بهاءالدین خرمشاهی در مراسم بزرگداشت حافظ شهر کتاب مرکزی برگزار شد گفت: بسیار پیش آمده که ما سخن مان را با این عبارت به نام خداوند حافظ آفرین آغاز کرده ایم؛ خداوند بسیار کسان دیگری را نیز آفریده است اما بی شک حافظ جایگاه منحصر به فردی در ادب جهان دارد.
وی افزود: زبان انگلیسی، زبان یک چهارم مردم جهان است و زبان دوم کل جهان به شمار می رود؛شاید کسانی هم باشند که از شکسپیر به عنوان بزرگترین ادیب جهان نام ببرند، اما بدانیم کسانی که شکسپیر را میخوانند، با آثار او زندگی نمیکنند، اما ما با حافظ زندگی میکنیم. این درست است که آثار شکسپیر مضامین مهمی دارد، ولی حتا دانشپژوهان نیز با آثار او پژوهشی برخورد میکنند و با آن زندگی نمیکنند.
خرمشاهی ادامه داد: از گفتههای شکسپیر حدود 800 جمله در تعامل عام بین مردم است و همین تعداد هم تقریبا درباره گفتههای نقض حافظ وجود دارد. این در حالی است که حافظ تنها یک دیوان دارد که مشتمل بر 500 غزل است و حدود 800 بیت و مصرع دارد که در ذهن و زبان مردم ما و در روزگار معاصر جاری است. در کتاب "صراحی می ناب" که توسط من و خانم سپهر تالیف شده است درباره ضرب المثل هایی که از شعر حافظ در زبان مردم جاری است، بحث کرده ایم.
خرمشاهی با بیان اینکه حافظ ،فقط برای شاعران، هنرمندان، ادیبان و خواص نیست، گفت: حافظ شخصیت چندین ضلعی دارد و معتقدم او بزرگترین متفکر ماست. شاید بگویند که ما متفکرینی مثل ابن سینا و یا خیام را داشتهایم. در مورد خیام باید بگویم که او یک مضمون بزرگ داشته و آن را بسیار زیبا بیان کرده است. اندوه او این است که چرا ما باید از دنیا برویم. حافظ هم، این اندوه را دارد، ولی آنها را شیرین بیان میکند. اصلا به وجود آمدن فال حافظ به خاطر وجود امید در شعر اوست و اگر گوشهگیری هم داشته، این گوشهگیری به خاطر عشق بوده است. . هیچ کس به اندازه حافظ فرصت سبز حیات زا درک نکرده است از این رو می تواند همه مردم با طبقات مختلف فرهنگی را با خود همراه کند.
او با بیان اینکه حافظ تنها برای ادیبان نیست، گفت: حافظ تنها اندکی ادیب است؛ هرچند ادیب بزرگی است، اما همه اندیشهاش را ادب نگرفته است. شخصیت او و اندیشهاش چندوجهی است. او قرآنشناس است، قرآنشناسی که احتمال دارد تفسیری هم نوشته باشد، تا جایی که 1300 اختلاف قرائت و دگرخوانی در قرآن را میدانسته است. مضمونگیری از قرآن در شعر او بسیار گسترده و عمیق است، بنابراین در کتاب "چهارده روایت" نوشته ام که قرآنشناسی مقدمه واجبی بر حافظشناسی است، بنابراین برای شناخت حافظ و اندیشههاش باید قرآن را شناخت که این مسأله درباره دیگر شاعران و بزرگان ما صدق نمیکند.
خرمشاهی در ادامه با بیان اینکه به طور کلی قرآن الهامبخش همه آثار متفکران اسلامی است، عنوان کرد: حافظ، اهل هنر است و کلام زیبا میآفریند. موسیقی میداند. متکلم و عقیدهشناس است و شاعر معنا گرایی است که ادبیات را محملی برای بیان اندیشه اش دانسته است. او روشنفکر هم است. البته بعضی معتقد هستند که روشنفکری خاص عصر امروز است.
نویسنده"حافظنامه" در ادامه متذکر شد: روشنفکر کسی است که باید چیزها بداند و معترض باشد. حافظ هم فلسفه و کلام میخوانده و خود غزلیات حافظ نشان میدهد که او انسان بسیار آگاهی بوده و با دانشهای زمانه آشنا بوده است و اگر فردی با چنین دانشی شکایت و اعتراضی بکند سخن او گزافه نیست.
خرمشاهی با بیان اینکه در بسیاری از شئون زندگی از حافظ تبعیت کرده است، گفت: من در زندگیام از حافظ حظ زندگی بردهام؛ نه حظ هنری. یکی از ویژگی های مشترک میان من و حافظ این است که هیچ یک از ما اهل سفر نبوده ایم.
او در ادامه به بخشهای دیگر مفاهیم موجود در غزل حافظ اشاره کرد و گفت: چگالی معنا که در بافت شعر حافظ وجود دارد، در ادب فارسی و حتا عربی کمسابقه است. او مسائل زیادی را وارد غزل میکند. باعث انقلاب در شعر فارسی شده است. حافظ حتا ممکن است خوشنویس هم بوده باشد. به طور کلی میتوان گفت که او به هنرهای دیگر هم آشنا بوده است. او منتقد و اصلاحگر اجتماعی است. این اصلاحگری نه تنها در روزگار خود او بوده، بلکه در روزگار دیگر هم ادامه داشته است. باستانی پاریزی در مقاله بلند بالایی اثبات کرده است که حافظ موسیقی دان نیز بوده است. من حتی به جرات می توانم بگویم که حافظ چه کتاب هایی مطالعه کرده است به عنوان مثال او کلیله و دمنه و هزار و یکشب و دیوان تمام شاعران پیش از خودش را به خوبی مطالعه کرده است.
خرمشاهی درادامه درباره اعتقادات مذهبی حافظ گفت: او در شعرش به خوبی کلام اشعری را بیان می کند، البته درشعرش او به دیدگاه های معتزله نیز توجه دارد.
این نویسنده با بیان اینکه حافظ به معنی امروزی کلمه هنرمند است، اظهار کرد: بسیاری از شاعران ما در گذشته شعر میساختند. بسیاری دیگر از شعر دیگران استفاده میکردند. حافظ هم از شعر دیگران استفاده کرده است. اما همه میدانیم که قولی هست که میگوید اگر شاعری از مضمون شعر دیگری استفاده کند، شعر از آن کسی میشود که این مضمون را بهتر در شعرش به کار گرفته است. من در کتاب درباره تاثیرپدیزی حافظ از دیگران نوشته ام مقاله ام درباره تاثیرپذیری حافظ 90 صفحه است. حافظ شاعری است که تمام شاعرانی که پس از او آمدند از او تاثیر پذیرفته اند.
خرمشاهی در پایان گفت: حافظ شاعر معناگرا و متفکری هنراندیش است و ما در تاریخ، هنراندیشتر از او نداریم. ما استادان بزرگ در حوزه فلسفه و کلام زیاد داشتیم، اما کلام و فلسفه در زندگی مردم راه ندارد، چون فکر فلسفی فکر زیستنی نیست. حافظ شخصیت چندضلعی و متفاوتی دارد و به همین خاطر است که شعر او ویژه است. شعر حافظ شعر زندگینما و زندگیپرور است.