گروه تئاتر هنرآنلاین، شرکت رویال شکسپیر در اجرای جدید نمایش هملت، مطلبی را که «اطلاعرسانی محتوایی» مینامد منتشر کرده و به تماشاگران هشدار داده که نمایش شامل «صحنههایی با محتوای بزرگسالانه، از جمله مرگ و بازنمایی سوگ» است.
جان دویل؛ کارگردان برجسته تئاتر و برندهی جایزهی تونی؛ معتقد است این هشدارهای محتوایی باعث لوس شدن بیش از حد تماشاگر میشود! البته او از عبارت mollycoddling به معنی نازپرورده کردن استفاده کرده است. به اعتقاد او در تئاتر قرار نیست بیش از حد از تماشاگر مراقبت کنید. شاید در تئاتر لازم باشد تماشاگر ناراحت یا متاثر شود یا شاید قرار باشد او بترسد.
نشریه گاردین که به تازگی گفت وگویی از این کارگردان شهیر اسکاتلندی منتشر کرده به نقل از او آورده است که تئاتر همیشه فضایی بوده که مخاطب را با موضوعات دشوار، چالشبرانگیز یا حتی ناراحتکننده روبهرو کرده است و قرار نیست سالن تئاتر، بیش از اندازه بهداشتی و پاکیزه یا به قول او sanitize باشد.
جان دویل که تجربهی مدیریت چهار سالن شناخته شده بریتانیا را دارد، گفته است: در یونان باستان، نمایشنامهها به این جهت نوشته میشدند که میخواستند تماشاگر به تاریکی درون خود نگاه کند. اگر ما بیش از حد تماشاگران را نازپرورده کنیم، دیگر چه فایدهای دارد؟
او همچنین به آثار شکسپیر هم اشاره کرده و یادآور شده است: شکسپیر درباره آن قسمت از درونیات تاریک انسان که ناراحت کننده است نمایشنامه نوشته؛ مثل قتل و خیانت و زنای با محارم و هر چه فکرش را بکنید؛ اگر قرار باشد در تئاتر همه چیز خوب باشد که دیگر چیزی از ذات تئاتر باقی نمیماند. کارگردان نباید از به چالش کشیدن تماشاگر بترسد.
دویل خاطرهای نقل کرده ست که در دورهای، نمایش«دوشیزه جولی» اثر استریندبرگ را با دانشجویانش کار میکرده: «یکی از دانشجویان از دست من عصبانی بود که چرا قبل از آن، او را از محتوای ناراحتکننده اثر مطلع نکرده بودم. به او گفتم: خب استریندبرگ میخواسته تو ناراحت شوی. اگر به تو هشدار داده بودم که دیگر هدف نویسنده را از بین میبردم.»
اما این انتقادها نظر مخالف هم دارد. به طور مثال اتحادیه صنفی بازیگران و هنرمندان بریتانیا که با نام ایکوئیتی «Equity UK» شناخته میشود و خود را حافظ حقوق و سلامت روان هنرمندان میداند پیش از این طی اطلاعیههایی حمایت خود را از هشدارهای محتوایی اعلام کرده بود. در این اطلاعیهها آمده است که هشدارهای محتوایی که گاهی از آن به عنوان سانسوری برای بهداشتی کردن سالنها یاد میشود، سانسور هنری نیست بلکه ابزاری برای حمایت از سلامت روان تماشاگران و مخاطبان است. چه بسا ضرورت این هشدارها در این است تا مخاطبانِ آسیبپذیر بتوانند با آمادگی ذهنی بهتر وارد سالن شوند؛ و لازم است تاکید شود که این هشدارها هرگز باعث افت نبوغ و خلاقیت هنری نمیشود.
ایکوئیتی هشدارهای محتوایی را نهتنها ضروری، بلکه بخشی از مسئولیت اخلاقی و حرفهای تئاتر میداند و در اعلامیه رسمی خود آورده است: «مخاطب حق دارد بداند قرار است با چه نوع محتوایی روبهرو میشود، بدون اینکه این آگاهی تجربه هنری را خدشهدار کند.»
ایکوئیتی در راهنمای رسمی خود توصیه میکند نمایشهایی با محتوای خشونت، خودکشی، تجاوز، مصرف مواد مخدر و همچنین اجراهای دارای صداهای بسیار بلند و نورهای چشمکزن (که باعث ایجاد تشنج در بیماران صرع میشود) و نیز محتوای مرتبط با تروما، با هشدار و اعلانهای قبل از اجرا، تماشاگر را مطلع کنند تا مخاطب با آگاهی کافی نمایش مورد نظر خود را برای تماشا انتخاب کند. همچنین لازم است این هشدارها، مختصر و دقیق و به دور از قضاوت باشند تا داستان نمایش را لو ندهد و عنصر غافلگیری هنری و قدرت تاثیرگذاری هنری را نیز تضعیف نکند بلکه فقط یک زمینه ذهنی لازم را برای تماشاگران فراهم نماید.
به نظر میرسد هم میتواند حق با «جان دویل» باشد اگر هشدارها وسواسگونه و بیش از حد، ارائه شوند و هم میتواند نظر مخالف او را داشت چرا که قیاس نیازهای مردمان دوره مدرن با مخاطبان دوران تئاتر باستان اشتباه است. تئاتر امروز در سنتیترین شکل خود نیز به نوعی مدرن و پذیرای تماشاگرانی ست که در دوره مدرن زندگی میکند. ضمن اینکه باید پذیرفت که خواستهای مردم امروز بسیار جزییتر شدهاند و نمیتوان این خواست و نیازها را حتی با بیست سال قبل همسنگ دانست. تئاتر بدون تماشاگر معنا ندارد و آنچه مهم است خواست تماشاگر ست. فرقی ندارد تماشاگر در چه سطح فرهنگی یا تربیتی قرار داشته باشد. او اگر با ذهن آماده به تماشای تئاتر بنشیند بیشتر لذت خواهد برد. ضمن اینکه نباید فراموش کرد که وسواس و افراط در هر زمینهای حتی آگاهیبخشی قبل از اجرای تئاتر میتواند تعادل لازم را از بین ببرد.
حمیدرضا قنبری (عضو انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر ایران)
انتهای پیام