سرویس سینما و تلویزیون/سام بهشتی

صلاح‌الدین کریم‌زاده از مستندسازان سینمای ایران، فیلمی را تحت عنوان" قایق سواری در تهران " با محوریت زندگی محمدعلی سپانلو شاعر معاصر جلوی دوربین برده است. به همین بهانه گفت‌و گویی با این فیلمساز در رابطه با انگیزه ساخت‌ مستند‌های شخصیت محور داشته‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

با چه انگیزه‌ای به فکر ساخت مستندی درباره‌ی محمدعلی سپانلو افتادید و اصولا نگاه شما به ساخت مستند شخصیت چیست؟

وقتی شما این شانس را پیدا می‌کنید که از نزدیک با یکی از شخصیت‌های مهم تاریخ معاصر ایران مراوده داشته باشید و اتفاقا این شخصیت و آثارش مورد علاقه‌ی شما هم باشد، ناخودآگاه به سمت او کشیده می‌شوید. در مورد خودم باید بگویم که این انتخاب کاملا آگاهانه و به دلیل کنجکاوی بوده که همیشه داشتم و دارم. در چنین حالتی هرچه رابطه نزدیک‌تر و عمیق‌تر می‌شود در نتیجه شناخت شما هم بیشتر می‌شود.من همیشه معتقد بوده‌ام و هستم که ما هرچه بیشتر از تاریخ و سرگذشت شخصیت‌های تاثیرگذار خود در همه‌ی حوزه ها آگاهی داشته باشیم با چشمانی باز تر و نگاهی دقیق‌تر می‌توانیم به سمت آینده قدم برداریم. سپانلو در وهله اول به عنوان یک شاعر و بعد "به عنوان روشنفکری که بیش از نیم قرن است زنده و بیدار در تمام وقایع فرهنگی، ادبی، اجتماعی و... ایران حاضر بوده است، این انگیزه را در شما به وجود می‌آورد که تلاش کنید به شناخت دقیق‌تر و و عمیق‌تری از این وقایع برسید. سپانلو یک جایی در فیلم در جواب این سوال که چرا به شما لقب شاعر تهران را داده‌اند، می‌گوید: "این لقبی‌ست که روزنامه‌نگاران و منتقدان به من داده‌اند خود من دوست دارم به من بگویند تاریخ و در ادامه اشاره می‌کند که نکته‌ی کلیدی در آثار من تاریخ است. تاریخی که زنده‌ست، گذشته در امروز حاضره، حتی آینده رو هم میشه حدس زد در امروز. یعنی یک زمان مطلق." خب وقتی شما با چنین رویکردِ دقیق و نگاهِ عمیقی روبرو می‌شوید دوست دارید بدانید و بفهمید کسی که در برابر شما ایستاده‌ست، جدای از آن وقایعِ تاریخی که عمومیت دارد و بیشتر درسطح قابل مشاهده است، چه تجربیات شخصی و چه شیوه‌ای داشته است تا به اینجا برسد.

تصویری منتشر نشده از محمد علی سپانلو

شاید این برای شما و کسانی که این مصاحبه را می‌خوانند جالب باشد، سپانلو برای من یک جذابیتِ خاص دیگر هم دارد و این جذابیت رو به این شکل می‌توانم توضیح بدم که خیلی از ماها شنیده‌ایم از دیگران یا خودمان تجربه کرده‌ایم که با فلان نویسنده یا شاعر یا بازیگر یا کارگردان یا روزنامه‌نگار و... شخصیت‌های خاص از این دست بنا به شرایط خاصی در یک جای مشخص روبرو شده‌ایم. مثلا فیلم فلان کارگردان را دیده‌ایم و مشتاق دیدنش می‌شویم یا رمان فلان نویسنده را خوانده‌ایم و دوست داشتید که با او از روبرو آشنا شویم و از نزدیک ببینیمش و همین طور در شاخه‌های مختلف شخصیت‌های مختلف. اغلب ما شنیده‌ایم یا دیده‌ایم که بیشتر این دیدارها در نهایت به اینجا ختم می‌شود که شخصی که دنبال ایجاد چنین رابطه‌ای بوده یا پشیمان می‌شود و یا سرخرده و معمولا می‌شنویم که می‌گوید کاش فلانی را از نزدیک ندیده بودم و فقط مثلا به دیدن فیلم او یا خواندن کتابش بسنده کرده بودم. من از سال‌های گذشته این شانس را داشته‌ام که با شخصیت‌های شناخته شده‌ی زیادی رفت و آمد و معاشرت داشته باشم و کسانی که من را می‌شناسند این ویژگی من را به خوبی می‌دانند. من چند وقتی است مشغول نوشتن کتابی هستم که اسم اولیه‌اش این است "این نام‌ها از خاطرم نمی‌روند" که حاصل این آشنایی‌هاست و این جستجوهایی که انجام داده‌ام. از حدود بیست، بیست و یک سالگی تا این لحظه با هر اسم و شخصیتی که معاشرت یا برخوردی داشتم در همه‌ی حوزه‌ها و خاطره‌ای اگر دارم بدون هیچ چیزِ اضافه‌ای سعی کردم نقل کنم و خوشبختانه بخش اعظمی از این آشنایی یک نوع خاطره‌ی جمعی است که با خیلی‌ها مشترک است و هر دخل و تصرفی عیان خواهد بود و این کار من را مشکل‌تر خواهد کرد. اما تجربه‌ی شخصی من درباره‌ی سپانلو قدری که نه، بسیار متفاوت است. من پیشتر سپانلو را از طریق آثارش می‌شناختم و بعد که رابطه به اینجایی رسید که در این لحظه من دارم جواب سوال‌های شما را می‌دهم باید به این نکته اشاره کنم که سپانلو به طرزِ غریبی خودش است و هر روز هم اگر او را ببینید حتما چیزی برای یادگرفتن و آموختن به شما دارد و این باعث می‌شود که شما در دوستی و معاشرت با سپانلو مدام چیزی به جهان‌تان اضافه شود، فرقی هم نمی‌کند شما چه سن و سالی داشته باشید. اینها بخش کوچکی از همه‌ی آن چیزهایی‌ست که می‌تواند انگیزه‌ی ساختن فیلم "قایق سواری در تهران" باشد.

چه اندازه برای ساخت این مستند تحقیق و بررسی لازم بود و این مهم به چه شکل به دست آمد؟ چون شناخت کافی در مستندهایی از این دست بسیار تعیین کننده خواهد بود.

ساخت مستند شخصیت یا به اصطلاح پرتره مستلزم شناخت دقیق و آگاهی داشتن از ویژگی‌های خاص شخصیت موردِ نظر است.این شناخت با خواندن یک یا دو کتاب یا چند کتاب و یا صرفا گفتگو کردن با چند شخصیت در حوزه‌ای که به سوژه شما مربوط است به دست نمی‌آید. من ابدا مدعی این نیستم که توانسته باشم از عهده‌ی این کار برآمده باشم ولی تاجایی که به فیلم "قایق سواری در تهران" برمی‌گردد باید بگویم که من چند سال قبل از شروع به کار و ساختن این فیلم رابطه‌ی نزدیکی با سپانلو داشتم و در تمام این سال‌ها تلاش کردم به این شناخت نزدیک‌تر شوم. کار دشواری است، شما سال‌های زیادی با کسی زندگی می‌کنید ولی همیشه زوایایی از شخصیت و کار کسی که به او نزدیک هستید از دید و نگاه شما پنهان خواهد ماند. پس شناخت نسبی خواهد بود. من فارغ از نگاهِ مستقلی که خودم به سپانلو داشتم و سعی کردم که این نگاه رو با خود سپانلو در طی این سال‌ها مطرح کنم و از خودِ سپانلو در این راه کمک بگیرم. همیشه علاقمند بودم و دوست داشتم آنجایی که مربوط به شعرِ سپانلو و خوانش و فهم درست از شعر می‌شود از خودِ او کمک بگیرم، چون خیلی‌ها شعر سپانلو را دشوار خوان یا سخت می‌دانند و می‌گویند سپانلو شاعرِ قشر فرهیخته است. دریک فیلم پنجاه و هفت و هشت دقیقه‌ای نمی‌شود به همه‌ی این ویژگی‌های ریز و درشت پرداخت. اما در فیلم، سپانلو یکی از شعرهایش را می‌خواند که من بسیار این شعر را دوست دارم و اشارات سپانلو به ارجاعاتی که در شعر هست،باعث می‌شود که ما فهم دقیق‌تر و عمیق‌تری از شعرش داشته باشیم.

تصویربرداری این کار چقدر زمان برد و تدوین کار به چه صورت انجام شد؟

فیلم در زمستان هشتادو هشت یعنی سالی که کتابِ "قایق سواری در تهران" درآمد بخش مصاحبه‌هایش و همانطور که خواهم گفت با ایده‌ی همان قایق های کاغذی گرفته شد و بعد که قضیه‌ی بیماری سپانلو پیش آمد کار متوقف شد تا بهارِ هشتادو نه که کلید خورد و در زمستانِ نود ویک کار نهایی شد. قبل از اینکه تصویربرداری تمام شود کار تحویل تدوین‌گر شد که اگر لازم شد براساس ساختاری که با تدوین‌گر توافق کرده بودیم بازهم تصاویری که به روندِ کار کمک کند را بگیریم که چند جلسه‌ای هم زمان با تدوین تصاویری گرفته شد و از آن جا به بعد کار به صورت کامل وارد پروسه‌ی تدوین شد. یعنی می‌شود گفت که تدوین حدودِ یک سالی زمان برد، البته شما به این زمان ساخت موسیقیِ تیتراژِ پایانی، صداگذاری و ویدئو گرافیک را هم اضافه کنید. غیر از عواملی که بعد از پایان تصویربرداری روی فیلم کار کردند چندنفر در این چند وقت بیشترین همراهی را با من داشتند، آقای مهدی اخوت دوست دیرینه و هم خانه‌ی سپانلو به عنوان کسی که سال‌هاست با سپانلو زندگی می‌کند تمام مدت راه را برای کار کردن ما هموار کرد و از هیچ کمکی در این راه دریغ نکرد، خانم عاطفه هدایتی راد هم دستیار بودند هم عکاس پشت صحنه و هم هماهنگ‌کننده و ما مجبور بودیم به علت نداشتن تهیه‌کننده و بودجه‌ی ثابتی هر کدام چند کار را باهم پیش ببریم و البته پویان کفیلی تصویر بردارِ کار که یک تنه و با توجه به اینکه شرایط کار و محدودیت‌های ما را درک می‌کرد در به سرانجام رسیدن کار نقش بسزا و پررنگی داشت.

اسم فیلم یعنی "قایق سواری درتهران" برچه اساسی انتخاب شد ؟

من کودکی‌ام در تهران گذشته است، در دومحله در تهران به سن نوجوانی رسیده‌ام. از چند ماهگی در سه راه امین حضور تا نه سالگی در هفت تیر، یادم می‌آید هفت تیر که بودیم هشت نه ساله بودیم که بعداز ظهرهای جمعه به هم راه خانواده پیاده به پارک لاله می‌آمدیم. آن موقع‌ها کانالی که از وسط بلوار کشاورز می‌گذرد بسیار پرآب و تمیز بود من با خواهر بزرگ‌ترم و برادرکوچک‌ترم هر جمعه صبح‌ها می‌نشستیم و از این قایق‌های کاغذی درست می‌کردیم و به کانال آب که می‌رسیدیم قایق‌های کاغذی که با کاغذهای رنگی مختلفی درست شده بود را به آب می‌انداختیم و تا جایی که امکان داشت مسابقه می‌دادیم. هرکدام می‌توانستیم چند قایق بسازیم که در صورت خراب شدن آن یکی، قایق دیگری به آب بی‌اندازیم و این قایق‌های رنگارنگ و این خاطره و بلوارکشاورز همیشه برای من یک نوستالژی باقی ماند تا اینکه شعر "قایق سواری در تهران" را خواندم و اشعار دیگر سپانلو که تهران به عنوان عنصری اساسی در این شعرها وجود دارد. اسدالله امرایی در فیلم می‌گوید" شما وقتی کتاب قایق سواری درتهران را می خوانید انگار با یک تورواید (نمایی درشت) طرفید که دارد تهران را به شما نشان می‌دهد" خوب این‌ها اشتراکاتی است که آدم‌ها را در هرجایگاهی به هم پیوند می‌زند. یادم هست وقتی کتاب درآمد من عین خاطره‌ی بالا را برای سپانلو بازگو کردم و ایده‌ی فیلم از همانجا آمد و قبل از شروع قرار بود این قایق‌های رنگیِ کاغذی روایت‌گرِ شعر سپانلو باشند در جای جای فیلم؛ ولی خوب متاسفانه این ایده با امکانات ما و فضای شهرِتهران در آن سال برای ما تولیدی نبود و در نهایت کار همانطور که گفتم با اتفاقاتی که بعدن افتاد تبدیل به این شد که خواهید دید. البته نسخه‌ای که شما خواهید دید خیلی دور از فانتزیِ ذهنی من نیست و تدوین و صداگذاری و ویدئوگرافیکی که در فیلم اعمال شده بسیار نزدیک شده است به این فانتزی. این را هم بگویم و جواب این سوال را هم تمام کنم. و اینکه سپانلو استادِ نام‌گذاری ست و شاید بد نباشد بدانید سپانلو سال ها کارِتبلیغاتی کرده و تیزرهای تبلیغاتی نوشته است که بحثِ مفصلی است که خودش خیلی دقیق‌تر می‌تواند درباره این بخش از کار و زندگی‌اش توضیح دهد. شما نمی‌توانید اسمی خارج از تاریخ سپانلو از خودتان برای فیلمی درباره‌ی سپانلو انتخاب کنید. شعر سپانلو سرشار از اسم‌ها و اصطلاحات و ارجاعات بی‌نظیر است. این راهم اضافه کنم انتخاب اسم برای هرچیزی از خصوصیاتِ منحصر به فرد سپانلو است.

لازیم به یادآوری است؛ محمدعلی سپانلو شاعر، منتقدادبی و مترجم است. وی تا به حال بیش از پنجاه (۵۰) جلد کتاب در زمینه‌های شعر و داستان و تحقیق، به صورتِ تالیف و یا ترجمه، منتشر کرده‌است. در بیست سالِ گذشته، او به عنوانِ یکی از چند نمایندهٔ معدودِ ادبیاتِ معاصرِ فارسی در بسیاری از گردهمایی‌های بین‌المللی در اروپا و آمریکا شرکت کرده‌است و گفته می‌شود که سهمِ بزرگی در معرفیِ ادبیاتِ ایران به جهانیان دارد. بسیاری از آثارِ او تا به حال به زبان‌های انگلیسی، آلمانی، فرانسه، هلندی، عربی، و سوئدی ترجمه شده‌است. کتاب نویسندگانِ پیشروِ ایران که گلچینی از آثارِ داستانیِ نویسندگانِ قرنِ بیستمِ ایران، به همراهِ بررسیِ آنهاست، جزوِ منابعِ درسی در بسیاری از دانشگاه‌های ایران است و تابه‌حال فروشِ بسیار بالایی داشته‌است.

ضمناً سپانلو از معدود شاعران و نویسندگانِ ایرانی‌ست که در دنیایِ ادبیاتِ غرب نیز شناخته شده‌است، و توانسته‌است نشان شوالیهٔ نخلِ (لژیون دونور) آکادمیِ فرانسه (بزرگ‌ترین نشانِ فرهنگی کشورِ فرانسه)، و جایزهٔ ماکس ژاکوب (بزرگ‌ترین جایزهٔ شعرِ فرانسه) را دریافت کند.

انتهای پیام/55