به گزارش هنرآنلاین؛ کتاب تاریخ بیهقی اثر ابوالفضل بیهقی یکی از آثار شاخص و تراز اول نثر فارسی است. او روشی دقیق و سبکی زنده و جامع در تاریخنگاری برگزیده است که پیشینیان فاقدش بودند. تاریخ بیهقی متنی "تاریخی ـ ادبی" است که تاریخی حماسی و پر اوج و نشیب را با قلمی زیبا و زبانی باشکوه و پرنیانی روایت کرده و بنایی چنان بزرگ افراشته است که ذکر آن تا دنیا باقی خواهد ماند.
مرکز فرهنگی شهر کتاب از سال ۱۳۸۵ در روزهای چهارشنبه، درسگفتارهایی درباره ادبیات کلاسیک فارسی برگزار میکند و تاکنون نزدیک به 300جلسه درسگفتار درباره مولوی، فردوسی، سعدی، نظامی و عطار برگزار کرده است و از روز چهارشنبه ۲۶ مهرماه درسگفتارهایی درباره بیهقی را به مدت یک سال برگزار خواهد کرد. در جلسه آغازین درسگفتارها،غلامعلی حدادعادل و محمدجعفر یاحقی درباره "اهمیت و جایگاه تاریخ بیهقی در تاریخ و ادب فارسی" سخن گفتند.
بیهقیپژوهی در روزگار ما تاریخی 100ساله دارد
غلامعلی حدادعادل، رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: در یک سال آینده ما مهمان بیهقی هستیم و این برای نخستین بار است که شهرکتاب درس گفتاری را به نثر اختصاص داده است و من از برگزاری چنین نشست های که موجب توجه ویژه به ادبیات فارسی می شود استقبال می کنم که موجب اعتلای زبان فارسی می شود.
من در سال 1350 که برای نخستین بار کتاب تاریخ بیقی با تصیح فیاض منتشر شده بود با این اثر عظیم آشنا شدم و مدت چهار ماه به طور مستمر مشغول خواندن این اثر عظیم بودم و پس از آن 40 سال است که با این کتاب انس و الفت ویژه ای دارم.
بیهقیپژوهی در روزگارما تاریخی 100ساله دارد. بزرگانی سراغ بیهقی رفتهاند، همانند "محمدتقی بهار" که به اعتبار یادی که مرحوم غلامحسین یوسفی از او میکند، آفاق زیبایی از نثر بیهقی را به روی شاگردانش گشود. به همین گونه باید از دکتر فیاض یاد کنیم که زحمات بسیاری برای "تاریخ بیهقی کشید و نیز غلامحسین یوسفی که دو مقاله او درباره بیهقی، در کتابهای "دیداری با اهل قلم" و "برگهایی در آغوش باد"، مناسب است که در یک رساله مستقل چاپ بشود.
من بیهقی را از نگاه کلان میبینم. هزارسال پیش دبیری از دستگاه غزنویان، حوادث سیاسی و اجتماعی و جنگهای روزگارش را در 30 جلد و 50هزار ورق به رشته تحریر درآورده است. این کمیت کار اوست که البته یک ششم آن باقی مانده است که همین موضوع حکایت از قدمت تاریخ نگاری در ایران دارد.
در تاریخی که او نوشته است، چند خصوصیت وجود دارد که باید به آن توجه داشت. یکی خودآگاهی او نسبت به داشتن روش در تاریخنگاری است. بیهقی یک کار روشمند کرده است و خود به کاری که به آن اهتمام ورزیده است آگاه بوده است. دیگر، اهتمام بیهقی به ثبت واقعیات به صورت دقیق است. ما با خیلی از حقایق تاریخی از راه "تاریخ بیهقی" آشنا میشویم.
اگربیهقی نبود به آن حقایق دست نمییافتیم. این مرد در طول سال هایی که به دبیری غزنویان اشتعال داشته پنج پادشاه را از نزدیک دیده است او یادداشتهای روزانه مینوشته و ازبسیاری از نامهها یک نسخه برای خودش نگه میداشته است. بدین گونه مجموعه اسناد عظیمی را بهعنوان ماده خام تاریخ فراهم آورده و درروزگار پیری و پختگی به صورت تاریخ درآورده است. فایده اجتماعی و سیاسی تاریخ بیهقی، یک جنبه دیگر اهمیت آن است.
بُعد سوم زبان شیرین، پخته، پرورده، دقیق و روشن بیهقی است. کاری که بیهقی در نثر فارسی کرده است کاملا قابل مقایسه با کار فردوسی در شاهنامه است. هر دو کتاب، هزارسال عمر دارند. فردوسی بیشتر به قبل از اسلام توجه داشته و بیهقی، در مقام بیان تاریخی، به روزگار خودش.
فردوسی به شعر چنین کاری کرده است و بیهقی به نثر. هر دو کتاب، دو ستون ادبیات ما به شمار میروند. بیهقی همت و انگیزهای شبیه به فردوسی داشته است. همانطور که فردوسی میگوید: "بسی رنج بردم در این سال سی/ عجم زنده کردم بدین پارسی/ بناهای آباد گردد خراب/ ز تابیدن و گردش آفتاب/ پی افکندم از نظم کاخی بلند/ که از باد و باران نیابد گزند" بیهقی هم شبیه به همین را بر زبان میآورد و مینویسد: "غرض من آن است که تاریخ پایهای بنویسم و بنایی بزرگ افراشته گردانم. چنان که ذکر آن تا آخر روزگار باقی ماند". میبینیم که همت، همتِ فردوسیوار است.
بیهقی در بحث از روش تاریخنگاری میگوید: "بیشتر مردم عامه آنانند که باطل ممتنع را دوست دارند". او حرف خود را از حرف عوام جدا میکند. بنده تصور میکنم که تاریخ بیهقی سندی روشن است که دال بر عظمت و اصالت و قدمت فرهنگ و تمدن اسلامی ایرانی ماست. ما میتوانیم بگوییم ملتی هستیم که هزار سال پیش به درجهای از فرهیختگی رسیده بودیم که یک دبیر در دستگاه حکومتی، پنجاه سال یادداشت گردآورده و تاریخش را به زبانی نوشته است که اگر هم برای مردم درس ناخوانده بخوانیم، آن زبان را میفهمد. ما میتوانیم بگوییم که چنین سندی داریم. اگر این اتفاق برای هر ملت دیگری افتاده باشد، جا دارد نسبت به آن ملت هم ادای احترام کنیم.
بیهقی در طول تاریخ بیهقی با صداقت و امانت داری تاریخ و وقایع آن را نقل می کند که هرگز این تصور به ذهن خواننده رسوخ نمی کند که او دروغی را در این کتاب نقل کرده است.
او در ادامه سه بخش از کتاب تاریخ بیهقی را برای حاضران قرائت کرد که یکی ازاین بخش قسمت بردار کردن حسنک بود.
بیهقی همانند فردوسی از سرنوشت افراد درس میگیرد
سپس محمدجعفریاحقی، مصحح شاهنامه گفت:امیدوارم که روزی درتمام شهرهای ایران سنت بیهقی خوانی بوجود بیاید و چنین فعالیت های مختص به تهران نباشد.
من تقریبا 50 سال است که با تاریخ بیهقی مانوس هستم ور تمام این سال ها همواره یکی ازجدی ترین دغدغه های کار پژوهشی بر روی تاریخ بیهقی بوده است و درتمام برنامه هایی که درباره بیهقی پژوهی بوده است نقش داشته ام که یکی از مهم ترین و نخستین همایش هایی که برای بیهقی پژوهی در سال 1345 بود که من به عنوان دانشجو در این همایش دربرگزاری آن به استادان یاری می دادم همایش با عظمت که تمام بزرگان ادب روزگار از هشت کشور در آن حضور داشتند و پس از آن همایش خودم نخستین فهرست لغات کتاب تاریخ بیهقی را براساس نسخه فیاض و غنی گردآوری کردم که درسال 1355 منتشرشد و نخستین دوره بیهقی خوانی که مدت قریب به چهار سال طول کشید توسط من در کتابخانه دکتر یوسفی راه اندازی شد.
یک بخش از "تاریخ بیهقی" که کمتربه آن توجه شده، بعد از فروگیری "علی قریب" است. هفت فروگیری مشخص در"تاریخ بیهقی" هست. حتا "بوسهل زوزنی" هم که باعث فروگیری "حسنک" شد، خود گرفتار آمد و او را هم فرو گرفتند. علی قریب یکی ازچهرههای برجسته سیاسی حکومت غزنویان است. لقب "قریب" که به او دادهاند، به استناد نزدیکی او به دربار غزنویان بوده است. بعد هم که سلطان محمود فوت کرد، زمامدار و همه کاره بود. او بود که "امیر محمد" را به تخت نشاند و پس از آمدن "مسعود"، محمد را فرو گرفت و نامه "حشم تکینآباد" را نوشت.
علی قریب با آن که میدانست او را میگیرند، با شهامت آمد و سرانجام او را هم گرفتند. بیهقی پس از نقل این وقایع، جملهای دارد که بخشی دیگر از چهره او را روشن میکند.
بیهقی نیز همانند فردوسی که از سرنوشت افراد درس میگیرد، مینویسد: "این است حال علی و روزگارش و قومش که به پایان آمد و احمق کسی باشد که دل در این گیتی فریفتگار بندد و نعمت و جاه و ولایت او را به هیچ چیز شمرد." بیهقی تالی فردوسی است. کافی است که کتاب "لغت نامه" دهخدا را بگشایید و مدخلهای لغوی آن را بنگرید تا دریابید که اولین شاهد به نظم از شاهنامه" فردوسی است و اولین شاهد به نثر از "تاریخ بیهقیگ"است.
پیداست که دهخدا به دقت شاهنامه و "تاریخ بیهقی" را خوانده و فیشبرداری کرده است. ما "تاریخ بیهقی" را که مرحوم ادیب چاپ کرده و شادروان دهخدا آن را علامتگذاری کرده است، داریم. همین شاهدهایی که از "تاریخ بیهقی" در لغت نامه دهخدا آمده است، نشان میدهد که بیهقی بیشترین تاثیر را در نثر فارسی داشته است.
هم پیش و هم پس از"تاریخ بیهقی"کتابهای تاریخی داریم. آنچه پیش از "تاریخ بیهقی"نوشته شده، دو یا سه نمونه بیشتر نیست. هیچ کدام هم اهمیت کتاب بیهقی را ندارند. یکی "تاریخ بلعمی" است که ترجمه "تاریخ طبری" است. دیگری "تاریخ گردیزی" است که وقایع را بسیار مختصر آورده و هیچ پیرایه و نگارش ویژهای ندارد. بنابراین مهجور است و تنها تاریخنگاران متخصص به آن مراجعه میکنند.
یکی هم "تاریخ سیستان" است که یک بخش آن قبل از "تاریخ بیهقی" و بخش دیگر آن 300 سال پس از "تاریخ بیهقی" نوشته شده است. بخش اول "تاریخ سیستان" البته اطلاعات ذیقیمتی دارد اما لطف و ادبیت "تاریخ بیهقی" را پیدا نکرده است. در واقع"تاریخ بیهقی" اولین تاریخی است که ادبیات را برای بسط تاریخ به خدمت گرفته است و این دو را با هم آمیخته است.
بیهقی هم از لحاظ استخدام زبان ادبی در نثرخود اهمیت دارد و هم دراستخدام عناصر ادبی. بسیاری از سخنان او به صورت ضرابالمثل درآمده است و وارد کتابی همانند "امثال و حکم" دهخدا شده است. نثر بیهقی به شیوهای است که گاه وزن و آهنگ و لطافت شعری پیدا کرده است. میتوان این بخشها را شعرِ نو تلقی کرد. ما آن بخشها را جداگانه چاپ کردهایم و نام آن را "دفتر شعرهای آزاد بیهقی" گذاشتهایم.
بیهقی در به کارگیری عناصرادبی از دیگران، بسیار موفق بوده است. از این که او برخی از شعرهای خوب رودکی را در تاریخ خود آورده است، مدیون او هستیم. بیهقی بهترین و نابترین اندیشههای ادبی ما را گرفته و به استخدام نثر خود درآورده است. بهکارگیری اشعار عربی هم نمونه دیگری از کار اوست. بیهقی برخوردار از دانش ادبیت زمان بوده و بسیاری از اشعار عربی را در ذهن داشته است. یکی از دشواریهای تصحیح "تاریخ بیهقی" همین اشعار عربی است که در کتاب خود آورده است. مثلهای عربی بسیاری هم آورده. از این جهت نثر بیهقی فاخر و شاخص است.
یکی دیگرازویژگی های کار بیهقی آوردن ضرب المثل ها دراین اثرعظیم است.
"ابن فندق" میگوید که "تاریخ بیهقی" 30مجلد بوده و هر کدام را در کتابخانهای دیده است. این تنها خبری است که به 30مجلد بودن "تاریخ بیهقی" اشاره کرده است. البته او هم 30 مجلد را از نزدیک ندیده است. متاسفانه بسیاری از بخشهای "تاریخ بیهقی" از بین رفته است. دشمنان غزنویان با "تاریخ بیهقی" موافق نبودند.
در سال 546 قمری غوریان انتقام سختی از غزنویان گرفتند و هفت شبانه روز شهرغزنین را در آتش سوزاندند. احتمال میدهیم که در این رویداد، مجلداتی از"تاریخ بیهقی" از بین رفته باشد. آنچه از این کتاب به دست ما رسیده، یک ششم کل "تاریخ بیهقی" است اما حدس میزنیم که قسمت باقیمانده، بهترین بخش "تاریخ بیهقی" و جان جانان تاریخ بیهقی است. آنچه در متن کنونی موجود است، از بخش پایانی مجلد پنجم آغاز میشود و تا آخر مجلد دهم، به اضافه "باب خوارزم"، ادامه پیدا میکند. بیهقی باب خوارزم را از ابوریحان بیرونی گرفته است. مجلدات باقیمانده شامل بخش عمدهای از زمان سلطان محمود و همه حکومت مسعود است.
بیهقی چون خط خوشی نیز داشته است بیشتر نامه های خصوصی غزنویان نیز به خط او نوشته شده است از این رو به بسیاری از منابع خصوصی غزنویان نیز دسترسی داشته است.
شیوه تاریخنگاری بیهقی منحصر به فرد است
علیاصغر محمدخانی، معاون فرهنگی شهر کتاب درباره کارنامه بیهقی پژوهی گفت: بیهقی از مهمترین نثرنویسان زبان فارسی است. تاریخی که او نوشته است، ویژگیهای متعددی دارد. نخست آن که اولین کتابی است که میان تاریخ و ادبیات پیوند برقرار کرده است. ازاین جهت، شیوه تاریخنگاری او منحصر به فرد است. ارزشهای ادبی در "تاریخ بیهقی" هست که هنوز کشف نشده است.
کتاب او الگویی برای کسانی شده است که خواستهاند در این ژانر اثری بیافرینند. از سوی دیگر، "تاریخ بیهقی" به دلیل استفاده از گونهای زبان محاوره فارسی و تبدیل آن به نوشتار ادبی، اهمیت دارد. ضمن آن که اعتدال او، فارسی نویسش را پسندیده ساخته است. بیهقی توانسته است که گزارشهای خشک تاریخی را به شکل هنری دراختیار خواننده بگذارد.
اگربخواهیم وضیعت بیهقی پژوهی را از سال 1285 هجری شمسی بررسی کنیم؛ در100 سال گذشته 125 اثر در حوزه تصیحح، گزیده و شرح منتشرشده است، از این میان 44 کتاب متن کامل بیهقی است و 26 گزیده و پنج شرح هم بر تاریخ بیهقی نوشته شده است.
بی شک نخستین مقاله درباره تاریخ بیهقی در سال 1299 توسط عباس اقبال آشتیانی تالیف شده است که در سال 1369 برای نخستین بار کتاب مقالات اقبال آشتیانی نوشته شده است. پس از اقبال بیشترین مقالات درباره تاریخ بیهقی توسط سعید نفیسی در مجله مهر در سال 1314 نوشته شده است که توجه بسیاری از پژوهشگران را به تاریخ بیهقی جلب کرده است.
همچنین تاکنون 385 مقاله درباره تاریخ بیهقی نوشته شده است که بیشتر این مقالات در دو برهه زمانی سال 1345 تا 1355 و سال 1375 تا 1386 نوشته شده است و برگزاری دو کنگره بزرگ بیهقی پژوهی در سال 1345 و سال 1386 نقطعه عطفی در کارنامه بیهقی پژوهی به شمار می رود.
همچنین تاکنون 104 عنوان پایان نامه درباره تاریخ بیهقی نوشته شده است که بیشتر این پایان نامه ها از سال 1365 به این سو تالیف شده اند و از سال 1300 تا سال 1365 تنها چهار پایان نامه درباره بیهقی نوشته شده است که این نشان می دهد که از دو دهه گذشته توجه ویژه ای به بیهقی پژوهی به تاریخ بیهقی شده است.
شاید یکی از دلایل توجه نسل جوان به بیهقی پژوهی توجه و اهمیت احمد شاملو و محمود دولت آبادی به تاریخ بیهقی بوده است. البته در میان نویسندگان معاصر جعفر مدرس صادقی نیز با بازخوانی متون کلاسیک سهم بسزایی در جلب نظر نسل جوان به تاریخ بیهقی داشته است.
بی شک یکی ازمهم ترین روش هایی که براساس آن می توان به بیهقی پژوهی در کشور سرعت بیشتری بخشیدن راه اندازی مرکز بیهقی پژوهی در کشور باشد البته با ثبت ملی روز اول آبان به نام بیهقی می توان زمینه تحقیق و پژوهش بر روی تاریخ بیهقی را سرعت بیشتری بخشید.
گزارش: مریم آموسا