سرویس مد و لباس هنرآنلاین: محمود حکمتنیا حقوقدان، نویسنده و محقق اسلامی و از صاحبنظران در زمینه مالکیت فکری در ایران است. او با رتبه استادی عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و عضو وابسته حقوق پردیس فارابی دانشگاه تهران و سردبیر مجله حقوق اسلامی است.
بر اساس مقالهای با عنوان "حقوق معنوی و مالکیت فکری در حوزه لباس اسلامی" به قلم محمود حکمتنیا، روند تنفیذ احکام مالکیت فکری و معنوی در حوزه مد و لباس بررسی و به پرسشهای رایج در باب ثبت آثار هنری، علائم تجاری و طرحهای صنعتی پاسخ داده شده است که مشروح این مقاله و همچنین پاسخ پرسشهای متداول فعالان مد و لباس در این حوزه در ادامه منتشر میشود:
کمتر افرادی هستند که در دوره دانشآموزی خود در دوره ابتدایی و یا دورههای بالاتر انشای "علم بهتر است یا ثروت" را ننوشته باشد. این انشا مبتنی بر این پیشفرض بود که ذهنها را به خود مشغول کرده بود و آن اینکه علم با ثروت جمع نمیشود بنابراین هر کس باید یکی را بر دیگری ترجیح دهد. معلم انشا با این موضوع دانشآموز را بر سر یک دو راهی قرار میداد که میبایست بهخوبی ارزشهای موردنظر خود را برانداز کرده و درنهایت یکی را برگزیند.
سرنوشت روشن بود دانشآموز با رفتوآمد در فضایل و فواید علم و ثروت حیرانی نسبی خود را نشان داده و درنهایت علم را بر ثروت ترجیح میداد و انشا به پایان میرسید. این ترجیح و مانع الجمع بودن در بسیاری موارد درست به نظر میرسد اما طراحان مالکیت فکری درصددند تا همین پارادوکس را لااقل در پارهای از موارد حل کرده و علم را برابر ثروت قرار نداده بلکه علم را مساوی با ثروت قرار دهند. این ایده از جهات مختلف موردبررسی قرار گرفته است و در یک فرایند تاریخی و اجتماعی نسبتاً طولانی و با فراز و فرودهای امروزه ساختار آن در قالب نظام مالکیت فکری درآمدهاست.
نظام حقوق مالکیت فکری مجموعهای از ارزشها، اصول، قواعد، مقررات و نهادهای نسبتاً منسجمی است که در بستر فرهنگی، علمی و تاریخی کشورهای متعدد صنعتی برای حل معضل مشخصی در حوزه اقتصاد و علم و فناوری و همچنین در امور ادبی و هنری شکلگرفته و توسعهیافته است. در اینجا ابتدا به تبیین مسئله مالکیت فکری پرداخته و سپس مصادیق آن را تبیین خواهیم کرد.
مالکیت فکری
مالکیت فکری یا معنوی درصدد ایجاد شهرت یا تقویت فرهنگ (چه فرهنگ ایرانی و چه فرهنگ اسلامی) نیست، بلکه درصدد این است که راهکاری برای تأمین هزینۀ دانش فراهم نماید. شاید این سؤال به ذهن بیاید که آیا تولید دانش هزینهای دارد؟ پاسخ به این پرسش را در قالب مثالی بیان میکنم: فرض کنید در یک بازار رقابتی، دَه تولیدکننده میخواهند لباس اسلامی تولید کنند و مشتری آنها بازار است. اگر یکی از این افراد، بعد از یک سال مطالعه و زحمت، یک مدل یا نوعی پارچه را طراحی کند یک هزینۀ کارشناسی و یک هزینۀ علمی یکساله در سبد هزینهاش قرار میگیرد. رقیب او هم این مدل را کپی و ارائه میکند. این دو کالا مشابه هم هستند، با این تفاوت که هزینۀ فرد اول، یک سال زمان بهاضافه مواد استفاده شده است، ولی هزینۀ رقیب او، مواد به اضافه پنج دقیقه زمان است و علیالقاعده کالای او ارزانتر و کالای نفر اول گرانتر خواهد بود. لذا، اینجا کسی که فکر کند و خلاقیت به خرج دهد، متضرّر خواهد شد، زیرا هزینۀ یکسال تلاش و فعالیت او تأمین نمیگردد. چنین نظامی اشخاص دارای ایده و خلاقیت را مجازات میکند و عکس آن را پاداش میدهد.
ممکن است گفته شود دولت باید این هزینهها را متقبل شود. پاسخ این است که دولتها انگیزۀ چندانی برای هزینههای متعدد اینچنینی ندارند و چنین هزینههایی در اولویتبندی دولت جایی ندارد. البته این بیانگیزگی بیدلیل هم نیست. بودجۀ دولت محدودیتهایی دارد که حقوق کارمندان، امور عمرانی و سازندگی و ... همگی باید از همین محل تأمین شود و دیگر نوبت به تأمین هزینههایی از نوع تأمین هزینۀ دانش نمیرسد. ضمن اینکه یارانهها و حمایتهای دولتی معمولاً با فساد و ناکارآمدی روبرو میشود؛ بنابراین توقع از دولت در این زمینه بیهوده و بیفایده است. راهکار نظام مالکیت فکری این است که هزینۀ خلاقیت و زحمت فرد، نه از محل بودجۀ دولت و نه با تحمیل به خود فرد، بلکه از بازار مصرف تأمین شود تا هم هزینهها تأمین شود و هم اشخاص خلاق در بازار رقابت قرارگرفته و بهطور مستمر در اندیشه رفع نیاز جامعه باشند؛ بنابراین از دست ندادن بازار رقابت و تأمین هزینه از بازار مصرف، هدف عمدۀ مباحث مالکیت فکری است.
1. ثبت طرح صنعتی
مالکیت فکری، نهادی به نام طرح صنعتی را تأسیس کرده است که از شکل یا قالب ظاهری اشیا حمایت میکند. طرح صنعتی عبارت از یکشکل یا مجموعهای از خطوط است و صاحب آن، میتواند این شکل یا خطوط را روی محصول خود اجرا کند. برای مثال ممکن است استوانهای بکشید و آن را بهصورت یکشکل سهبعدی تصویر کنید و میگویید میخواهم این خطوط را در صنایع غذایی بهکار ببرم. این طرح، به مدت پنج سال موردحمایت قرار میگیرد و شما میتوانید بهصورت انحصاری این خطوط را در صنعت خودتان به کار بگیرید و اگر کسی این طرح شما را در صنایع خوراکی به کاربرد جریمه خواهد شد. در چین، درسال 2015، حدود 600 هزار طرح صنعتی ثبت شده است.
در حوزۀ محصولات و صنایع لباس، معاهدهای بنام معاهده "نیس" کالاها را در چهار دسته طبقهبندی کرده است و در هر کالای ثبتی، ثبتکننده باید مشخص کند که این کالا در کدام طبقه قرار میگیرد؛ یک طبقه مربوط به پارچه و طرح آن از حیث رنگآمیزی، شکل، تاروپود و بهطورکلی هر چیزی است که مربوط بهظاهر پارچه میشود. در آمریکا یکی از قسمتهای بسیار پرجاذبه برای طراحان لباس همین طرح پارچۀ آن است. طبقۀ دیگر قسمت طراحی لباس است که گاهی ممکن است یک جزء کوچک از لباس (مثل طراحی یقه و...) باشد. طبقۀ سوم چیزهایی هستند که به لباس ضمیمه میشوند (مثل پونز، دکمه و...)؛ و طبقۀ چهارم صنایع نخ و امور مربوط به نخ است که البته طرح صنعتی بسیار کمتر در این حوزه مطرح است؛ بنابراین، بهاجمال میتوان گفت که در طرح صنعتی حوزه لباس سه مؤلفه حائز اهمیت است: لباس، پارچه و صنایع الحاقی به لباس.
زمانی که طرحی برای استفاده در یک صنعت ثبت شد، پنج سال از ثبتکنندۀ آن طرح حمایت انحصاری میشود؛ به این معنا که هیچکس در صنعتی که این طرح در آن ثبتشده، حق استفاده از آن طرح را ندارد و این طرح در انحصار ثبتکننده خواهد بود. این ثبت لزوماً بهصورت آنلاین در سامانۀ سازمان ثبت انجام میگیرد. درواقع، طرح صنعتی از خلاقیتهای شکلی حمایت میکند و اگر طراحی یک طرح صنعتی را ثبت کرد، دیگر کسی نمیتواند از آن طرح استفاده کند و اگر کالایی مشابه آن کالا به بازار آمد، صاحب طرح ثبتشده میتواند، با استناد به برگۀ ثبت، در دادگستری طرح دعوی نماید تا بلافاصله با مؤسسه یا مرکز مربوطه برخورد قانونی صورت گیرد. بهطور خلاصه، مالکیت فکری طرح را منحصر به اولین ثبتکننده میکند و در نتیجه، هر نوع بهرهبرداری از آن طرح برای دیگران ممنوع خواهد بود.
از دکمه لباس گرفته تا پارچه و طراحی آن، همه میتوانند موضوع طرح صنعتی باشند. برای رونق این حوزه نیازمند مشاوره و یک کار تشکیلاتی هستیم. باید مدل لباس را به یک امر اقتصادی تبدیل کنیم و به رسمیت بشناسیم. یکی از راههای به رسمیت شناخته شدن همان است که عرض کردم. از مجموع بیست مرکزی که دربارۀ فرش ایران در گزارشهای مجموعه وزارتخانهها در صنعت فرش کشور اظهارنظر کردهاند نوزده مرکز بهغلط تصور میکردند فرش ایرانی ثبت میشود تا فرهنگ ایرانی تثبیت گردد. درحالیکه در مالکیت فکری به دنبال این هستیم که با ثبت فرش ایرانی پول خریدار را به جیب پدیدآورنده بیاوریم؛ اما متأسفانه مسیر را اشتباه رفتند.
2. ثبت آثار ادبی و هنری
در مرحله بعد اگر طرح ثبت نشد، اما دارای جنبۀ هنری بود، به لحاظ هنری تحت نظام کپیرایت قابل حمایت است و مدت حمایت از آنهم بیشتر تا پنجاه سال پس از فوت طراح خواهد بود... از معایب این سیستم حمایتی این است که اگر فرد دیگری ادعا کند او هم همان طرح را طراحی کرده است، طراح اول نمیتواند هیچ اعتراض یا ادعایی داشته باشد، زیرا باید کپیبرداری از اثر را اثبات کند که معمولاً اثباتش در امور هنری دشوار است. مثلاً فرض کنید یک مدل لباس هنری ارائه کنم و فرد دیگری هم ادعا کند این ایده به ذهن او هم رسیده است. اینجا من نمیتوانم علیه او اقامۀ دعوی کنم؛ مگر اینکه بتوانم اثبات کنم که ایشان طرح مرا سرقت کرده که این هم اثباتش در دادگاه مشکل است. لذا، پیشنهاد ما این است که طراحان حتماً باید طرح خود را بهعنوان طرح صنعتی و نه اثر هنری ثبت کنند تا گرفتار اثبات این مسئله در دادگاه نشوند.
3. ثبت علائم تجاری
ثبت علامت تجاری میتواند از فرد بهعنوان صنف دفاع کند که در اقتصاد به آن برند و در حقوق به آن "علائم تجاری" گفته میشود. در علامت تجاری از شهرت شخص حمایت میشود. دارنده علامت با ثبت علامت استفاده انحصاری آن را برای کالا یا خدمات معین از آن خود میکند و پس از مدتی از طریق علامت به کیفیت خاصی در کالا و خدمات شناخته میشود. در نظام حمایت از علائم تجاری مصداق جدیدی با عنوان علامت تأییدی وجود دارد. در سال 1380 با مسلمانان تانزانیا در مکه جلسهای داشتیم و آنان میگفتند که در صنایع خوراکی اگر روی کالایی "madeIran" درج شده باشد ما آن را حلال محسوب میکنیم، چون ساخت مسلمانان است. ما آن موقع نمیدانستیم که چهکارباید بکنیم و بعدها، حقوق ظرفیتی تحت عنوان "علامت تأییدی" ایجاد کرد.
"علامت تأییدی" به این معناست که مثلاً من با چند نفر دیگر استاندارد و معیاری را مکتوب و مشخص میکنیم و تضمین میکنیم که اگر این علامت روی کالا (مثلاً گوشت) بود، آن گوشت حلال است و نامش را "علامت حلال" میگذاریم که این علامت حاکی از آن است که قصاب باید مسلمان باشد، بسمالله بگوید، ذبح رو به قبله باشد و آن چیزی که کشته میشود حلالگوشت باشد. این علامت حلال یک ایده بود و مطابق آمار سال گذشته 1300 میلیارد دلار گردش مالی داشته است. بهعنوانمثال، در یک پروندۀ حقوقی در آمریکا مسلمانی شکایت کرد که کسی آرم حلال را روی گوشت حرام زده است و دادگاه هم آن فرد را به 300 هزار دلار جریمه محکوم کرد.
حال سؤال اینجاست که آیا ما میتوانیم در صنعت "علامت مباح" داشته باشیم؟ این علامت مباح به معناست؟ میدانیم که مسلمان نمیتواند از هر نوع پارچهای برای پوشش استفاده کند (مثلاً پوستی که از حیوان حرامگوشت باشد یا ذبح اسلامی نشده باشد یا نخی که از حیوان نجس یا مردار باشد). پس اینیک "علامت تأییدی" برای مسلمان است و ما میتوانیم برای شرایط اولیۀ لباسمان علامتی طراحی کنیم که به آن "علامت تأییدی"گفته میشود.
در این حوزه دو گونه فعالیت وجود دارد:
الف) فعالیت شخصی: فعالیت شخصی به این معناست که فرد میخواهد کالا به نام خودش مطرح شود و این نام را میتواند به دیگری منتقل کند و هزینهاش را بگیرد. مشکل اینجاست که ما همیشه میخواهیم کالا و جنس بفروشیم، حال آنکه امروزه این تفکر را قدیمی میدانند. هر فرد میتواند دو سرمایه داشته باشد: سرمایۀ مادی که کالای اوست و سرمایۀ معنوی که مارک و آرم و علامت اوست؛ مثلاً علامت گوگل در سال 2015 حدود 155 میلیارد دلار قیمتگذاری شد، علامت تیغ ژیلت 10 میلیارد دلار قیمت دارد. حال اگر کسی روی یک علامت خاص سرمایهگذاری کرد و آن را تبلیغ کرد، این علامت را میتواند بفروشد. لازم نیست یک کالا همۀ هزینهها را به دوش بکشد، چون در این صورت، به علت قیمت بالا، امکان فروش در بازار را از دست خواهد داد؛ بلکه هزینه از دو طریق تأمین میشود: از طریق علامت و از طریق کالا و اگر بخواهیم همیشه هزینه را از کالا به دست آوریم قطعاً با شکست مواجه خواهیم شد.
ب) فعالیت صنفی: فعالیت صنفی را در قالب مثالی توضیح میدهم. مثلاً روستاییهایی که به مرکز شهر میآیند و در مرکز شهر به هم میرسند در معرفی خود نمیگویند پسر فلانی هستم، بلکه اسم شهرستان خود را میگویند نه اسم محل و خیابان را؛ مثلاً میگویند حسنآبادی هستیم. مثال آن در تجارت این است که یزدیها قطاب و پشمک تولید میکنند و خود آنان هم میدانند که پشمک یک مغازه با مغازۀ دیگر بسیار متفاوت است. بااینوجود، اگر این پشمک به تهران بیاید، همۀ اقسام آن به نام پشمک یزد شناخته میشود. یزدیها میتوانند علامتی را برای القای این امر به مشتری به ثبت برسانند. اینها را علامات جمعی میگویند. برای تبلیغ در یک حد وسیع، بهترین راه این است که یک صنف شوید (مثلاً صنف طراحان لباس ایرانی) و یک علامت ایجاد و ثبت کنید. هرکس که تقاضا کرد و شما هم تمایل داشتید، میتوانید این امتیاز را به او بدهید و اگر کسی خواست آن را طراحی کند، باید استانداردهای آن طرح را رعایت کند. اگر دقت کرده باشید روی کالاها معمولاً پنج شش علامت وجود دارد که هر یک معنای خاص خود را دارد. شما این علامت را میگذارید و درصدی از صادرات شما به ایشان داده میشود. در زمینه پوشاک هم ماجرا همین است. شما یک علامت یا لگوی خاص انتخاب میکنید و جزء طراحان لباس ایرانی میشوید که استانداردی برای خودتان دارید و هرکس به آن تعدی کند حذف خواهد شد. این امر موجب توسعۀ صادرات ما خواهد بود.
بنابراین، هر کس یک علامت شخصی و یک علامت جمعی میتواند داشته باشد که یک علامت تأییدی است و باید ثبت شود. علامت تأییدی درواقع استاندارد نویسی است و ما میتوانیم برای صنایعمان استاندارد خود را داشته باشیم و البته، این استاندارد، متفاوت با استانداردی است که دولت در حوزۀ سلامت و بهداشت عمومی میدهد. ما میتوانیم کار حرفهای خود را استاندارد کنیم و مقرراتی بنویسیم و بگوییم که اینها استاندارد کار ما است. مثلاً استاندارد ما این است که از مواد حلال در لباسمان استفاده کنیم و ضوابط اسلامی را در آن رعایت کنیم. یا مثلاً وقتی میخواهیم از پارچههای نخی استفاده کنیم معیارها و ملاکهای مشترکی برای آن وضع میکنیم و این امر، انحصاری به ما میدهد که دیگر این علامت تأییدی و جمعی ما را نمیتوان خریدوفروش کرد و فقط میتوان از آن استفاده کرد. ولی علامت تجاری شخصی را میتوان واگذار کرد، برای آن نمایندگی داشت و صادرات و واردات را کنترل کرد. اتفاق خوبی که اینجا میافتد این است که دیگر لازم نیست مانند کسبوکارهای سابق و قدیمی، تمام هزینۀ خود را از کالا به دست آورید، بلکه تبلیغ کالا خودش درآمدزاست.
دو مثال برای تبلیغ میزنم؛ یکی از ایران که علامت ندارد و یکی از ژاپن که علامت دارد. در ژاپن،کارخانه تویوتا ماشینی تولید کرده بود که یک عیب کوچک داشت و ناچار دههزار ماشین را از بازار جمع کردند.علامت تویوتا حدود 60 میلیارد دلار قیمت دارد و با این کار ارزش برند خود را حفظ کرده است. ایرانخودروی ما چنین خسارتهایی را نمیپذیرد، چون برای علامت خودش ارزش قائل نیست. در غرب شرکتها برند دارند و از برند حمایت میشود و اگر آن برند به تعهدات خود عمل نکند از ارزش خواهد افتاد؛ لذا صاحب برند مقید میشود قانون را رعایت کند و اولین کسی که از عدم اجرای قانون ضربه میبیند خودش است و اولین کسی که از اجرای آن منفعت میبرد هم خودش است. به همین جهت است که این سخن معروف شده که «غرب در تجارت دروغ نمیگوید»، چون میدانند اگر دروغ بگویند خودشان ضرر میکنند. مثلاً در انگلستان پروندهای باز شده بود که کسی در نقض یک قرارداد اقامۀ دعوی کرده بود که جریمهاش تنها یک پنی یعنی 30-40 تومان بود! متشاکی برای دفاع از خودش با قبول هزینههای گزافی وکیل گرفت، چون معتقد بود حفظ حسن شهرت او مهمتر از نقض قرارداد است.
مثال دیگری در اهمیت برند و برندسازی میزنم. تصور کنید کالایی را به مسافرت میبرید و بعد از سفر، آن را برمیگردانید و به فروشنده میگویید که از این کالا خوشتتان نیامده است و میخواهید آن پس بدهید. در غرب فروشنده قبول میکند که آن را پس بگیرد. او با این کار برندش را مشهور و محبوب میکند؛ اما تاجرهای ما هرگز حاضر به چنین کاری نیستند؛ چون هم برند ندارد و هم پولش را از دست میرود. لذا اگر به مغازهاش بروی و جنس را پس بدهی، منّتی همبر سرت میگذارد و میگوید این جنسِ من نیست! اما غربیها با برندسازی ضرر را به منفعت تبدیل کردهاند؛ یعنی در همین فرایندی که کالایشان را به آنها پس میدهی به شما احترام میگذارند و برخوردی دارند که نتیجتاً برایشان سودآوری دارد. لذا، میتوانیم با یک عملکرد صحیح و هوشمندانه تلاشمان را به یک امر اقتصادی تبدیل کنیم. ما با اینکه قانون 1310 را در کشورمان داریم، اما شیوۀ استفاده از آن را نمیدانیم درنتیجه اینهمه کالا در فروشگاهها وجود دارد و مالکان آنها نتوانستهاند آنها را مدیریت کنند.
ما برای برند جمعی، ساختاری بنام «شیما» راهاندازی کردهایم که حامیاش دولت، اما بسترش غیردولتی است. «شیما» مخفف شناسۀ یک پارچه مد و لباس ایرانی و اسلامی است. تاکنون 13 هزار اثر شناسۀ شیما دریافت نموده و ثبت شدهاند و برنامۀ ما این است که تا پایان سال 13 آن را به 15 هزار اثر ثبتشده برسانیم.
4. نشانههای جغرافیایی
یکی از عناصر لازم برای ثبت نشانههای یک کالا، وجه جغرافیایی آن است و اگر ما بتوانیم اثبات کنیم که مثلاً هنر کلاه قشقایی فقط در این منطقۀ خاص است، خطی دور منطقۀ جغرافیایی آن میکشیم و میتوانیم آن را ثبت بینالمللی کنیم. مثلاً دربارۀ قالی کاشان دوست داشتیم که کاشانیها از رنگ پوست انار کاشان برای رنگ کردن نخ خود استفاده میکردند. در صنایع لباس بومی، ما میتوانیم روی نشانههای جغرافیایی کار کنیم. نشانههای جغرافیایی برای یک منطقۀ جغرافیایی بسیار مفید هستند و در نشانههای جغرافیایی ما عضو معاهدات بینالمللی هستیم؛ بنابراین، اگر بخواهیم که در خارج از کشور هم از ما حمایت شود، باید علاوه بر ایران، این نشانهها را در آنجا هم ثبت کنیم. البته هرچند این کار ساده است، اما اینگونه فعالیتهای برونمرزی حتماً باید بهواسطه یک نهاد خصوصی و غیردولتی انجام گیرد.
به هر روی، برای همهچیز راهحل وجود دارد و مهم این است که ما بتوانیم مسئلۀ ذهنی خود را خوب توضیح و تبیین کنیم تا بتوانیم راهحلی برایش بیابیم. طرح صنعتی چون برای اولین بار حمایت میشود نباید افشا شود و اگر افشا شود آن طرح ثبت نخواهد شد؛ بنابراین، طرحهای صنعتی ابتدا باید ثبت شوند و بعد به نمایشگاه برده شوند. وقتی یکچیز جدیدی به ذهن رسید، میتوان آن را ثبت کرد. لازم نیست حتماً خودتان تولیدکننده باشید، شاید شما فقط طراح یا ایده دهنده باشید و آن را در اختیار تولیدکننده قرار دهید. هدف این است که اقدامی صورت گیرد که مانع از این شود که هزینههای شما روی کالایتان برود و باعث افزایش قیمت و درنتیجه از دست دادن قدرت رقابت شود؛ بلکه میتوان هزینههای تولید کالا را از جایی دیگر تأمین کرد تا هم در رقابت دست بالا را داشته باشید و هم کالای شما ارزانتر به بازار برسد. در این صورت افرادی متقاضی میشوند که طرح و علامت ثبتشدۀ شما را بگیرند و نمایندگی فروش و امکان تبلیغات آن را داشته باشند و در صورت موافقت با این تقاضا، شما نماینده و مرجع تبلیغاتی خواهید داشت و با اطمینان خریدوفروش خواهید کرد.
در ادامه گزارش این مقاله، پاسخ به پرسشهای رایج در زمینه حقوق مالکیت فکری و معنوی و همچنین نشان شیما در حوزه مد و لباس منتشر میشود:
آیا در ساختار "شیما" امکان اقامۀ دعوی حقوقی در مراجع قضایی وجود دارد یا نه؟
علامت جمعی باید دارای نشانه، مقررات و آییننامهای باشد و در صورت داشتن این شرایط قابل حمایت خواهد بود و حتی میتواند بهعنوان یک برند بینالمللی ثبت شود. صاحب علامت یا متقاضی طرح ثبتشده ممکن است صنف باشد، اتحادیه باشد، شرکت تعاونی باشد و... حقیقی یا حقوقی بودن شخصیت ثبتکننده، تأثیری در حمایت یا عدمحمایت از آن ندارد. نمایشگاه جای خوبی است، اما مدیریت صحیح عرضۀ طرح در نمایشگاه برای رعایت حقوق عرضهکننده، اهمیت ویژهای دارد. زمینۀ تصویب طرح مالکیت فکری در اتریش آن بود که وقتی مردم اختراعاتشان را در نمایشگاه عرضه میکردند، عدهای سودجو این اختراعات را میدزدیدند؛ بنابراین، معاهدهای بینالمللی با عضویت 190 کشور (از جمله کشور ما) تصویب شد که از بروز چنین سرقتهایی در این نمایشگاهها جلوگیری شود. لذا، باوجود مزایای فراوان نمایشگاه، مدیریت شخص عرضهکننده برای بهرهمند شدن از مزایای مادی اثرش بسیار مهم است.
ثبت طرح باید پیش از ارائۀ آن به نمایشگاه صورت گیرد. همچنین، چون طرحهای صنعتی عمرشان کوتاه است، طراحان ما پیش از تصمیمگیری برای ثبت کارشان این دغدغه را دارند که نمیدانند آیا طرحشان بازار دارد یا نه ما شش مادۀ جدید در طرح صنعتی پیشنهاد دادهایم تا این مشکلات را تسهیل کند. طراح میتواند طرحش را ثبت و بهعنوان امانت مهر کند و طرح او در سازمان ثبت میماند تا مشتریاش پیدا شود و وقتی اطمینان به وجود مشتری و خریدار حاصل شد، مهر و موم طرح باز میشود. در حال حاضر، این موضوع در قانون ما خلأهایی دارد که انشاءالله با تصویب این پیشنهاد، این مشکلات و خلأها رفع خواهند شد.
چگونه یک طرح صنعتی موردسوءاستفاده قرار میگیرد و چگونه میتوان از این سوءاستفادهها جلوگیری کرد؟
مالکیت طرح صنعتی متعلق به ثبتکننده و غیرقابل کپیبرداری است. تا زمانی که طرحی منتشر نشود، امکان سوءاستفاده و کپیبرداری از آن وجود ندارد. همچنانکه عرض کردم طرح با ثبت منتشر میشود و در روزنامۀ رسمی آن طرح به نام فرد اعلام میشود، بنابراین پیش از آنکسی از آن خبر ندارد که سوءاستفاده کند. به همین دلیل طرح صنعتی قبل از ثبت نباید افشا شود. شما طرح را علنی نمیکنید، بلکه ثبت میکنید و وقتی ثبت شد، اولین تولید از آن را خودتان انجام میدهید و با مشکل روبهرو نمیشوید. در مالکیت طرحهای ادبی و هنری این قاعده وجود ندارد و در صورت سوءاستفاده از طرح، شما باید اثبات کنید که فرد دیگری طرحتان را دزدیده است. در مالکیت طرح ادبی و هنری، ملاک برای حمایت از طرح شما، از زمان انتشار آن است؛ اما در طرح صنعتی زمان حمایت از شما، زمان ثبت است. البته در مالکیت ادبی و هنری دو مدل مختلف، یعنی مدل آمریکایی و مدل فرانسوی، مطرح است. در مدل آمریکایی کار بسیار راحت است و کمترین درجۀ خلاقیت در آن مطرح است و همینکه دو اثر کپی از هم نباشند، دو کار مجزا محسوب میشوند. در مدل فرانسوی این مقدار کافی نیست و باید کار دوم دارای نشانهای از خلاقیت و ابتکار باشد که کارشناسان آن را تأیید کنند.
مشکلی که در مالکیت طرح ادبی و هنری به وجود میآید این است که اگر طرف مقابل بگوید که خودش فکر کرده و به آن ایده رسیده، شما دیگر نمیتوانید بهراحتی از طرح خود دفاع و کپیبرداری شخص دیگر را اثبات کنید. ولی در مالکیت طرح صنعتی، ادعای فرد دوم مبنی بر بیخبری از طرح فرد اول (طراح واقعی) مسموع نیست و از جانب قانون مردود است.
آیا از ثبت یک "ایده" نیز حمایت مالی میشود؟
ابتدا باید یک تعریف حقوقی از ایده داشته باشیم. ایده در اینجا، یعنی یک تصویر نو و خلاقانه در ذهن داشته باشید. تنها کشوری که تاکنون به سمت ثبت ایده رفته آمریکاست که نهادی در آنجا ایدهها را ثبت میکند. کشورهای دیگر، ازجمله کشور ما، ثبت ایده (ایده بهعنوان طرح نظری) ندارند. در مالکیت فکری ما میخواهیم کالایی برای خریدوفروش تولید کنیم و حمایت از یک ایده به معنای تشویق آن، جزء مالکیت فکری نیست.
در بحث طرحهای مد و لباس، مالکیت فکری اساساً با خلاقیت ذهنی سروکار دارد و بهجای ارزشگذاری در خلاقیت فرد، تنها به ایده و خلاقیت او مالکیت داده میشود. آیا چنین است؟
سؤال شما دو وجهِ بحث حقوقی و بحث اقتصادی دارد. گاهی شما یک طرح صنعتی در مد طراحی میکنید. حقوق ما میگوید اگر این طرح شما «اصالت» داشته باشد یا «جدید» باشد، بهعنوان طرح صنعتی ثبت میشود. "اصالت داشتن" به این معناست که طرح بهگونهای باشد که بتواند نشاندهندۀ خلاقیت (ولو بسیار کم) فرد باشد و کپی نباشد و البته این تعیین اصالت کار نسبتاً پیچیدهای است. «جدید بودن» هم به این معناست که این طرح قبلاً ترسیم و ارائه نشده باشد و در این صورت میتوان آن را ثبت کرد. برای ثبت یک طرح، کارشناسان آن را از حیث جدید بودن و خلاقانه بودن بررسی میکنند. البته ثبت طرح شرایط عمومی دیگری هم دارد، مانند اینکه طرح نباید منافی اخلاق حسنه باشد و... .
اما چگونگی و نحوۀ قیمتگذاری کالایی که هنوز به بازار نیامده، بحثی اقتصادی است. سه یا چهار راه بینالمللی برای قیمتگذاری طرحها وجود دارد و سادهترین آن این است که اولین مشتری آن را به چه قیمتی میخرد. در مالکیت معنوی و در ثبت اثر در حوزۀ ادب و هنر هم با همین دو شاخص اصالت و خلاقیت مواجهیم. در بحث مالکیت فکری سه مفهوم مهم مطرح است: اصالت، جدید بودن و ابتکار (یعنی افراد متخصص در این حرفه آن را تأیید کنند).
فرض کنید نوعی از پوشش در گذشته استفاده میشده، اما چندین سال از آن استفادهنشده و مهجور واقعشده است و اکنون دوباره نیاز به آن احساس میشود. اگر طرحهایی از این نوع پوشش ارائه شود، آیا میتواند بهعنوان یک طرح صنعتی موردحمایت واقع شود؟
یکی از قیدهای طرح صنعتی «جدید بودن» آن بود؛ به این معنا که تابهحال در هیچ نقطهای از آن استفادهنشده باشد؛ بنابراین موضوعی که شما مطرح کردید نمیتواند بهعنوان طرح صنعتی ثبت شود. به این نکته هم با دقت کرد که وقتی سراغ کارکرد کالا بروید، از بحث طرح صنعتی خارجشدهاید و این مربوط به حوزۀ اختراع است. طرح صنعتی با شکل کالا سروکار دارد و اختراع با کارکرد آن. تغییر شکل کالا نمیتواند بهعنوان اختراع ثبت شود. اختراع سه شرط دارد: جدید باشد، دارای گام ابتکاری باشد و دارای کاربرد صنعتی باشد که مشکلی را در صنعت حل کند. حال، اگر شکل جزء محصول باشد و کارکرد محصول بهنوعی به آن وابسته باشد، باید اختراعتان را به همان نحو توصیف کنید تا در نتیجه تغییر شکل هم دارای اثر و احیاناً قابل ثبت باشد. اختراع با کارکرد کالا مرتبط است و اگر شکلی که فرد ثبت کرده جزء اختراع باشد، آنگاه دیگری میتواند شکل و صورت دیگری از همان کارکرد را جداگانه بهعنوان طرح صنعتی ثبت نماید. مثلاً صندلیهای جدید که چهارپایه ندارند، اما همان کارکرد را دارند، در مقابل صندلیهای دارای چهارپایه قابل ثبت هستند.
با این تعاریف به نظر میرسد در پوشاک نمیتوان اختراع داشت. آیا با تغییر در فرم لباس، میتوان آن را بهعنوان کالای جدید ثبت کرد؟
اگر کسی یک لباس زمستانی گرمازا بسازد که قابل شارژ کردن باشد، این اختراع محسوب میشود. طرح صنعتی باید کامل و دقیق با جزئیات آن توصیف شود و اجزای تشکیل دهندهاش کاملاً مشخص باشد. حمایت از طرح ارتباط مستقیمی با میزان توصیف آن دارد. مثلاً اگر صاحب طرح بگوید «یقه را بهصورت 7 میبینید»، فقط وجود دو خط در لباس ثبت میشود و میزان حمایت از آنهم به اندازه همان دو خط خواهد بود.
ثبت یک طرح صنعتی چقدر زمان میبرد و چه مدت اعتبار دارد؟
ثبت طرحهای صنعتی در کمتر از سه چهار ماهانهام میشود و تا پنج سال قابل حمایت است. اختراع تا 20 سال قابل حمایت است، و مالکیت آثار ادبی و هنری تا 50 سال پس از فوت مؤلف اعتبار دارد.
شیوه ثبت لباسها یا عناصر پوشش که در میان اقوام ایرانی بسیار متنوع و متکثر است به چه شکل است؟ ثبت نشانههای جغرافیایی چه ارتباطی با میراث فرهنگی دارد؟
نشانههای جغرافیایی و میراث فرهنگی دو بحث مجزا هستند. نشانههای جغرافیایی عبارت است از پیوند و رابطۀ یک محصول با یک یا دو منطقۀ جغرافیایی و حُسن آن این است که هم شخص میتواند آنها را ثبت کند، و هم سازمان و تمام اهالی آن منطقه میتوانند از آن استفاده کنند. این امر جنبه اقتصادی دارد و نه فرهنگی؛ در اثر این ثبت، کسانی که در آن منطقه نباشند نمیتوانند آن لباس تولید کنند و این برای حوزۀ لباس بسیار خوب است. مثلاً اگر کردها یا عشایر بختیاری یا عشایر قشقایی لباسشان را بهعنوان نشانههای جغرافیایی ثبت کنند دیگر نمیتوان لباسی را که در بازار تهران تولید میشود به نام آن منطقه نامگذاری کرد. میراث فرهنگی ربطی به مالکیت فکری ندارد. برای مثال اگر ترکیه و ایران بخواهند آیینی را به نام خود ثبت کنند، این مسئله به حوزۀ میراث فرهنگی مربوط میشود. آخرین نکتۀ مهم و قابلتوجه این است که در فعالیتهای سطح ملی، باید در نامگذاریها از لغات و واژههای ایرانی استفاده شود و در فعالیتهای بینالمللی، واژهگذاری هم باید بینالمللی باشد.