سرویس تئاتر هنرآنلاین: آیا تَرک کردن مترادف فراموشی است؟ فراموش کردن موطن؟ فراموش کردن خاطرات؟ فراموش کردن خانواده؟ فراموش کردن خانه؟ فراموشی خود؟. آیا مهاجرت می‌تواند دلیل فراموش کردن تمامی گذشته انسان باشد؟ موطن و خانه کجاست؟ جایی که در آن به دنیا آمدی؟ و یا جایی که در آن زیست می‌کنی؟ آیا عشق به خاک می‌تواند خانه ویران را دوباره از نو بسازد؟ نمایش"امروز روز خوبیست برای مردن" درباره همه اینهاست و نه پاسخی برای آن‌ها. جمال و کمال هاشمی به همراه سارا سجادی به بهانه بازگشت یک زن به خانه پدری تلاش کرده‌اند از جنگ، ویرانی، خاک، خانه و عشق بگویند. "امروز روز خوبیست برای مردن" نمایشی آزمایشگاهی و تکنولوژیک و در عین حال شاعرانه است در وصف خانه، خاطره و زندگی. به بهانه اجرای این نمایش در تالار استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر، با کمال هاشمی (طراح و کارگردان نمایش)، جمال هاشمی (نویسنده) و سارا سجادی (نویسنده و بازیگر) به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

آقای هاشمی، با توجه به این‌که ایده اولیه نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" راجع به مهاجرت بود و در نمایش "امروز روز خوبیست برای مردن" نیز به این مسئله پرداخته‌اید، آیا سوژه و ایده مهاجرت برای شما مهم است؟

جمال هاشمی: بله، این‌ دو نمایش با هم یک سری نقاط اشتراک دارند. در هر دو نمایش موضوع ماندن و رفتن وجود دارد. ما اگر بخواهیم از یک آستانه به آستانه دیگر عبور کنیم، یک طرف آن ماندن است و طرف دیگرش رفتن. حالا ماندن یا رفتن را می‌شود از هر زاویه‌ای نگاه کرد. تم و بن‌مایه هر دو کار به یک نقطه مشترک با دو زاویه دید متفاوت می‌رسد.

کمال هاشمی: در زمینه اولیه هر دو کار به مهاجرت فکر نمی‌کردم. شاید در شکل اولیه آنها موضوع مهاجرت به چشم بیاید ولی در هر دوی آنها یک مفهوم دیگری در ذهن من بود. شاید ناخودآگاه باشد که این دو نمایش به سمت ماندن و رفتن کشیده شده‌اند. من در نمایش قبلی یک موقعیت انسانی مد نظرم بود. چند آدم که برای رسیدن به یک چیز بهتر حاضر شده‌اند ریسک کنند و بسیاری چیزهای دیگر را از دست بدهند. در آن نمایش خودخواسته بود ولی در نمایش "امروز روز خوبیست برای مردن" یک اجباری پشت قضیه وجود دارد. یعنی مهاجرت و یا همان ماندن و رفتن از یک عامل بیرونی مثل جنگ نشأت می‌گیرد. در نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" مسائل اجتماعی و شخصی باعث مهاجرت می‌شود ولی در این نمایش یک اجباری به نام جنگ هم تعیین‌کننده است. کاملاً درست می‌گویید و هر دو نمایش یک نقاط مشترکی دارند ولی عواملی که انسان‌ها را به سمت مهاجرت می‌کشاند در دو نمایش متفاوت است.

کمال هاشمی

ما اگر بخواهیم ماندن و رفتن را به ابعاد اجتماعی و سیاسی نسبت بدهیم در آن هم یک اجبار وجود دارد که آن اجبار می‌تواند در تخیل آدم شکل بگیرد چون انسان با خودش می‌گوید من از این موقعیت می‌خواهم به یک موقعیت بهتر برسم، بنابراین مجبور به ماندن یا رفتن هستم. در واقع در آنجا هم اجبار می‌تواند در ذهن ما اتفاق بیفتد و هم عامل محرک حرکت ما شود.

کمال هاشمی: درست است ولی شاید این‌جا پای جان در میان باشد. در نمایش "تو با کدام باد می‌وزی" هم اجبار وجود دارد ولی در انتهای آن انتخابی هم وجود دارد.

در هر دو نمایش راجع به مرز هم صحبت‌های زیادی می‌شود. در "تو با کدام باد می‌روی؟" بحث در مورد مرز دو کشور است ولی در "امروز روز خوبیست برای مردن" مرز بین انسان بودن و انسان نبودن است. در واقع مسئله  مرز در هر دو نمایش هم وجود دارد. حالا یا مرز جغرافیایی است یا مرز ذهنی.

جمال هاشمی: آنتاگونیست نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" یک موقعیت است و یک اجبار دارد به پنج کاراکتر نمایش تحمیل می‌شود که آنها دارند با آن می‌جنگند. در نمایش "امروز روز خوبیست برای مردن" هم از لحاظ فرم متنی، آنتاگونیست ماجرا یک کاراکتر دیگر نیست که در مقابل این قرار بگیرد و یک کنشی را ایجاد کند بلکه آنها درگیر تصمیم‌های شخصی هستند. در چنین صورتی انگار مرز کمی پُررنگ می‌شود. حالا چون ایده اولیه هر دو از کمال بوده است، انگار ما در طراحی ایده هیچ‌وقت آنتاگونیست برابر با کاراکتر نداریم. این دو کاراکتر هم یک سری مفاهیم هستند وقتی مفاهیم در مقابل پروتاگونیست‌ها قرار می‌گیرند ناخودآگاه این‌‌طرف و آن‌طرف‌شان خیلی با هم فرق می‌کند.

کمال هاشمی: یک چیزی که شاید تا حدی برای من دغدغه باشد بحث مرز به لحاظ سیاسی است. یعنی جایی که وطن از کشور جدا می‌شود. این کمی برای من مسئله است. در نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" هم این مرزها هستند که دارند آدم‌ها را مجبور می‌کنند. در این نمایش هم دغدغه وطن وجود دارد. تفاوت بین وطن و کشور یک مسئله‌ای است که من خودم درگیر آن هستم. در این دنیا همه تنش‌هایی که وجود دارد سر همین مرزبندی‌های سیاسی است. درست است که می‌گویند جهان وطن است، ولی این یک شعار بیش نیست. به نظرم معضل جهان امروز همین حس ناسیونالیستی است که وجود دارد. حکومت‌ها دارند به این مسئله دامن می‌زنند ولی تأثیرش روی انسان‌ها اتفاق می‌افتد. آنها می‌خواهند یک محدوده‌ای را مشخص کنند و بگویند که شما متعلق به این مرز هستید و آدم‌ها هم در بازی قدرت‌ها قرار می‌گیرند.

حالا این می‌تواند مرزهای اجتماعی هم باشد. وقتی شما دارید بحث وطن و کشور را مطرح می‌کنید، این‌ها یک چیز واحد هستند با دو تعریف متفاوت. وطن می‌تواند مقدس باشد ولی کشور می‌تواند مقدس نباشد و یک چیز عمومی باشد. این می‌تواند در یک جامعه و کولونی هم اتفاق بیفتد. درست است؟

جمال هاشمی: کشور یک تعریف سیاسی است و با یک سری مرز تعریف می‌شود و می‌تواند ابعاد آن تغییر کند، اما وقتی می‌خواهیم وطن را تعریف کنیم کارمان کمی سخت می‌شود. میزان دل‌بستگی ما است که مرز وطن را تعریف می‌کند. وطن می‌تواند مرز گسترده‌تری داشته باشد و یا تا اندازه یک اتاق هم کوچک باشد. وطن‌دوستی یک فضیلتی است که در هر آدمی ریشه‌دار است. بنابراین بیشتر صحبت از مفهوم وطن مطرح است تا مفهوم کشور و تعریف ناسیونالیستی آن.

آقای جمال هاشمی گفتند که همیشه ایده‌ها از سمت شما مطرح می‌شود. این ایده‌ها از چه دغدغه‌هایی ریشه می‌گیرد و بعدها چطور در طرح و قصه گسترش پیدا می‌کند؟

کمال هاشمی: یکی از چیزهایی که بیشتر به ذهنم می‌رسد مسائل اجتماعی است ولی اکثر ایده‌ها از یک موقعیت شروع می‌شوند. من یک مدت با یک عده راجع به مهاجرت صحبت می‌کردم و آنها خاطرات‌شان را تعریف می‌کردند. مثلاً می‌گفتند ما یک جایی مجبور بودیم که لباس مشکی بپوشیم و یک جا به ما می‌گفتند حرکت نکنید تا منورها بروند. برای من حرکت آنها از نقطه A به B جذاب و عجیب بود. با خودم گفتم چقدر این وضعیت انسانی و در عین حال غیرانسانی است که آدم‌ها نباید حرکت کنند، در حالی‌که باید حرکت کنند. این پارادوکس برایم عجیب بود و آن را در نمایش "تو با کدام باد می روی؟" کمی در ذهنم گسترش دادم و تا یک جاهایی پیش رفتم و بعد آن را به جمال سپردم. من در هر دو نمایش یک نسخه اولیه نوشتم و بعد آن را به جمال سپردم تا ایده‌های جدید بدهد و آنها را کامل کند. سال 74 یکی از دوستانم گفت برویم از خوابگاه جنگ‌زده‌ها در شیراز فیلم بگیریم و با آنها مصاحبه کنیم. ما به آنجا رفتیم ولی بسیاری از خانواده‌ها حاضر نمی‌شدند بیایند جلوی دوربین صحبت کنند تا اینکه در نهایت با یک خانواده آشنا شدیم که همین کاراکتر "مونا" هم از اعضای آن خانواده بود. او یک خواهر کوچکتر داشت که به او گفت بنشین حرف بزن. برای ما بسیار عجیب بود. خواهرش حرف زد و بسیار بزرگ‌تر از سنش حرف زد. در همان سن نگاه تلخی به جهان داشت. از خودش هم خواهش کردیم که بنشیند و جلوی دوربین و یک چیزی بگوید. تنها چیزی که جلوی دوربین خواند شعر "ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد" فروغ فرخزاد بود. مونا آدم بسیار کتاب‌خوان و آگاهی بود و نسبت به سایر افراد حاضر در آن خوابگاه متفاوت به نظر می‌رسید. کمی بیشتر که با آنها آشنا شدیم، فهمیدیم او دارد خانواده را می‌چرخاند. در واقع 60-70 درصد کاراکتر "مونا" واقعی است و 30 درصدش را خود ما اضافه کردیم.

آن پروژه مستند نیمه‌ تمام ماند و من پس از چند سال تصمیم گرفتم که آن ماجرا را تبدیل به نمایش کنم. وقتی می‌خواستم به تئاتر فکر کنم نمی‌توانستم آن موقعیتی که خودمان به‌عنوان یک مستندساز در آن قرار داشتیم را نادیده بگیرم چون بسیاری از اتفاقات در لحظه جلوی ما و دوربین می‌افتاد. یک جاهایی دوربین خاموش بود و جلوی ما اتفاق می‌افتاد و در ذهن ما ثبت می‌شد. من نمی‌توانستم از آن موقعیت‌ها بگذرم و می‌گفتم نمایش هم باید همان‌طوری باشد و یک نفر با دوربین بیاید آن آدم‌ها را کشف کند. همان موقع یک نسخه از نمایشنامه‌ را نوشتم ولی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به آن اجازه اجرا نداد. این ماجرا گذشت تا اینکه در اجرای تورهای نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" در فستیوال تئاتر لاگاموند در مولوز فرانسه از طرف مدیریت فستیوال از من پرسیدند که کار بعدی شما چیست و من آن ایده‌ای که در ذهنم بود را برای آنها توضیح دادم و آنها گفتند ما می‌خواهیم این کار با تهیه‌کنندگی ما تولید شود، منتها اولین اجرای شما باید در فستیوال ما باشد. بعدها مرکز هنرهای زیبای بروکسل (بوزار) هم در تولید این نمایش مشارکت کرد. من به آنها فقط ایده اولیه را داده بودم و آنها هم به من اعتماد کرده بودند. بعد آن ایده را به جمال دادم و گفتم روی آن کار کند. جمال روی آن کار کرد و جلو رفت ولی هنوز به آن نقطه‌ای که می‌خواستم نرسیده بودیم. ما قصه را در آورده بودیم و بستر نمایشنامه‌ وجود داشت ولی نمایش باید در دل یک ساختار قرار می‌گرفت. این کار برای ما چالش زیادی داشت چون ما هم با بخش ویدئویی طرف بودیم و هم بخش تئاتری و این دو باید با هم ترکیب می‌شدند. ما هیچ الگویی برای آن نداشتیم و خودمان باید آن را کشف می‌کردیم. من از خانم سارا سجادی خواهش کردم و ایشان هم به تیم ما اضافه شد. از آنجا به بعد کار را به صورت تیمی و سه نفری پیش بردیم تا بتوانیم نمایش را در قالب مدنظرمان در بیاوریم.

سارا سجادی: نکته مهمی که این تجربه را برای من خاص و ویژه می‌کند این است که این متن یک سری تقابل‌ها دارد که چیزهای زیادی را در برابر هم قرار می‌دهد. ما وقتی مثلاً در مورد وطن حرف می‌زنیم مابه‌ازای آن هم وجود دارد. یک تقابل و تضادی ایجاد می‌شود که انگار قرار است از وسط آن یک تفکری تولید شود. این تضادها و نقیضه‌هایی که در نمایش "امروز روز خوبیست برای مُردن" با هم درگیر می‌شوند باعث می‌شوند که یک سری پیچیدگی‌ها و لایه‌های مختلفی در کار ایجاد شود. من فکر می‌کنم اگر از سه وجه به این کار نگاه نشده بود، نمی‌توانست به همین اندازه از موفقیت برسد. ما سه نفر حتی ساختارهای ذهنی‌مان با هم متفاوت بود و انگار هرشخصی یک چیزی را داشت به کار اضافه می‌کرد. این‌طور شد که این لایه‌ها شکل گرفتند. لایه لایه بودن، کار را سخت و تجربه را ویژه می‌کرد. کار ما هم در پروسه تولید متن و هم در بخش اجرا به معنای واقعی یک تئاتر تجربی بود.

جمال هاشمی: معمولاً کمال یک سری ایده‌های نامتعارف دارد که من نمی‌دانم آن ایده‌ها چطور و از چه طریقی به ذهنش می‌رسد. من وقتی ایده نمایشنامه "تو با کدام باد می‌روی؟" را شنیدم با خودم گفتم این ایده چطور می‌تواند تئاتریکال شود؟ چطور می‌تواند تبدیل به یک متن جذاب شود؟ برای یک ایده نامتعارف باید یک ساختار نامتعارف پیدا می‌کردیم و این دردسرهای زیادی داشت. به همین خاطر باید به سمت تئاترهای نامتعارف و بی‌پیشینه می‌رفتیم که هیچ‌کس نبود تا از روی دست او نگاه کنیم و ببینیم او چه کار کرده است. ما معمولاً از دستاورد تمام نمایشنامه‌نویس‌های تئاتر استفاده می‌کنیم چون یک دانشی است که در اختیار همه قرار دارد و نیازی نیست که برویم چرخ را اختراع کنیم، اما در این نمایش باید چرخ را اختراع می‌کردیم که این خودش یک معضل بود. من در مورد بحث مشترک نوشتن مقاومت و مخالفت می‌کردم و می‌گفتم که من وارد بحث جمعی نوشتن نمی‌شوم. هنوز هم نمی‌دانم که آیا می‌شود یک متن را به صورت جمعی نوشت یا نه، اما در این نمایش به واسطه اینکه ما با هم دوست بودیم توانستیم یک چیزی از آن در بیاوریم. البته همه این‌ها به دراماتورژی و کارگردانی کمال برمی‌گشت که او یک سر و شکلی به این‌ها می‌داد. دیدگاه‌ها برای شکل دادن به یک چیز منسجم، بسیار متضاد بود. اینکه آیا از دیدگاه‌های متضاد می‌شود یک متن منسجم در آورد چالشی بود که در این پروژه وجود داشت. دیدگاه‌های من با کمال در بسیاری از جاها مشترک بود ولی در بسیاری از جاها نیز با هم اختلاف داشتیم. با سارا سجادی هم همین‌طور. سارا می‌گوید گروهی نوشتن خوب است که یک چیزهایی زیادتر از متریال‌های متنی به وسط می‌آید ولی به نظرم انسجام دادن آنها دردسر زیادی دارد. حالا نمی‌دانم که آیا این تجربه قابل تکرار هست یا فقط برای همین کار می‌شد به صورت گروهی نمایشنامه نوشت؟

جمال هاشمی

گروهی نوشتن اصولاً در همه جای دنیا به غیر از ایران وجود دارد. بهترین سریال‌های دنیا و گاهی بهترین فیلم‌های دنیا از کار گروهی نوشتن ساخته شده‌اند. یک فیلمنامه‌نویس ارشد وجود دارد که در نهایت اسم او به‌عنوان فیلمنامه‌نویس مطرح می‌شود ولی بعداً می‌بینیم که یک گروهی از نویسندگان طرح و ایده داده‌اند و قصه را پیش برده‌اند. گاهی در جشنواره‌ها هم می‌بینیم که یک گروه مشترک نویسنده، جایزه بهترین فیلمنامه و نمایشنامه را می‌برند. با توجه به اینکه شما تجربه گروهی نوشتن یک نمایشنامه را دارید، فکر می‌کنید چرا گروهی نوشتن در ایران شکل نمی‌گیرد؟

جمال هاشمی: ما تعریفی از کار گروهی نوشتن نداریم چون مسئله ایجاد می‌کند. اگر جایگاه‌ها کاملاً مشخص باشد آن موقع می‌شود در این قالب کار کرد. در خارج از ایران همه چیز بسیار زود تعیین می‌شود. آنها استاد آکادمیک کردن هر چیزی هستند. همه چیز را می‌گیرند و سریع برای آن یک سیستم درست می‌کنند و طبق آن سیستم پیش می‌روند. در آن سیستم وظیفه هر شخصی مشخص است. ما در ساختار تئاترمان چنین سیستمی را نداریم و به همین خاطر جدال پیش می‌آید و نمی‌شود جمع‌‌اش کرد. در واقع چون در خارج از ایران همه چیز مشخص است، بنابراین می‌‌شود یک نمایشنامه را به صورت گروهی نوشت ولی در ایران این‌طور نیست. شما در ایران یا می‌توانید با گروه به تفاهم برسید و کارتان را انجام بدهید و یا نمی‌توانید به این تفاهم برسید که در آن صورت دلخوری و ناراحتی پیش می‌آید. ما تا زمانی که این ساختارها را در ایران جا نیندازیم نمی‌توانیم به صورت گروهی یک کاری را بنویسیم.

سارا سجادی: من فکر می‌کنم موضوعی که وجود دارد نوع نگاه به موفقیت است. نگاه فردی به موفقیت در جامعه ما یک مسئله ایجاد کرده است و در همه بخش‌ها وجود دارد. به نظرم اینجا بحث پایه‌های مسئله فرهنگی قدرت به میان می‌آید که یک نفر باید رئیس باشد. یعنی هیچ‌وقت تیم مهم نیست بلکه سیطره یک فرد بر دیگران مهم است. فکر می‌کنم این موضوع یک موضوع فرهنگی است. در ادامه این سیطره فقط آن شخص است که بولد می‌شود. این اتفاق خودش را در زیرلایه‌های فرهنگی نشان می‌دهد. یکی از نمودهای آن کارهای تیمی است که ما در کارها و شغل‌های دیگر می‌بینیم. متن در بعضی از کارها مادر یک تولید است. ما در زمان نوشتن متن نمایشنامه "امروز، روز خوبیست برای مُردن" فقط به کار فکر می‌کردیم و چون تصمیم گرفته بودیم که در نهایت کمال باید تصمیم بگیرد، از بسیاری چیزها می‌گذشتیم و به این فکر نمی‌کردیم که چرا حرف ما نشد. من در تجربیات کارهای دیگر که می‌خواستم با کسانی دیگر یک کار گروهی انجام بدهم به وضوح این اتفاق را می‌دیدم که آدم‌ها نگاه‌شان به سمت خود کار نبود. معمولاً می‌خواهند همدیگر را حذف کنند تا خودشان جای بیشتری پیدا کنند. ما همین فرهنگ را در جامعه خودمان هم داریم.

کمال هاشمی: به نظرم بحث اینکه ما در ایران فردگرا هستیم بسیار تعیین‌کننده است ولی خود من با کار گروهی راحت هستم و از پس آن بر می‌آیم. سال 80 زمانی که من در گروه "مهر" شیراز بودم، دو کار به جشنواره تئاتر استانی فرستادیم که یکی از آن کارها را امیررضا کوهستانی کارگردانی می‌کرد و یک نمایش به نام "به خانه خوش آمدی" را هم من کارگردانی می‌کردم. آن نمایش اولین کار من بود و آمدم سنگ بزرگی را برداشتم و آن را به صورت گروهی نوشتم. کار بسیار سختی بود ولی نتیجه بدی نداشت. برای من گروهی نوشتن جذاب است و فکر می‌کنم از پس آن کار برمی‌آیم ولی اینکه چه کسانی در کنارم قرار می‌گیرند خیلی مهم است. من وقتی یک ایده به ذهنم می‌رسد دوست دارم آدم‌های دیگر را هم با خودم به وسط اقیانوس بکشانم تا همه با هم دست و پا بزنیم و خودمان را بیرون بکشانیم. می‌دانم اگر آن آدم‌ها اعتماد کنند به نتیجه خوبی می‌رسیم. اصلاً هم به این فکر نمی‌کنم چون ایده برای من بوده پس اسم خودم را به‌عنوان نویسنده بزنم. حتی اگر اسم من را هم به‌عنوان نویسنده ننویسند مشکلی ندارم چون پروسه خلق برای من جذاب‌ترین پروسه کار هنری است. مطمئن هستم که اگر ما خودمان را به چالش بکشانیم، این چالش به مخاطب هم منتقل خواهد شد. شاید این پروسه، پروسه بسیار سختی باشد ولی من فکر می‌کنم از پس آن برمی‌آیم و حاضر هستم که ادامه بدهم. نمی‌دانم بچه‌هایی که با من کار می‌کنند هم حاضر هستند ادامه بدهند یا نه، اما من به این کار اعتقاد دارم. حتی در یک کاری که خودم به تنهایی نویسنده آن بودم، مدام از بازیگران نظر می‌خواستم. در واقع تنها به خودم بسنده نمی‌کنم و می‌خواهم ذهن افراد گروه را به وسط بکشانم و از آنها ایده بگیرم.

در چنین شرایطی باید بین گروه نویسندگان یک اعتمادی وجود داشته باشد و همه باید به آن کسی که حرف آخر را می‌زند اعتماد داشته باشند چون اگر اعتماد نداشته باشند مشکلات بیشتر می‌شود.

جمال هاشمی: به نظرم باید یک سیستم و ساختاری تعریف شود که بشود به یک انسجام رسید و از آن نتیجه گرفت. من بدون اینکه چیزی را مشخص کنم تا یک جایی از کار پیش رفتم و از یک جایی به بعد کمال و سارا هم به من کمک کردند. یعنی ما از روز اول بر این اساس پیش نرفتیم که بگوییم بنشینیم این متن را با هم بنویسیم ولی در ادامه توانستیم این راه را پیدا کنیم.

این درخواست از طرف شما بود یا اینکه از یک جایی به بعد کمال هاشمی تصمیم گرفت خودش هم بیاید به نوشتن شما کمک کند و یک نفر دیگر را هم بیاورد؟

جمال هاشمی: من سه نسخه اولیه را با سه شیوه متفاوت نوشتم تا اینکه فرم کلی درآمد. یک سری چیزها بود که کمال می‌خواست ولی من متوجه نمی‌شدم و یک سری چیزها بود که من می‌گفتم ولی در ایده کارگردانی کمال وجود نداشت. از آنجایی که وقت کمی هم داشتیم، کمال پیشنهاد داد به جای اینکه یک نفر روی متن کار کند، سه نفر بیایند روی متن کار کنند. ما از اول هیچ چیزی را مشخص نکرده بودیم که باید چه کار کنیم و به همین خاطر توانستیم به یک نتیجه‌ای برسیم و کار را در بیاوریم.

کمال هاشمی: کارهای این شکلی فقط چالش است و من نمی‌توانم برای آن سیستمی قائل شوم.

من می‌دانم در سریال و یا فیلم این‌طور است که یک سری‌ها قصه را پیش می‌برند و یک سری‌ها دیالوگ می‌نویسند و یا ایده می‌دهند. آیا در نمایشنامه‌ مشترک هم می‌شود با همین سیستم پیش رفت؟

کمال هاشمی: شاید در تئاتر هم بشود این کار را انجام داد ولی آن اتفاقی که باید بیفتد نمی‌افتد. من فکر می‌کنم آن سه نفر باید در همه چیز مشارکت کنند. البته یک نفر باید فیلتر آخر باشد ولی همه باید حتی در طرح و دیالوگ هم مشارکت کنند، وگرنه آن وحدت و اجماع شکل نمی‌گیرد. نمایش "امروز روز خوبیست برای مردن" تک صحنه‌ای است و به همین خاطر همه نویسندگان باید به متن اشراف می‌داشتند. ما گاهی فقط پنج ساعت حرف می‌زدیم و از دل آن صحبت‌ها یک چیزی بیرون می‌آوردیم. من سعی می‌کردم تا آنجایی که می‌شود همه را درگیر کنم و از خواسته‌هایم کوتاه نیایم. ما حتی تا روز آخر هم متن نمایش را تغییر می‌دادیم.

در اجرای مولوز فرانسه، خانم پانته‌آ پناهی‌ها به ما اضافه شد و نقش مونا را بازی کرد. آن موقع خانم سجادی جزو تیم نویسندگان بود. خانم پناهی‌ها یک بازیگر حرفه‌ای هستند و من اولین بار بود که با ایشان همکاری می‌کردم. من سعی کردم پانته‌آ پناهی‌ها را هم درگیر کنم. وقتی خواستیم نمایش "امروز روز خوبیست برای مُردن" را در مرکز هنرهای زیبای بروکسل (بوزار) اجرا کنیم، خانم پناهی‌ها درگیر سریال شد و نتواست ما را همراهی کند و به همین خاطر خانم سجادی که تجربه بازیگری داشت به تیم بازیگران اضافه شد. در حال حاضر همه ما می‌دانیم که در این نمایش چه اتفاقی می‌افتد. فکر می‌کنم احتمالاً برای پانته‌آ هم تجربه سختی بود که با چنین گروهی کار کرد.

چرا همان موقع از خانم سجادی استفاده نکردید و به سراغ پانته‌آ پناهی‌ها‌ رفتید؟ درست است که سارا سجادی در گروه نویسندگان حضور داشت ولی او سابقه بازیگری هم دارد.

کمال هاشمی: ما وقتی که هنوز وارد پروسه نوشتن متن نمایش "امروز روز خوبیست برای مردن" نشده بودیم کست بازیگران‌مان را انتخاب کرده بودیم. اتفاقاً خود خانم سجادی پیشنهاد کردند که خانم پناهی‌آ بیایند نقش مونا را بازی کنند. ما به خاطر سن و نوع بازی به پانته‌آ پناهی‌ها رسیدیم.

از زمان طرح ایده تا زمانی که متن نوشته شد چقدر طول کشید؟

جمال هاشمی: شش ماه. ما ابتدا پروپوزال و طرح اولیه را به تهیه‌کننده فرانسوی دادیم و یک فکرهایی برای نمایش داشتم اما پروسه جدی کار از خرداد سال قبل شروع شد. ما باید در دی‌ماه برای رزیدنسی به فرانسه می‌رفتیم و من تا اواخر مرداد سه نسخه از متن را با شکل‌های مختلف نوشتم تا حداقل یک فرم و ساختار پیدا کنم و بعد بر اساس آن فرم داستان را پیش ببرم.

کمال هاشمی: بیس اصلی را جمال درآورده بود و بعد نیاز داشت که برای فرم اجرایی دراماتورژی شود.

کمال هاشمی جمال هاشمی سارا سجادی

متن نهایی نمایشنامه قبل از رزیدنسی آماده شده بود؟

جمال هاشمی: خیر، هنوز آماده نشده بود ولی ما متنی که با آن به رزیدنسی برویم را داشتیم. ما در فرانسه یک هفته نخوابیدیم و بچه‌ها مدام فیلم ساختند. آنجا فیلم ساختیم و مدام تدوین را عوض کردیم. ما در فرانسه سارا سجادی را نداشتیم چون ویزاها از قبل صادر شده بود. صبح تا یازده شب کارها را انجام می‌دادیم و شب در یک دفتری که به ما داده بودند متن را تغییر می‌دادیم، صدا ضبط می‌کردیم و تدوین و چیدمان را تغییر می‌دادیم و فردای آن روز با سیستم جدید تمرین می‌کردیم. ترجمه هم تا دقیقه نود تغییر کرد و ما تا لحظه اجرای عمومی از این دست تغییرات را داشتیم.

بنابراین شما در فرانسه فقط سه هفته فرصت داشتید که کار کنید؟

کمال هاشمی: بله. در سه هفته باید کار را کامل و آماده اجرا می‌کردیم. نیمی از کار بخش تکنولوژی و نصب پرده و پروژکشن بود که ما در ایران این شرایط را نداشتیم.

آن پرده در ایران وجود ندارد یا گران‌قیمت است؟

کمال هاشمی: من یک نمونه کوچک‌تر از آن پرده را داشتم که با آن تست‌های اولیه‌مان را در پلاتو زدیم اما به خاطر ابعاد سالن و نورپردازی خاصی که باید اتفاق می‌افتاد، تصویر کلی و دل‌بخواهی که می‌خواستیم را از آن پرده نداشتیم. ما باید پرده را در ابعاد 5 در 7 نصب می‌کردیم و نورپردازی‌های‌مان را دقیقاً انجام می‌دادیم. باید یک مهندسی عجیب بین صحنه و فیلمبرداری انجام می‌شد و این مهندسی دائم در ذهن من بود و من در موقع فیلمبرداری می‌دانستم که اتفاقات در کجا باید بیفتد و بچه‌ها کجای صحنه قرار بگیرند. ریسک کار بالا بود مخصوصاً چون نصف آن ویدئو است.

جمال هاشمی: واقعاً اگر رزیدنسی نبود این پروژه شکل نمی‌گرفت. آن‌ها از روز اول یک سالن به ما دادند و به ما می‌گفتند هر کاری می‌خواهید انجام بدهید. ما یک سالن را با ست‌آپ اصلی در اختیار داشتیم که قرار بود در آن اجرا کنیم. در آن سالن هر روز تمرین می‌کردیم و هر چه می‌خواستیم را تغییر می‌دادیم تا آماده اجرا شویم.

آنها همکاری خوبی با شما داشتند، در حالی‌که فکر می‌کنم اجباری به این همکاری نداشته‌اند؟

کمال هاشمی: خیر، اصلاً این همکاری پیشنهاد خودشان بود.

جمال هاشمی: درک خوبی داشتند. مثلاً ما با کارگردان هنری صحبت کردیم و گفتیم ما می‌خواهیم این کار را انجام بدهیم که ایشان گفت به فرانسه بیایید تا ما از یک مرکز دیگر کمک بگیریم و هزینه‌های شما را تأمین کنیم و شما این‌جا پروژه را آماده کنید. پرده را هم خود آنها برای ما سفارش دادند. این پرده چیزی نیست که به راحتی در دسترس قرار بگیرد. در ایران یکی دو نفر آن را دارند. آقای دکتر رفیعی یکی از این پرده‌ها دارند که خیلی بزرگ است. ما یک نمونه کوچک‌ترش را قرض گرفتیم که آن را یک کمپانی در آلمان ساخته است. هزینه‌اش هم زیاد است که آنها آن را تأمین کردند. کلاً کار پرهزینه‌ای بود اما آنها ما را به خوبی ساپورت کردند.

آقای دکتر رفیعی آن پرده را برای تالار وحدت استفاده می‌کند.

جمال هاشمی: بله. جالب است بدانید که تهیه‌کننده فرانسوی کار تا روز اجرا نمی‌‌دانست که کار چیست. استرس زیادی هم داشت. ایشان کار ما را تازه روز اول اجرای عمومی دید. ما می‌توانستیم هر چیزی اجرا کنیم اما ایشان آن‌قدر به ما اعتماد داشت که هیچ چیزی را چک نکرد و هیچ دخالتی انجام نداد. تا روز اجرا نمی‌دانست که ما چه داریم نشانش می‌دهیم. ما حرف خودمان را زدیم و اصلاً کاری با تهیه‌کننده نداشتیم. تهیه‌کننده بعد از این‌که اجرای ما را دید یک نفس راحت کشید و خوشحال و هیجان‌زده شد، چون می‌دانست هزینه‌ای که کرده یک جوابی گرفته است. ایشان از مهمانان زیادی از فستیوال‌های بزرگ و از تعداد زیادی از خبرنگاران دعوت کرده بود تا اجرای ما را ببینند و به همین خاطر وقتی بازخورد اولیه اجرا را دید بسیار خوشحال و هیجان‌زده شد. معمولاً در کشور ما یک نگاه بدبینانه وجود دارد که آنها با سرمایه‌گذاری روی تئاتر ما می‌خواهند یک کاری انجام بدهند و روی ما نفوذ کنند که به اعتقاد من اگر بحث نفوذ است واقعاً ما به آنها نفوذ کرده‌ایم. آنها پول خیلی زیادی برای این پروژه هزینه کردند و ما بابت هر روز تمرین و هر روز اجرا دستمزد گرفتیم. فقط صد نسخه برای ما پرینت متن گرفتند و امکانات خیلی خوبی در اختیار ما گذاشتند.

چند نفر از ایران برای اجرا به فرانسه رفتید؟

کمال هاشمی: هفت نفر. کارگردان، نمایشنامه‌نویس، دو بازیگر، دو تکنیسین و یک دستیار کارگردان. با خود پیر، که منیجر ما هم بود می‌شدیم هشت نفر.

چند اجرا در فرانسه داشتید؟

جمال هاشمی: چهار اجرا. دو اجرا هم در بوزار داشتیم. انیس دوپف در نشریه موومان فرانسه یک نقد خیلی مفصل روی نمایش نوشت. دو، سه نقد هم پس از اجرا در مرکز بوزار برای نمایش نوشته شد. بازخورد حضوری و کلامی مدیران فستیوال‌ها، منتقدان و مدیران تئاترهای مختلف در روز افتتاحیه کار هم خیلی خوب بود. متن "امروز روز خوبیست برای مردن" اخیراً به زبان داچ که زبان بلژیکی‌ها است هم ترجمه شده است.

فکر می‌کنید چه چیز نمایش برای آنها جذاب بود؟ قصه یا خود تکنیک؟

کمال هاشمی: تئاتر دیجیتال در ایران چیز جدیدی است ولی برای آنها جدید نیست. جدای از داستان، چیزی که برای آنها جذابیت داشت نوع استفاده از اتفاق دیجیتال و تصویر بود. خود مدیر فستیوال گفت این بهترین تلفیق از دو مدیای مختلف است که تا به حال در فستیوال‌ها دیده‌ است. این اتفاق برای‌شان خیلی جذاب بود.

جمال هاشمی: همزمان با ما در سالن کناری، رومئو کاستلوچی اجرا داشت که اجرای بسیار عظیمی بود. اجرای ما با اجرای کاستلوچی تقریباً همزمان بود اما آنها طوری برنامه‌ریزی کردند که ما برویم اجرای کاستلوچی را هم ببینیم. من یک نمایش فرانسوی هم دیدم.

فستیوال تئاتر لاگاموند به طور سالانه برگزار می‌شود؟

جمال هاشمی: بله در ژانویه برگزار می‌شود. البته فستیوال یک برنامه یک ساله و یک فصل بین‌المللی دارد که فصل بین‌المللی همان بخش جشنواره‌شان محسوب می‌شود. یعنی این‌طور نیست که جشنواره را در یکی دو روز ببندند و جمع کنند، بلکه جشنواره نزدیک به چند هفته ادامه دارد. ما سه هفته قبل از اجرا به فرانسه رفتیم و اجرای ما شروع‌کننده جشنواره بود.

تنها کار سفارشی جشنواره نمایش شما بود؟

کمال هاشمی: کاری که تولید خودشان باشد بله. بقیه کارها از جمله کار کاستلوچی دعوت شده بود.

این فستیوال بخش رقابتی و مسابقه ندارد؟

کمال هاشمی: خیر. فقط اجرا است. فستیوال بین‌المللی است و این‌طور نیست که بخشی را برای شناخت تئاتر خاورمیانه یا بخش‌های دیگر دنیا اختصاص بدهند. نگاه‌شان کاملاً بین‌المللی است.

نمایش شما بالانویس داشت؟

کمال هاشمی: بله. بالانویس را بالای پرده می‌انداختیم.

پرده‌ای که الان با آن در سالن استاد سمندریان اجرا می‌کنید همان پرده‌ای است که در فستیوال فرانسه داشتید؟

کمال هاشمی: بله همان پرده است و آن را به ما هدیه دادند.

چطور شد که از شما دعوت شد تا در تئاتر بوزار بروکسل اجرا کنید؟

کمال هاشمی: ما نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" را در بوزار اجرا کرده بودیم و وقتی از بوزار نمایش "امروز روز خوبیست برای مردن" را دیدند ابراز تمایل کردند که با فستیوال لاگاموند تهیه‌کننده مشترک نمایش باشند و کار را تولید کنند. بعد ما رفتیم و نمایش را در بوزار هم اجرا کردیم. ما نمایش را ژانویه 2018 در فرانسه و در سال 2019 در بوزار بروکسل اجرا کردیم.

برای اجرای نمایش به فستیوال‌های دیگر هم دعوت شده‌اید؟

کمال هاشمی: بله. ما برای اجرا در سال آینده به وین دعوت شده‌ایم که البته هنوز فیکس نشده است.

نمایش را با همین گروه بازیگران در وین و فستیوال‌های دیگر اجرا خواهید کرد؟

کمال هاشمی: بله. ما سر اجرای بروکسل خیلی اذیت شدیم. پانته‌آ پناهی‌ها سه هفته یا یک ماه قبل از اجرا گفت من هیچ جوره نمی‌توانم بیایم. برای سریال به شمال می‌رفت و ما چون سر سریال "بانوی عمارت" هم همین تجربه را با پانته‌آ داشتیم تصمیم گرفتیم با سارا سجادی اجرا کنیم. ما کار سختی داشتیم چون باید دوباره در ساختمان ویدئو می‌گرفتیم، در حالی‌که ساختمان قبلی را بازسازی کرده بودند و اصلاً یک چیز دیگر شده بود! ایده‌های مختلف به ذهن‌مان رسید و در نهایت ویدئو را با سارا سجادی ضبط کردیم. واقعاً کار دشواری بود به طوری‌که انگار ما کار را برای اجرای بروکسل تولید مجدد کردیم. دوباره کار به شب آخر رسید و ما نمایش را در دقیقه نود به اجرا رساندیم. البته توانستیم یک بازنگری در ویدئوها داشته باشیم و یک تغییراتی هم بدهیم که از این بابت خیلی خوب بود.

در نمایشنامه‌های اولیه هم دو کاراکتر زن بود یا تغییر کرد؟

جمال هاشمی: بله دو کاراکتر زن بود و فقط روابط بین آنها و یک سری مناسبت‌ها تغییر کرد. کاراکتر مونا تقریباً از روز اول به همین شکل بود ولی یلدایی که از ابتدا داشتیم با یلدایی که من بعدها درست کردم خیلی متفاوت شد. من تصمیم گرفتم یلدا از خارج به ایران بیاید تا چیدمان کار درست‌تر در بیاید.

به نظر می‌رسد ایجاد موقعیت برای‌تان خیلی مهمتر از قصه است چون در نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" موقعیت آدم‌ها در جنگل ما را وارد داستان می‌کند و در نمایش "امروز روز خوبیست برای مردن" نیز موقعیت زنی به نام یلدا که یک خانه‌ای روی او آوار شده است و یک بازگشت به گذشته و آشنایی‌اش با مونا این اتفاق را رقم می‌زند.

کمال هاشمی: من فکر می‌کنم در موقعیت می‌شود همه چیز را گفت و من خیلی دوست دارم که همه چیز را از یک موقعیت مشخص بیرون بکشم. یعنی آدم‌ها را در یک موقعیت قرار بدهیم و بعد هر چیزی که قرار است گفته شود در آن موقعیت گفته شود.

جمال هاشمی: ایده‌های کمال معمولاً ایده‌های موقعیت‌محور است و چندان داستانی ندارد. معمولاً یک موقعیت یا یک ایده اجرایی است و به همین خاطر این قابلیت را می‌دهد که یک شکل دیگری از متن به وجود بیاید که شما آن‌چنان در آن قصه‌گویی و پیچید‌گی‌های دراماتیک ندارید. بیشتر توصیفی و روایی است و شما می‌توانید در عرض نمایشنامه یک چیزهای دیگری را اضافه کنید. مثل "سه خواهر" چخوف که دارد داستان را تعریف می‌کند و به یک‌باره شخصیت‌ها پنج دقیقه سر یک موضوع بحث می‌کنند و دوباره ادامه می‌دهند. چخوف یک مدلی از رئالیسم دارد که با ایبسن و بقیه فرق دارد و ابداع خودش است و ما می‌بینیم شخصیت‌ها سر یک چیز می‌ایستند و نمایشنامه به عرض، حواشی و پلان‌های فرعی می‌پردازد و دوباره داستان را ادامه می‌دهد. عرض این پلان‌های فرعی در ایده‌های کمال یک مقدار بیشتر است و به همین خاطر من در "تو با کدام باد می‌روی؟" و "امروز روز خوبیست برای مردن" از مونولوگ و دیالوگ در ایده اصلی استفاده کردم چون این نیاز متن است.

سارا سجادی

یک جاهایی پرولوگ هم می‌شود. درست است؟

سارا سجادی: من فکر می‌کنم این‌طور نیست که قصه وجود نداشته باشد. انگار این بهترین حالت است. قصه از فشار موقعیت بیرون می‌زند. در هر دو نمایش قصه وجود دارد ولی آن وجهی که خصلت ادبیات داستانی باعث کشتن وجوه دراماتیک یک اثر می‌شود با فوکوس روی موقعیت از بین می‌رود. شاید آن قصه چیزی است که پشت جریان وجود دارد ولی باعث نمی‌شود که آن کنش دراماتیک از بین برود. 

چه ویژگی در کاراکتر مونا وجود دارد که یلدا شیفته او می‌شود و تصمیم می‌گیرد که از او یک فیلم بسازد؟ مخاطب در برخورد اولیه با اجرا، ویژگی خاصی در مونا نمی‌بیند. حتی خود یلدا هم در جهان نمایشی، گذشته‌ای از مونا ندارد چون می‌گوید من می‌دیدم او کار می‌کرد و یک چیزهایی می‌ساخت تا در جمعه بازار، بفروشد. من می‌گویم چه ویژگی در مونا وجود دارد که باعث می‌شود یلدا بماند؟

کمال هاشمی: شاید اینکه یک دختر جوان در یک خانه مخروبه زندگی کند عجیب باشد. به نظرم این خودش یک نقطه شروع است.

سارا سجادی: به نظرم این نقطه بسیار مهم است. یلدا به‌عنوان یک مستندساز وارد خانه مونا می‌شود و می‌خواهد زندگی او را کشف کند. طبیعتاً نوع کشف هر شخصی با آن شکل هنرش عجین شده است. یلدا در آن ویرانی‌ها یک‌دفعه یک اتاق مرتب و حضور یک زندگی را می‌بیند. نقطه بعدی، نقطه مواجهه این دو نفر با هم است. مونا به جای اینکه بترسد به یلدا می‌گوید تو اگر صاحب‌خانه هم باشی حق نداری سرت را بدون اجازه پایین بندازی و به داخل بیایی. یعنی مونا آنجا را خانه خودش می‌داند. مونا در آبادان یک کودک بوده و نتوانسته بیاستد و حالا اینجا دارد آن ایستادگی را انجام می‌دهد. این مسائل کاراکتر مونا را عجیب می‌کند.

یعنی زمانی که به آبادان حمله می‌شود او پای خانه نمی‌ایستد و برای حفظ خانه مقاومت نمی‌کند چون کودک بوده است، اما این‌جا یاد گرفته که برای حفظ خانه باید بیاستد و مقاومت کند؟

سارا سجادی: با وجود اینکه می‌داند خانه‌ای در کار نیست ولی می‌گوید من این‌جا را اجاره کرده‌ام. می‌گوید تو حق نداشتی حریم من را بکشنی. عبور از مرزها یک جور تولید خشونت می‌کند. آن خشونتی که به صورت علنی پشت آن جنگی که اتفاق افتاده است، در لحظه اول مواجهه این دو نفر نیز اتفاق می‌افتد.

جمال هاشمی: شما با یک آدم حسابی طرف هستید. شاید انتظار دارید که در چنین خانه‌ای یک آدم معتاد زندگی کند ولی در اولین برخورد می‌بیند که همه چیز مرتب است و انگار یک زن دارد در آنجا زندگی می‌کند. شما در یک خرابه معمولاً انتظار دیدن یک آدم حسابی را ندارید. یک آدمی که گلدان آویزان کرده باشد و یک میز گذاشته باشد و آنجاهایی که خراب بوده را پوشانده باشد. همه این‌ها برای یلدا یک انگیزه ایجاد می‌کند که این آدم حتماً باید آدم جالبی باشد.

سارا سجادی: من یک مدت برای عکاسی به لاله‌زار می‌رفتم. در آنجا یک سینمایی وجود داشت که در حال ریزش بود. آن سینما یک سری اتاق داشت که در آن اتاق‌ها یک سری آدم‌ها زندگی می‌کردند. آن لحظه‌ای که ما به آنجا رفتیم هیچ‌کسی نبود ولی اشیای آنها وجود داشت. در آن ظاهر مشخص بود که آنها حتماً اعتیاد دارند.

من معتقدم که نمایش "امروز، روز خوبیست برای مردن" قصه دارد ولی یک جایی استپ می‌کند و دیگر پیش نمی‌رود. زمانی که مونا از جنگ می‌گوید و قصه زندگی خودش را تعریف می‌کند انگار دیگر قصه پیش نمی‌رود. به لحاظ زمانی 10 دقیقه درجا می‌زند و آن شکل طولی خودش را ندارد. حتی به لحاظ عرضی هم پیش نمی‌رود. نمی‌دانم این استنباط من است یا اینکه شما به‌عنوان طراحان و نمایشنامه‌نویسان کار چنین چیزی را می‌خواستید که قصه در آنجا جلو نرود و درجا بزند؟

سارا سجادی: کمال دقیقاً همین ویژگی را می‌خواست. یادم است کمال در مورد این صحنه یک مثال زد و گفت انگار الان دوربین می‌آید و روی این شخصیت فوکوس می‌کند و عملاً روایت، مجرایش را تغییر می‌دهد. انگار بار روایت قصه روی مونا می‌آید ولی یک جورهایی دارد قصه یلدا را هم باز می‌کند.

کمال هاشمی: ما از یک جایی که قضیه فیلم لو می‌رود و مونا می‌پذیرد که جلوی دوربین بنشیند، به لحاظ پیشرفت قصه وارد گذشته می‌شویم. من می‌خواستم شکل کار هم تغییر کند؛ چه به لحاظ روند خود نمایشنامه و چه به لحاظ فرم و محتوایی.

آیا برای شما این ترس وجود نداشت که ممکن است ریتم بیفتد؟

کمال هاشمی: هنوز هم این ترس وجود دارد. واقعاً ریسک بسیار بالایی دارد. ما کامنت‌هایی هم می‌گیریم که به ما می‌گویند مثلاً اینجا لنگ می‌زند ولی من فکر می‌کردم ما باید آن تفاوت را ایجاد می‌کردیم تا آن فضا در بیاید.

من به‌عنوان یک تماشاگر معتقدم که این ریسک جواب نداده است. ما در نمایش "امروز، روز خوبیست برای مُردن" داریم با یک ریتم شاعرانگی پیش می‌رویم ولی یک‌دفعه می‌بینیم که نمایشنامه‌نویس‌ها و کارگردان تصمیم گرفته‌اند آن شاعرانگی را کنار بگذارند و به سمت تعریف کردن یک قصه رئال بروند. یعنی از یک شاعرانگی و نمادگرایی به رئالیسم می‌رسیم و دوباره آن تیکه رئالیسم قطع می‌شود و ما به شاعرانگی و نمادگرایی می‌رسیم. انگار یک لکنتی به وجود می‌آید.

جمال هاشمی: ما با دو رویکرد مواجه بودیم و باید یکی از آنها را انتخاب می‌کردیم. یک رویکرد که من روی آن اصرار داشتم این بود که ساختار کاملاً غیرخطی باشد. یعنی فیلم بر اساس ساختار غیرخطی تدوین شود. یک رویکرد دیگر که انقلابی‌تر و عجیب‌تر بود این بود که وارد بازی با فرم می‌شد و ما این فرم را انتخاب کردیم. من نمی‌توانم تشخیص بدهم که کدام انتخاب درست‌تر بود.

کمال هاشمی: فکر می‌کنم این اتفاقی که برای شما افتاده است اتفاق بی‌دلیلی نیست و نظر شما هم نظر اشتباهی نیست. من به بچه‌ها هم گفتم که اینجا فقط به بازی شما بستگی دارد. یعنی اینجا شما هستید که باید ریتم را نگه دارید چون همه بار ریتم روی دوش شما افتاده است و اگر یک چیزی را از دست بدهید انگار تماشاچی را از دست داده‌اید. این صحنه بسیار پُر ریسک است و به خود بازی‌ها و متن بستگی دارد. شاید متن هنوز یک سری چیزهای اضافه داشته باشد که باید پالایش شود و ریتم بهتری پیدا کند. فکر می‌کنم این قسمت هنوز جای کار دارد. با این حال من به لحاظ انتخابی هنوز هم معتقدم که این رویکرد باید انتخاب می‌شد، منتها باید آن را تمیزترش کنیم تا آن پیوند هم اتفاق بیفتد.

در نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" هم سمبل‌گرایی وجود داشت. اساساً این نمادگرایی را همیشه در کارتان دارید؟

جمال هاشمی: بله، هم در ایده‌های کمال و هم در نوشته‌های من وجود دارد. در کارهایی که به صورت جداگانه انجام دادیم نیز این سمبل‌گرایی وجود داشت.

کمال هاشمی: نمی‌دانم ریشه آن از کجا می‌آید ولی در کارهای جداگانه ما هم این ویژگی وجود داشته است. من وقتی به جمال یک ایده می‌دهم که خودش قابلیت نمادین دارد، جمال هم می‌آید یک سری نماد دیگر به آن اضافه می‌کند.

شما در هر دو نمایش از ویرانی، مرگ، مرز، تاریکی و سکوت حرف می‌زنید. ما در این نمایش در گذشته مونا یک گذشته نه‌چندان خوب می‌بینیم چون در آن جنگ و ویرانی وجود داشته است. حتی در قصه یلدا هم گذشته روشنی نمی‌بینیم ولی در هر دو متن یک امیدواری وجود دارد. یعنی آنها آنقدر هم تاریک نیستند. مثلاً ما جایی که یلدا زیر آوار مانده و طبیعتاً باید از مرگ صحبت کند می‌بینیم که او می‌گوید: "چشمان من زیر تمام آن خاک‌هایی که روی من بود، داشت ماه را می‌دید که در آسمان بود". یعنی در اوج ناامیدی یک امیدی وجود دارد.

جمال هاشمی: پل الوار یک شعری دارد که می‌گوید: "شب همیشه به تمامی شب نیست چرا که من می‌گویم چرا که من می‌دانم که همیشه در اوج غم یک پنجره باز است". قرار نیست که ما بگویم پوچی چقدر باحال است و حال مردم را بگیریم. واقعیت این است که ما دوست داریم یک امیدواری هم بگذاریم. علیرغم اینکه داریم قصه را تلخ می‌کنیم ولی دوست داریم یک امیدواری هم بگذاریم. مثلاً پایان نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" یک مرگ به صورت شاعرانه و قشنگ است و این نمایش هم پایان شاعرانه‌ای دارد و یک دریچه امیدی باز می‌کند.

کمال هاشمی: در هر دو نمایش یک عده ایراد گرفتند که چرا پایان نمایش را خوش می‌کنید؟ شاید برای کاراکترهای نمایش اتفاق خوشایندی نیفتد ولی ما سعی می‌کنیم یک زاویه‌ای ایجاد کنیم تا یک افق جدیدتری باز شود.

سارا سجادی: به نظرم تلخی به تنهایی نه دراماتیک است و نه تولید هنر می‌کند. اگر ما فرض کنیم صحنه پایانی نمایش "تو با کدام باد می‌روی؟" وجود نداشت، آن اثر یک چیزی کم داشت و ما نهایتاً یک قصه می‌شنیدیم.

کمال هاشمی: باید یک اندیشه‌ای هم از خود ما انتقال پیدا کند که نگاه ما به جهان چطور است. طرح مسئله می‌کنیم ولی می‌گوییم زندگی هنوز هم ادامه دارد.

کار بعدی‌تان هم دوباره همین‌طور نمادگرایانه خواهد بود یا ممکن است سبک کاری‌تان را تغییر بدهید؟

جمال هاشمی: در حال حاضر برای کار بعدی ما یک فکر منسجمی وجود ندارد، ولی فکر می‌کنم برای کار بعدی ما باید یک سری چیزها تغییر کند. شاید هر کدام از ما یک تجربه جدا از هم داشته باشیم.

کمال هاشمی: هر کدام ما یک ایده‌هایی داریم ولی هنوز مشخص نیست که با هم کار می‌کنیم و یا به صورت جداگانه.

خانم سجادی، شما همچنان می‌خواهید نویسندگی را ادامه بدهید یا اینکه بازیگری برای شما مهم‌تر است؟

سارا سجادی: من چندین سال است که به نویسندگی پرداخته‌ام. لایف استایل بازیگرها با این وضعیت موجود کمی عجیب است و شما باید بنشینید تا یکی شما را صدا کند. من تئاتر را با بازیگری شروع کردم و بعد کارگردانی خواندم. همه این اتفاق‌ها افتاده است ولی چند سالی است که بیشتر روی نویسندگی تمرکز کرده‌ام. احساس می‌کنم دنیای نوشتن یک چیزی است که شما بیشتر می‌توانید با خودتان آن را داشته باشید، در صورتی که یک بازیگر مدام باید روی صحنه باشد. من روی این قضیه یک نقدی هم دارم که چه زمانی، چه چیزی به خودمان اضافه می‌کنیم و چه زمانی می‌توانیم یک چیزهایی را به خودمان اضافه کنیم؟ طبیعتاً اگر این دو کنار هم پیش برود برای من ایده‌آل‌ترین حالت است.

کمال هاشمی جمال هاشمی سارا سجادی

در پایان اگر صحبتی باقی مانده است بفرمایید.

سارا سجادی: من جدای از تمام اتفاقاتی که وجود داشت، برای این کار اتفاق واقعی تئاتر تجربی را قائل هستم چون این اتفاق هم در ایده و محتوا و هم در شکل کار کردن، نمود خودش را پیدا کرده است.

کمال هاشمی: من فقط دنبال این نیستم که کار کنم و اینکه بدانم کاری که می‌خواهم انجام بدهم یک درصد به خودم چیزی اضافه می‌کند برایم اهمیت بیشتری دارد. امیدوارم روزی برسد که در دادن فرصت و فضا به همه کارها یک عدالتی برقرار شود. هیچ‌کدام از ما آدم‌های معروفی نیستیم و بازیگران معروفی هم نداریم ولی سعی کردیم کاری را انجام بدهیم که به آن اعتقاد داریم و به خاطر هیچ چیز دیگری غیر از هنر و خود آن چیزی که به آن فکر می‌کنیم کار نکنیم ولی به شدت وضعیت هم برای ما سخت است.

جمال هاشمی: تئاتر حق دارد که سوبسید بگیرد ولی نمی‌گیرد. با این حال حداقل چیزی که باید رعایت شود این است که امکانات دولتی و نیمه دولتی که وجود دارد باید به کارهایی که دارند به صورت جدی کار می‌کنند و گیشه هم برای آنها اهمیت ندارد اختصاص داده شود. تئاتر تجاری مشکلی ندارد و می‌تواند هر جایی که می‌خواهد نمایش خودش را اجرا کند و پولش را به دست بیاورد ولی ما می‌بینیم که مهم‌ترین سالن‌های ما را هم آن کسانی می‌گیرند که دارند برای گیشه کار می‌کنند. سالن‌های دولتی باید طور دیگری بین گروه‌ها تقسیم شود. کاش یک روزی ما بفهمیم که تکلیف نیمچه سوبسید تئاتر چه می‌شود!