سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: محمد علی جهان‌بخش، جامعه شناس و مردم‌شناس، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه هنر به مناسبت انتشار کتاب جدیدش و توزیع آن در سی و یکمین نمایشگاه کتاب تهران با ما به گفت و گو نشست. در این گفت‌وگو به بهانه انتشار "تحولات اجتماعی ایران معاصر" دکتر جهان‌بخش از هژمونی فرهنگی-علمی غرب سخن گفت و توضیح داد که در کنار فرصت‌های این رویداد تهدیدهایی هم هم می‌توان سراغ گرفت.  او گفت: "تعیین کننده این است که چقدر غرب را می‌شناسیم و چقدر خودمان را می‌شناسیم. آنگاه فرصت‌ها هویدا می‌شوند."

محمد علی جهان‌بخش، نویسنده و مدرس دانشگاه درباره تازه‌ترین کتابش "تحولات اجتماعی ایران معاصر" گفت: کتاب "تحولات اجتماعی ایران معاصر" دومین تلاش بنده در تشریح و تبیین دگرگونی های اجتماعی ،اقتصادی و سیاسی است. پیشتر از طریق انتشارات ساکو در سال 1394 اثری با این عنوان به چاپ رسیده بود ودر آن دگرگونی‌ها در مناسبات تولید، طبقات اجتماعی و تحولات جمعیتی طی یکصد سال اخیر در ایران مورد بررسی قرار گرفته بود.

او گفت: آن کتاب به منظور فراهم آوردن یک منبع درسی برای دانشجویان و همکاران در رشته امور فرهنگی طراحی و تدوین شده بود و خوشبختانه مورد استقبال قرار گرفت و طی یکسال به چاپ دوم رسید. اما از همان آغاز دغدغه این را داشتم که باید متنی فراهم شود که ساختار و محتوای آن برای مخاطب عام قابل درک و آسان باشد. بنابراین با ساختاری جدید و البته نگارش و ادبیات جدید این اثر طی چهار سال ، تدوین و سرانجام  با همیاری و تلاش دوستانم در نشر ماهابه چاپ و تقدیم علاقه مندان شد.

این جامعه شناس معاصر گفت: کتاب  تحولات اجتماعی ایران معاصر از سه بخش و درمجموع از هجده نوشتار تشکیل شده است. بخش اول با پنج نوشتار دلایل ایستایی جوامع، جدال دیر پای نو و کهنه ، اندیشه های تحول در آرای فلاسفه تاریخ و جامعه شناسان و نیز سازو کارهای دگرگونی ها چون توسعه، اصلاحات، انقلاب، جنبش های اجتماعی و کودتا را مورد بررسی قرار می دهد. در بخش دوم کتاب که شامل سه بخش است زمینه های دگرگونی از سقوط صفویه تا پایان قاجار بررسی شده و بخش سوم با  مهم ترین دگرگونی ها با تاکید روی تحولات سیاسی از کودتای اسفند 1299 تا  پایان ریاست جمهوری احمدی نژاد (1392) در  ده نوشتار مورد بررسی قرار گرفته است. ضمن اینکه صفحاتی از این کتاب ، تحولات دوران معاصر را به یاری اسناد و تصاویر روایت می کند.

 جهان‌بخش به هنرآنلاین گفت: پیش از این آثار دیگری از بنده به چاپ رسیده که عناوین آن به طور مشخص بیانی از دغدغه دایمی نگارنده نسبت به مقوله فرهنگ را فاش می‌سازد. با ابعاد گسترده آن و نیز چالش‌ها، تضادها و تعارض‌ها و نیز آسیب‌های فرهنگی. این آثار به ترتیب انتشار عبارتند از: "اطلاع رسانی و تبلیغات فرهنگی"، "جامعه شناسی فرهنگی ایران" که به چاپ پنجم رسیده است و به وسیله انتشارات مبنای خرد چاپ و منتشر شد. کتاب "مردم شناسی و فرهنگ عامه" که نشر هم پا منتشر کرده و کتاب‌های "خانواده و فرهنگ" ، "‌فرهنگ اقوام ایران" و "تحولات اجتماعی معاصر ایران" که توسط انتشارات ساکو چاپ و منتشر شده اند.

این مدرس دانشگاه گفت: ملیت ایرانی و هویت ایرانی در کنار و در پیوند باقومیت‌ها و تاریخ و فرهنگ و زیست اجتماعی و اقتصادی آنان  قابل فهم و درک است. فعالیت‌های فرهنگی در حوزه‌های مختلف ادبی  و هنری در چنین فضایی کاری سترگ و در عین حال حساس است. چالش بین ملیت و قومیت در ایران امری واقعی و قابل اعتنا است. نحوه عمل سیاست مداران در دوره های مختلف مخصوصا دوران معاصر به این حساسیت دامن زده است و آن را آسیب پذیرتر ساخته است.

photo_۲۰۱۸-۰۴-۲۲_۲۳-۳۵-۱۸

او در ادامه گفت: همگان در طرح مباحث فرهنگی و هنری لازم است متوجه این حساسیت‌ها باشند. من شخصا معتقدم این رنگارنگی هویت‌ها و قومیت‌ها بیش از آنکه تهدید باشند، فرصت هستند. این تلون و گوناگونی تهدیدی برای هویت ملی فرهنگی نیست. اهل فرهنگ در اقوام ایرانی بسیار خوب عمل کرده‌اند؛ پاسدار ارزش‌های ملی بودند و هستند. مشکل و آسیب از جانب ارباب سیاست و سیاست گذاران  و تصمیم های سیاسی و اقتصادی آنان است.

جهان‌بخش گفت: روندی که به سمت آن سوی مرزها  و مشخصا غرب در عرصه های فرهنگ و هنر وجود دارد به باور من امری اجتناب ناپذیر است. به تعبیر ابن خلدون مغلوبان از فاتحان تقلید می‌کنند. جهان صنعتی و سرمایه داری مغرب زمین فاتح عرصه‌های اقتصاد، سیاست، فرهنگ و علم است. همیشه تاریخ اینگونه بوده است. گاهی به سوی شرق و گاهی به سوی غرب. امروز زبان علم و فرهنگ و هنر انگلیسی است‌. در قرن چهارم خورشیدی زبان علم و فرهنگ عربی بود. معیشت و امنیت دغدغه‌ی همیشگی است امروز سکان امنیت و معیشت دنیا در دست اربابان مغرب زمین است.

او ادامه داد: من شخصا تصوری هولناک و تراژیک از این اوضاع ندارم. فرصت‌‎هایی هم هست در کنار تهدیدها. تعیین کننده این است که چقدر غرب را می شناسیم و چقدر خودمان را می شناسیم. آنگاه فرصت‌ها هویدا می‌شوند. تنگ نظر هم نباشیم. رهیافت های فرهنگی غرب نیز دستاوردهایی ارزشمند  به ارمغان آورده اند. چرا نمی‌پرسیم  هم اینک ما چه رهاوردی به بشریت عرضه داشته ایم. این روندی که به سوی غرب وجود دارد  البته نتیجه میزان درک مان از خود و از غرب است. درک ناقص و نادرست، روند نادرست را به دنبال دارد و بر عکس.

 جهان‌بخش گفت: بخش مهمی از آسیب های فرهنگ و هنر نتیجه سیاست گذاری های نا بخردانه و  غیر عالمانه است. متولیان دولتی و غیر دولتی فرهنگ و هنر بسیار موثر هستند. این متولیان در بسیاری از موارد خود  اهلیت فرهنگ وهنر نداشتند. "فرهنگ" رویکردهای بلند مدت را می طلبد. اینان کوتاه نظر بودند و سلیقه های کوتاه مدت سیاسی داشتند. خواسته و ناخواسته استوانه های انسانی هنر و ادب و فرهنگ را رنجاندند و به انزوا کشاندند. شهر فرهنگ و هنر پر از کوتوله‌های ادبی و هنری شده است بی سر و بی سایه. راه حل آن است؛ هرآنچه تا کنون کردیم اینک عکس آن را انجام دهیم. اصحاب واقعی فرهنگ و هنر را به خانه و عرصه های اجرا و تولید باز گردانیم. مدیریت امور فرهنگی را به کارشناسان مدیریت فرهنگی واگذار کنیم.

 جهان‌بخش گفت: درمورد تعارض یا چالش بین سنت و مدرنیته باید نگاه‌های‌مان را واقعی‌تر کنیم. چرا فکر می کنیم  مثلا هنر مدرن  هجمه‌ای به سنت‌های دیر پای ماست؟ ما که جامعه‌ای یک دست سنتی یا یکپارچه مدرن نداریم. همگان از سنتی و مدرن چند صباحی داریم در کنار یکدیگر زیست می کنیم. این واقعیت ناگزیر است. مسیر پیش رو  به شدت در حال دگرگونی است. شکاف و تفاوت و تزاحم نسل ها پیش روی ماست. اینکه فضاها درعرصه‌های مختلف هنری شکل سنتی کشور مارا ندارد آسیب زا نیست. فضا های کاملا سنتی کم نیستند و به نظرم هنوز فضاهای غالب هستند. رقابتی در جریان است؛ در عرصه‌ای غالب ودر عرصه‌ای مغلوب، که به باورم آسیب زا نیست.

photo_۲۰۱۸-۰۵-۰۵_۲۲-۵۷-۱۶

"تحولات اجتماعی ایران معاصر" اثر محمد علی جهانبخش را می‌توانید در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، سالن شبستان، راهروی 23، غرفه 12، نشر هنر پارینه تهیه کنید.