هنرآنلاین- گروه فرهنگ و ادب: علی چنگیزی، متولد 1356 است و در آبادان به دنیا آمده؛ "پرسه زیر درختان تاغ" نخستین اثر اوست که از سوی نشر ثالث منتشر شده؛ "پنجاه درجه بالای صفر" و"کاج هالی مورب" از دیگر آثار این نویسنده هستند که از سوی نشر چشمه روانه بازار می شوند. با علی چنگیزی درباره وضعیت ادبیات داستانی به گفت وگو نشسته ایم که در ادامه می خوانید.
وضعیت ادبیات داستانی را در چه موقعیتی می بینید؟
هر چه بگوییم که الان در چه موقعیتی هستیم به نظرم دقیق نخواهد بود چرا که همیشه باید مدتی از یک جریان بگذرد تا بشود آن را تحلیل و بررسی کرد. اما گمان من این است که امروز نویسندگان جوانی سر برآوردهاند که خب هم مستعد هستند و هم نویسندههای خیلی خوبی هستند و اگر اتفاق خاصی رخ ندهد آثار چندتایی از همین نویسندههای جوان ماندگار خواهد شد. به نظرم این نسل از نویسندهها به دلایلی از نویسندههای نسل پیش موفقتر هستند. که البته این موضوع برمیگردد به شرایط اجتماعی و صد البته نگاه نویسندههای نوآمده به جهان و هستی. این نویسندهها انگار دنیا را بهتر میشناسند، به مدد آشنایی بیشترشان با زبانهای فرنگی با آثار روز دنیا و سبکهای مختلف و... آشناتر هستند و اغلب تحصیلات آکادمیک دارند. به نظرم از همین نویسندهها آثار ماندگاری برجا خواهند ماند. من میتوانم مثال بزنم که نویسندههای مثل پیمان اسماعیلی، حامد اسماعیلیون، مرتضا کربلاییلو، مهدی ربی، امیرحسین خورشیدفر، مهدی یزدانیخرم، امیرحسین یزدانبد و ... آثار ماندگاری خلق خواهند کرد و به این لیست میتوان یک دو جین نام دیگر را هم اضافه کرد.
آیا این باور که ادبیات داستانی ما یک بار مصرف شده است را قبول دارید؟
این سوال را میشود این گونه پاسخ داد: چه چیزی یک بار مصرف نشده است؟ و منظورمان از مصرف چیست؟ و مگر قرار بود مصرف شود؟ ادبیات کم و بیش آیینه زندگی معاصر است یا باید باشد و تلاش نویسندههای جوان هم همین است که آثارشان بازتاب زندگی معاصر باشد. میدانید من این جمله را ناشی از تفکر و خلق و خوی همیشگی خودمان میدانم که انگار همیشه چیزهای خوب در گذشته وجود داشتهاند و بهترینها، همراه صفا و صمیمیت در گذشته بوده و حالا خبری از آنها نیست. بگذارید مثالی برای شما بزنم در یکی از برنامههای سیما مجری محترم این برنامه آنچنان حسرت زندگی در گذشته را میخورد که من بیننده انگشت به دهان ماندم. مجری هم البته جوان بود. یعنی قطعا آن روزگار را ندیده و لمس نکرده. خب من این نگاه را نگاهی انتزاعی به گذشته میدانم که با واقعیت متفاوت است. من نمیدانم چه اشکالی دارد که بگوییم زندگی در همین شرایط بهتر از زندگیهای گذشته است. نمیدانم رخت شستن در سرما با دست چه لطفی داشته که مثلا رخت شستن با ماشین لباسشویی ندارد؟ درکش نمیکنم که چه ایرادی دارد رفاه اجتماعی افزایش پیدا کرده است و... حالا هندوانه خوردن روی پشت بام منقرض شده که شده. به هر حال خواستم بگویم این تفکر و گفتار از آنجا ناشی میشود که ما همیشه نگاه نوستالوژیک و انتزاعیای به گذشته داشته و داریم. به نظر من و از دید من نویسندههای معاصر نویسندههای مستعد و خوبی هستند و آثاری هم که از آنها منتشر شده است و منتشر میشود در مقام مقایسه با آثار گذشته کیفیت بیشتری نداشته باشد، کمتر هم نیست، و از خیل این آثار حتماً آثاری خواهد بود که از مرز زمان میگذرند و ماندگار میشوند. به نظرم کمی باید تلاش کنیم معنی نسبی خوب و بد (به خصوص در مواجهه با آثار هنری) را در ذهنمان هم عوض کنیم. اشکال در تعریف است نه در خلق آثار. اگر تعریف خوب و بد را با عوض شدن شرایط عوض کنیم، که باید بکنیم، دیگر همچون جملات بکری نمیگوییم. من نمیگویم ادبیات ما بیایراد است، عیب و ایراد همیشه وجود داشته است حرف من این است که: آدم به امید زنده است و بهترین آثار هنوز خلق نشدهاند و در آینده خلق خواهند شد.
در حال حاضر اقبال بیشتر اقبال با رمان است یا داستان کوتاه؟
به نظرم الان مردم بیشتر رمان میخوانند تا داستان کوتاه. من این موضوع را درک نمیکنم که میگویند ایرانیها برای تالیف داستان کوتاه درست شدهاند. از آن حرفهاست. به نظرم عادت کردهایم به کوتاه نوشتن و در زمینه رمان در اول راه هستیم. هر چند اقبال خواننده طبعاً به سمت رمان است که خب داستان دارد و ماجرا دارد و فضای ناب. راستش را بخواهید شخصاً هم رمان را بیشتر از داستان کوتاه دوست دارم.
برای گریز از فضای موجود چه پیشنهادی دارید؟
به نظرم بهترین پیشنهاد بهتر نوشتن و بیشتر خواندن و صد البته بهتر زندگی کردن است. نویسنده باید خوب و درست زندگی کند و از کنار این درست زندگی کردن است که آثار ماندگاری خواهد نوشت.
چه راهکاری برای اقبال مردم به دابیات داستانی دارید؟
ببینید به نظر من ادبیات کلاً در زندگی مردم ما جایی ندارد. این هم نیست که بگوییم مثلاً زندگیها سریع شده و مردم گرفتار هستند و وقت برای مطالعه رمان ندارند چه طور در کشورهای پیش رفته که زندگی از اینجا سریعتر است و... وقت برای مطالعه وجود دارد و آن وقت اینجا نه؟ این حرف یا حرفهایی از این دست بهانهجویی برای تنبلی ذهنی است که گرفتارش هستیم. به نظرم حتی زیاد شدن قیمت کتاب هم چندان در کتابخوان نبودن مردم موثر نیست. کتاب همهجای دنیا گران است اما خب باز هم خوانندگان خودشان را دارند. به این دلیل که نیاز به زندگی در ادبیات در آن طرف مرز وجود دارد و اینجا همچو نیازی وجود ندارد. یعنی این نیاز به هیچ وجه در مخاطب و مردم تولید نشده است. نیاز با تبلیغ ایجاد میشود و البته با آموزش. ادبیات معاصر ایران چندان جایی در آموزش و پرورش ما ندارد. به گمان من از ابتدا باید دانشآموز را با لذت کتابخوانی و ادبیات آشنا کرد. نمیدانم مثلاً به جای کلاس ملالآور انشاء درسی وجود داشته باشد به نام ادبیات خلاقه که در آن داستانهای روز ادبیات خوانده شود و غیره. اینجور مطمئن باشید که تعداد کتابخوانها چند برابر میشوند. مگر میشود با دنیای تولستوی، چخوف، مارکز، داستایوفسکی، همینگوی، فاکنر، احمد محمود، هدایت، دولتآبادی... آشنا شد و با ادبیات مانوس نماند؟ به نظرم هر کسی با این جهان (ادبیات) آشنا شود هرگز نمیتواند بدون زیستن در آن زندگی کند، تنها باید آشنایشان کرد و لذت بردن از این دنیا را به او آموزش داد. خودم شخصاً درک نمیکنم چه طور میشود در جهان بشری زیست اما با ادبیات مانوس نبود. به نظرم ادبیات به سفر میماند، منتها سفری به اعماق.