به گزارش هنرآنلاین، تردیدی نیست که نمایشهای عروسکی از کهنترین انواع نمایش در سراسر جهان و به ویژه شرق، که کهنترین شیوههای نمایشی عروسکی در آن یافت شدهاند، به شمار میآید. در ایران نیز نمایش عروسکی قدمتی کهن دارد چنان که نظامی گنجوی نیز در شعر خود به این نکته اشاره نمود و متذکر میشود که در دوران بهرام گور ساسانی شش هزار استاد سرگرمی ساز که بخشی از ایشان نیز در لعبتبازی مهارت داشتهاند از هندوستان به ایران آورده میشوند تا به سرگرم کردن مردم بپردازند.
در دوران پس از اسلام نیز به ویژه از قرن چهارم هجری دیوان شعرای نامداری چون خیام، فردوسی و اسدی طوسی مملو از اشاره به انواع نمایشهای عروسکی است، اما محکمترین سندی که در این رابطه وجود دارد همانا اشاره ملاحسین واعظ کاشف سبزواری در فتوتنامه سلطانی ست که لعبتبازان را در نسخ اهل بازی از اصحاب اهل معرکه ذکر مینماید در مورد انواع نمایش عروسکی روزگار خود که در شب و روز اجرا میشدهاند و اصطلاحاً "خیمه" و "پیشبند" نامیده میشدند مطالبی هر چند کوتاه را مینویسد و یک مجلس را نیز به طور مختصر معرفی میکند.
کار این گروههای عروسک باز نیز پس از دوران صفویه رونق میگیرد و انواع نمایشهای عروسکی در نقاط مختلف ایران رواج مییابند که از جمله آنها میتوان به "سایهبازی"، "پهلوان کچل (پنج)"، "حاجی مبارک"، "خیمه شببازی"، "شاه سلیم بازی"، "خمبازی"، "جیجیویجی" اشاره کرد. این نمایشها نیز دوران اوج خود را در دوران حکومت قاجار تجربه کردند چنان که روایت کردهاند که در این دوران شخصی به نام "کاکاه محمد شیرازی" با ورود تعدادی عروسک که با خود از چین آورده بود این هنر را دچار تحول کرد، اما به دلیل ورود همین سرگرمیهای جدید این نمایشها کمکم از دور خارج شدند.
هر چند که در بنگاههای شادمانی و برخی از قهوهخانههای جنوب شهر تهران و بعضی از شهرهای بزرگ هنوز گروههای کوچکی وجود داشتد که نمایشهای عروسکی سنتی را اجرا میکردند اما به مرور با فوت این اساتید صحنه از وجود پیشکسوتان نمایشهای عروسکی سنتی خالی شد و اکنون در کنار معدود اساتید باقیمانده تنها برخی از فارغالتحصیلان تئاتر که امکان بهره بردن از محضر آخرین بازماندگان این هنر را داشتهاند در جشنوارهها و مدارس به اجرای یکی از شیوههای رایج در این نمایشها خیمهشببازی نخی مشغولند.
امروز دیگر کسی نیست که بتواند سایهبازی سنتی را اجرا کند و از میان نمایشهای عروسکی دستکشی تنها "جیجیویجی" شیراز که ردپای نمایش "پهلوان کچل" را در آن میتوان دید هنوز توسط مطربان سپیدموی اجرا میشود و نمایش عروسکی نخی که گفته میشود در آن داستانهای فراوانی اجرا میشده است اکنون تنها منحصر به اجرای داستان "بارگاه سلیمخان" است.
در میان نمایشهای سنتی عروسکی نمایش "پهلوان کچل (پنج)"، که در آن پنج عروسک پهلوان کچل، معلم، عروس (دختر)، ورورهجادو (شیطان) و رستم نقش محوری داشتهاند، از معروفیت بهسزایی برخوردار بوده است. این نمایش با عروسکهای دستکشی اجرا میشده صدای عروسکها توسط سوتی به "صفیر" توسط عروسک گردان ایجاد میشده است. در یکی ازداستانهای معروف این نمایش پهلوان کچل انسانی فریبکار است که با وسوسهٔ ورورهجادو (شیطان) معلم را میفریبد تا به دختر (عروس) او دست یابد اما رستم با وی مقابله می کند و شکستش میدهد. و در داستانی دیگر او پهلوانیست که برای نجات نامزد خود به جنگ ورورهجادو و فرزندانش میرود و این همان داستانی است که در "جیجیویجی" شیراز نیز اجرا میشود با این تفاوت که این بار قهرمان محوری "قلی" نام دارد.
در "پهلوان کچل" گاه پهلوان نوکری سیاه نیز دارد که مبارک یا فیروز نامیده میشود و شیرینکاریها و ماجراهای مربوط به خود را دارد. در سالهای اخیر اجرای این نمایش گزارش نشده است.
دیگر نمایش عروسکی معروف ایرانی که اکنون نیز رواج بیشتری دارد و بیشتر آن را تحت عنوان "خیمهشببازی" میشناسند "بارگاه سلیمخان" یا "شاه سلیمبازی" است. گفته میشود در این نمایش که با عروسکهای نخی اجرا میشود قصههای متعددی چون "هولاردهند"، "چهار صندوق"، "بیژن و منیژه" و ... اجرا میشده است. اما تنها نمایشی که در سالهای اخیر توسط اساتید پیشکسوت این نمایش حداقل ظرف نیم قرن اخیر اجرا شده است مجلس بارگاه سلیمخان بوده است که برماجرای زندگی در دربار سلیمخان یمنی، عروسی پسر او و ماجراهای مبارک نوکر سیاه دربار کهب سیار بازیگوش است میپردازد.
عروسکهای این نمایش با توجه به حرکاتی که دارند با دو تا شش نخ اداره میشوند و صدای آنها نیز توسط "صفیر" عروسکگردان (استاد) ایجاد میشود.
در هر دو شیوه یاد شده با توجه به اجرای این آثار در مجلس شادمانی گروه موسیقی از ارکان اصلی به شمار میآید که معمولاً متشکل از یک تنبک، یک کمانچه و گاه یک تار است که در دوره معاصر به ویژه در "جیجیویجی" گاه به جای کمانچه از ویلن نیز ا ستفاده شده است.
ضمناً در هر دو این نمایشها مرشدی در پای خیمه مستقر میگردد که ضمن ایفای نقش دیلماج (مترجم) عروسکها به عنوان راوی و هدایتگر مجلس و همچنین بازیگری که با عروسکها وارد بازی میشود نیز عمل میکند. چنان که میتوان این نمایشها را تلفیقی از نمایش عروسکی و زنده دانست.
از اساتید به نام نمایشهای عروسکی که نام آنها در سفرنامههای مستشرقین در دوره قاجار و همچنین گزارشهای موجود در دوران متأخر آمده است میتوان به "کاکا محمد شیرازی"، "لوطی عظیم"، "لوطی رمضان"، "احمد خمسهای"، "علیاصغر و علیاکبر احمدی (احمدعلی)" اشاره کرد.
انتهای پیام/