هنرآنلاین//
آذربایجان روزهای پر ماتمی را می گذراند. بهت و حیرت از آنچه بر این سرزمین عاشق پرور رفته، سایه ای سنگین دارد و خاطره عزیزان خفته در خاک، بغض بازمانده ها را نشانه رفته است.
هنرو فرهنگ آذربایجان را بیش از هرچیز با "عاشیق" هایش به خاطر می آوریم. فرزندان راستین این خطه، که ابعاد هنرشان تنها به موسیقی محدود نمی شود و رسالتشان، گاهی تا حل مشکلات مردم، قضاوت در اختلافات موجود بین مردم، راهنمایی وظایف مردم، و حتی معلمی و آموزش را در بر می گرفته است. عاشیق های آذربایجان را باید در میان آن دسته از هنرمندانی جای داد که سازشان نوای عشق و شیفتگی و کلامشان بیان معنویت و دلدادگی است.
عاشیق ها به معنایی کاملترین هنرمندان آذربایجان هستند زیرا که آنها هم صاحبان سخن هستند و شعر میسرایند، هم خالق موسیقیاند و کلام موزون و ریتم و آهنگ میسازند و ابداع گر و تولید کننده وجد و همین طور هم مجری شعر و آهنگ خود هستند، پس هنرشان ویژگیها شاعری، موسیقیدانی و اجرای موسیقی در بر می گیرد. عاشیقها توان خلق و تولید و اجرا هنرشان را توأمان دارند که این مزیت بر ابعاد هنرشان می افزاید.
هرچند برای شکل گیری و زایش هنر "عاشیقی" تاریخ دقیقی نمیتوان مشخص کرد، اما به نوعی میتوان قدمت عاشیقی را با حیات مردم منطقه آذربایجان همسان پنداشت.
آنچه که مهم است توجه به این نکته است که هنر عاشیقی در بستر رشد تاریخی خود با باورهای مردم منطقه، همساز و هماهنگ شده و با ساختارهای اجتماعی آنان همراهی کرده و منجر به ایجاد و تشکل یک سویه هنری با ابعاد گستردهای مرکب از شعر، موسیقی، کلام شده است.
تاثیر این هنر تا جایی است که با وجود گسترش انواع موسیقی، هنر عاشیقی همچنان زنده و پویا در بین اقوام مناطق گیتی پهناور از جمله ایران، ترکیه، جمهوریهای شوروی سابق باقی مانده و تا چین گسترش یافته است.
به استناد آثار بهجا مانده تاریخی، عاشیق ها در گذشته در منطقه، رل یک شخصیت فیلسوف و عالم را ایفا می کردند.
در زبان عاشیقها، مدح حضرت محمد (ص)، امامان معصومین بخصوص حضرت علی (ع) فراوان به چشم میخورد .بر اساس مطالعات تاریخی انجام گرفته بعد از گرویدن مردم آذربایجان به دین اسلام در قرن هفتم میلادی، صنعت عاشیقی با باورهای اسلام هماهنگ شده و به حیات خود ادامه میدهد.
بنا به روایاتی اولین کسی که در آذربایجان با دین اسلام آشنا میشود پیری فرزانه به نام "دده قورقود" قهرمان اسطورههای آذری ها است که این معنا یعنی پذیرش اسلام از سوی دده قورقود، در مقدمه نسخ مختلف کتاب "دده قورقود" محفوظ است.
"عاشیق" در گذر زمان نام های مختلفی به خود گرفته و تثبیت نام عاشیق به عنوان شاعران ساز به دست دوره گرد، بعد از پذیرش اسلام در میان آذربایجانی ها مرتبط است. با ورود به دوره اسلامی، مفاهیمی چون الهیات، عشق به خدا، عشق به همنوع، وطن پرستی، جهاد با نفس و دیگر مفاهیم معنوی و انسانی در کلام عاشیق جای گرفته است.
در اهمیت و تدوین جایگاه عاشیقها در میان مردم آذربایجان همین قدر کفایت می کند که عاشیق را "ائلجه بیلن" (دانای ایل و قوم) و ساز آنها را "قوپوز" نامیدهاند. عاشیق ها در برهههای مختلف برای تثبیت حضور مردمیشان ده به ده، و ایل به ایل و کوی به کوی به حرکت در میآمدند و با رسوخ در قلبها در ماندگاری هنرشان ایفای نقش میکردند.
حضور عاشیق ها در شئون مختلف زندگی مردم آذربایجان، همواره حضوری تسلی بخش و دلگرم کننده بوده. شاید این بار هم این حضور بتواند باری از خاطر ماتم زده آذربایجان بردارد.
یاد و خاطره هموطنان از دست رفته در حادثه زمین لرزه آذربایجان شرقی گرامی باد. از خداوند حکیم برای درگذشتگان آرزوی رحمت و برای بازماندگان امید، صبر و شکیبایی را مسئلت داریم.
بهروز فایقیان