای که بود گروهی به اسم "اختاپوس" که آقای زاهدی نمایندهشان بود مطرح کردند که تعدادی کار هست که همزمان با دوسالانه در اختیار من است و بعد دوباره باید بازگردانده شود. آقای زاهدی که قصد برپایی نمایشگاهی از این مجموعه را داشت ترجیحاش بر این بود که این اتفاق در فضای دوسالانه بیفتد و دو اتفاق به صورت همزمان در عرصه تصویرگری نداشته باشیم و سئوال کردند که آیا این امکان وجود دارد یا نه که قرار شد کارها را ببینیم و پس از بررسی کارها این تصمیم گرفته شد و فکر کردیم که این فرصت خوبی است و تصویرگرها میتوانند این آثار را هم ببینند ولی واقعیت این است که این بخش اصلا با عنوان بینالمللی دیده نشده بود و هدف هم این نبود چون از روز اول که صحبت شد آیا میخواهید دوسالانه را بینالمللی برگزار کنید، ما گفتیم که بله دوست داریم ولی با بودجهای که داریم اصلا امکانش وجود ندارد.
بنی اسدی: واقعیت این است که بحث آسیبها و نقد دوسالانه را خیلی هم نمیشود به سمت مسائل اجرایی برد، چون همه ما میدانیم که برگزاری چنین رویدادی دشواریهای خاص خودش را دارد و بعضی از مسائل هم خیلی سلیقهای است.
هنرآنلاین: تجربه برگزاری دوسالانه ششم بعد از وقفهای طولانی و با تجمیع یافتههای دورههای گذاشته چه چشماندازی برای دورههای بعدی ترسیم کرده است؟
هاشمی شهرکی: به نظر من دوسالانه لزوما هم کارش این نیست که هنرمندان پیشرو و خلاق را معرفی کند. یک دوسالانه اولین و اصلیترین وظیفهاش این است که روند حرفهای دوسال در یک عرصه را ارائه کند و اصولا وقتی بحث تصویرگری کتاب پیش میآید باید شامل کتابهایی شود که منتشر شدهاند. یعنی آن کتابهایی را که در دوسال منتشر شدهاند را بررسی کند و در این بین بهترینهایشان را انتخاب کند. احتمال دارد هنرمندانی باشند که خیلی بهتر از کتابهای منتشرشده کار بکنند ولی کتاب منتشرشده نداشته باشند. به همین خاطر در دوسالانهها پیشبینی کرده بودند که یک بخش آثار چاپ نشده هم وجود داشته باشد که آن هنرمندها را هم بتوانیم معرفی کنیم. در این قسمت طبیعتا نگاه تنها نگاه خلاقه و نوآوری است ولی اصل و اساس هدف دوسالانهها این بوده که منتشرشدهها و تاثیرات بیرونی آنها بررسی و ارزیابی شود. البته این نگاه به دوسالانه تنها از زاویه دید کتابها است که معنی پیدا میکند. من شخصا اعتقاد دارم که اگر به دوسالانه تصویرگری فکر میکنیم مثل دوسالانه گرافیک قدیمتر که بخشهای مختلفی داشت و هرکدام از آثار در بخشهای مجزایی مثل پوستر، طرح جلد و از این قبیل ارزیابی میشد، عرصه تصویرگری هم این قابلیت را دارد که در شاخههای مختلفی معرفی شود. همانطور که در بخش جنبی این دوسالانه بعضی از اینها را به نمایش گذاشتیم ولی به داوری نه. واقعیت این است که ما تصویرگرانی داریم که در حوزه انیمیشن فعالیت میکنند و طراحی شخصیت و فضاسازی میکنند. تصویرگرانی داریم که در حوزه کمیک استریپ فعالیت میکنند یا در بحث تبلیغات کار میکنند. الان در زمینه تبلیغات کارهای خیلی خوبی میبینیم که در سطح شهر هم میشود آنها را دید. درست است که این آثار را نمیشود با کار یک ناشر کتاب کودک مقایسه کرد و در کنار هم ارزیابی کرد، ولی این شاخهها را در دنیای خودشان میشود قضاوت کرد. این در حالی است که ما در این سالها تصویرگری را تنها در عرصه کتاب و نشر آن هم فقط کتابهای داستانی دیدهایم.
ترهنده: قطعا این بخش ها در دوسالانه های آینده باید به طور جدی دیده شود چون تصویرگری غیرداستانی یکی ازحوزه هایی است که ما در آن به شدت ضعف داریم. بخشی است که حوزه های وسیعی را هم شامل می شود: مثل دائره المعارف ها و کتاب های مرجع، کتابهای علوم محض یا کاربردی، هنر/بازی/ سرگرمی، تاریخ، جغرافیا، زندگینامهها، کتابهایی با مضامین فلسفی و ... . درست است که در حال حاضر در این حوزه ضعف داریم اما همین که این بخش در دوسالانه دیده شود و مثلا آثار مناسبی هم برای نمایش در این بخش نباشد لااقل طرح مسئله می شود و حساسیت نسبت به آن به وجود می آید. اتفاقا همین ها تلنگری می شود که ما در دوسالانه عنوان کنیم که کتاب غیرداستانی مناسب نداریم. حتی در بخش های دیگر هم اگر واقعا آثار قابل قبولی نداشته باشیم می توانیم در معرفی نهایی برگزیده ای برای این بخش ها اعلام نکنیم تا به این ترتیب دوسالانه ها نمایانگر نقاط قوت و ضعف تصویرگری ما باشند و واقعیت ها را نشان دهند.
بنی اسدی: من فکر میکنم با چنین رویکردی باید مراقب بود تا موازی کاری هم پیش نیاید. ایدهآل خود من این است که تصویرگری با ویژگیهای تعریف شده خودش و به شکل دقیق و ناب خودش برسد که همپوشانی با فعالیتها و رویدادهای مشابه نداشته باشد.
انتهای پیام/
گفتوگو: بهروز فایقیان