در معبد معروف خدایانی که اندرو ساریس برای مؤلفان بزرگ چهان سینما تدارک دید؛ جایگاه جان هیوستن چندان چشمگیر نیست:«کمتر از آنچه به چشم میآید». او کارش را در سینما به عنوان فیلمنامهنویس آغاز کرد. نمایشی به نام فرانکی و جانی نوشته بود که مورد توجه واقع شد و همین او را واداشت تا به نوشتن روی آورد. او که دوستی عمیقی با ویلیام وایلر به هم زده بود؛پس از چن ستل دوری از دنیای فیلمسازی در 31 سالگی به هولییود بازگشت و در نوشتن فیلمنامة آثار شناختهشدهای مانند «جزه بل» (ویلیام وایلر) و «گروهبان یورک» (هوار هاوکز) همکاری کرد. نوشتن فیلم نامة «سیرای مرتفع» (رائول والش) باعث شد هیوستن بتواند اولین فیلمش «شاهین مالت» را کارگردانی کند؛ فیلمی که به عنوان نخستین ساختة یک کارگردان جوان اعتبار فراوانی برایش به همراه داشت. داستان فیلم بر اساس اثری به همین نام و نوشتة داشیل همت بود که دو بار پیش از این برای سینما اقتباس شده بود اما وفق نبود. میگویند جک وارنر یکی از صاحبان استودیوی فیلم سازی برادران وارنر، پس از آنخواندن خلاصه فیلمنامة هیوستن بر اساس این رمان؛ پذیرفت که او این فیلم را کارگردانی کند. او کاملاً به رمان همت وفادار ماند و ترجیح داد روایت فیلم مانند روایت کتاب پیچیده نباشد. برای همین هیوستن دست به کاری زد که در آن دوران نامعمول بود. او پیش از فیلمبرداری هر نمای شاهین مالت همه چیز را طراحی کرد. او حتی برای گرفتن نماهای درشت حرکت دوربین، نورپردازی و میزانسنها را روی کاغذ ترسیم کرد. همفری بوگارت که پیش از این و در فیلم والش با هیوستن همکاری کرده بود؛ نقش مارلو در فیلمنامة هیوستن را دوست و دلش میخواست آن را بازی کند. مری آستور و پیتر لوره به عنوان قهرمانهای منفی فیلم؛ انتخابهای موفقی بودند. موفقیت پر سر و صدای فیلم هیوستن باعث تعجب شرکت سازنده نیز شد. فیلم همچنان یکی از آثار کلاسیک سینما است و برخی آن را بهترین ملودرام کارآگاهی میدانند که تا به حال ساخته شده است.
«گنجهای سیرامادره» با بازی بوگارت و پدرش والتر هیوستن موفقیت دیگری برایش رقم زد. داستان سه مرد آواره که به دنبال گنج در جایی دور از وطنشان میگردند اما در انتها همهچیز را از دست میدهند؛ به فیلمی بدل شد که هیوستن را به یکی از فیلمسازان بزرگ هولیوود تبدیل کرد. هر چند فیلم بعدیاش «کیلارگو» (همچنان با بازی همفری بوگارت و البته لورن باکال و ادو.ارد جی. رابینسون) تا حدی موفق بود اما هیوستن به این دلیل که استودیوی سازنده چندین صحنه از فیلم را بدون اجازة او درآورد؛ پس از پایان قراردادش با استودیوی وارنر از آن جا رفت. «جنگل اسفالت» فیلمی است سنتشکنانه که در آن جنایتکاران با دیدگاهی همدلانه به تصویر کشیده شدهاند. ساریس این فیلم را بهترین اثر هیوستن خواند و به درونمایهای اشاره کرد که در بسیاری از آثار او یافت میشوند: «فیلمهای هیوستن به آدمهایی میپردازد که تلاش آنها هیچگاه به ثمر نمیرسد». «آفریکن کویین» با بازی همفری بوگارت و کاترین هپبرن یکی از موفقترین آثار هیوستن از نظر تجاری است که اسکاری هم برای بوگارت به ارمغان آورد.
«موبی دیک» نوشتة هرمان ملویل از آن رمانهایی است که هر فیلم سازی وسوسة به فیلم برگردان آن را دارد اما جدال کاپیتان ایهب با نهنگی عظیمالجثه (اگر چه به لحاظ تصویری جذاب است) درواقع جدالی درونی است که کلمات به زبانی آشناتر میتوانند آن را به مخاطب انتقال دهند. شاید برای همین پروژه سنگین ساخت فیلم که سه سال تولیدش به درازا کشید؛ با شکست روبهرو شد. «ناجورها» با بازی کلارک گیبل (که چند روز پیش از اتمام فیل» برداری فیلم بر اثر سکتة قلبی درگذشت) نیز سرنوشت بهتری از نظر جذب مخاطب نداشت؛ همانطور که «فروید» (بر اساس فیلمنامة مفصلی از ژان پل سارتر که کوتاه شد و اعتراض او را در پی داشت) نیز فیلمی نبود که در کارنامة کاری هیوستن به اثری ماندگار بدل شود. در دهة 1970 «مردی که میخواست سلطان باشد»؛ جبران شکستهای گذشتة او را کرد و هم به لحاظ تجاری و هم از نظر منتقدان با استقبال روبه رو شد.
واپسین فیلم هیوستن اقتباسی است از داستان «مردگان» نوشتة جیمز جویس (این داستان در کتاب دوبلینیها ترجمة محمد علی صفریان و صفدر تقیزاده آمده است) که داستان مردی است که در پایان شبی برفی و پس از بازگشت از یک مهمانی؛ ناگهان و بهطور شهودی برشی از زندگی گذشتة همسرش برایش آشکار و متجلی میشود. با نگاهی کلی به سیر فیلمسازی جان هیوستن احتمالاً میتوان دورههای کاری اش را به سه دوره تقسیم کرد. در دورة اول که به دهة 1940 باز میگردد؛ او با «شاهین مالت» شروعی اصطلاحاً طوفانی داشت. تجربهاش در فیلمنامه نویسی این امکان را به او داد تا بتواند پلی میان سینما و ادبیات بزند. دهة پنجاه شاید دوران اوج و سپس افول او در فیلمسازی باشد. در واقع از این دهه به بعد (خصوصاً در دهة 1960) و پس از موفقیت هایی در عرصه فیلمسازی؛ او فیلمهای ناموفقی شب ایگوانا و انعکاس در چشمان طلایی را در کارنامه دارد. سومین دورة فیلمسازی او که از دهة 1970 تا اواخر دة هشتاد را در بر میگیرد؛ دیگر اثری از جان هیوستن به عنوان فیلمسازی ماندگار دیده نمیشود. «مردی که میخواست....» تنها نقطة روشن در این دوره از کار اوست. او فیلمهای ناموفقی مانند «فرار به سوی پیروزی» و «شرف خانوادة پریزی» در دهة هشتاد دارد که به هیچ عنوان به سابقة او وجه درخشانی اضافه نمیکنند. هیوستن شاید می خواست در جهان فیلم سازی یک سلطان باشد اما حافظة تاریخی ما از سینمای جهان چیزی به جز این را میگوید. گذشت زمان همواره در ارزیابی ما از آثار ماندگار سینمای جهان میتواند یک عامل تأثیرگذار باشد. «شاهین مالت» با گذشت هفتاد سال پس از ساخت آن نام هیوستن را به یاد ما میآورد. آیا برای جاودانه شدن در تاریخ سینما تنها حضور یک فیلمساز کلفی است؟. گاهی پاسخ به این پرسش مثبت است.
شاهپور عظیمی