به گزارش هنرآنلاین به نقل از روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پنجاهودومین نشست «صد کتاب ماندگار قرن» با محوریت بررسی کتاب «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام» اثر احمد تفضلی، در مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
در این نشست، ژاله آموزگار و علیاشرف صادقی، اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، درباره ساختار، منابع و اهمیت کتاب «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام»، جایگاه آن در مطالعات ایرانشناسی و نقش احمد تفضلی در معرفی زبانها و میراث مکتوب ایران باستان سخن گفتند. دبیری این نشست را لیلی ورهرام، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، برعهده داشت
لیلی ورهرام، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دبیر نشست، در آغاز برنامه با اشاره به گستره مخاطبان کتاب «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام» گفت: «این اثر تنها برای متخصصان حوزه تاریخ، فرهنگ، زبانها و ادبیات باستانی نوشته نشده است، بلکه میتواند برای طیف گستردهتری از پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران نیز سودمند باشد و در شناخت حوزههای مختلف فرهنگ ایران به آنان کمک کند.»
او این کتاب را آخرین و یکی از مهمترین آثار احمد تفضلی دانست و افزود: «فقدان احمد تفضلی در حوزه مطالعات فرهنگ ایران باستان همچنان بهروشنی احساس میشود. از این رو، میتوان این کتاب را بهنوعی حاصل عمر علمی و پژوهشی او دانست.»
ورهرام همچنین با قدردانی از تلاشهای ژاله آموزگار برای آمادهسازی و انتشار این اثر اظهار کرد: «باید از ژاله آموزگار قدردانی کرد که پس از درگذشت احمد تفضلی، با تحمل دشواریهای فراوان، این اثر مهم را به سرانجام رساند و زمینه انتشار آن را فراهم کرد.»
در ادامه، ژاله آموزگار، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در آغاز سخنان خود با اشاره به همراهی با احمد تفضلی در دوره تدوین کتاب گفت: «بسیار خوشحالم که امروز درباره اثری ارزنده سخن گفته میشود که من شاهد تدوین مرحلهبهمرحله آن و اشتیاق زندهیاد دکتر تفضلی برای در دسترس قرار گرفتن آن بودم. در آخرین روز زندگی او نیز شادمانیاش را از اینکه این تلاش چندساله سرانجام به ثمر رسیده است، مشاهده کردم.»
آموزگار درباره بخشهای نخست کتاب توضیح داد: «کتاب پس از مقدمهای کوتاه درباره زبانهای ایرانی، مفهوم زبان پهلوی و پارسیک و سنت شفاهی در ادبیات کهن ایران، به ادبیات دوره باستان میپردازد. آثار منسوب به دوره ماد، روایتهای تاریخی و داستانی، سنگنوشتههای دوره هخامنشی و مجموعه آثار اوستایی از نخستین مباحث کتاب هستند.»
این عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به بخش ادبیات دوره میانه گفت: «کتاب سپس به آثار باقیمانده به زبان پارتی یا پهلوی اشکانی میپردازد و با وجود کمبود نوشتههای مستقیم، بر پایه شواهد و قرائن، آثار این دوره را معرفی میکند. در بخش فارسی میانه یا پهلوی ساسانی نیز کتیبههای دولتی، خصوصی و یادبودی، سنگمزارها، کتیبههای خارج از قلمرو ایران، پاپیروسنوشتهها، پوستنوشتهها، سکهها و مهرها بررسی شدهاند.»
او با بیان اینکه احمد تفضلی تنها به متون دینی نپرداخته است، اظهار کرد: «چیستانها، مناظرهها، آثار تاریخی، جغرافیایی و حماسی، کارنامه اردشیر بابکان، یادگار زریران، خداینامهها، متون فقهی و حقوقی، رسالههای تعلیمی، گزارش شطرنج، آیین نامهنویسی، داستانها، شعر پهلوی و آثار علمی نیز در این کتاب معرفی شدهاند.»
این پژوهشگر حوزه زبان و فرهنگ باستان، بخش مربوط به نسخههای خطی را از قسمتهای مهم کتاب دانست و افزود: «بخش مفیدی از کتاب به معرفی نسخههای خطی پهلوی اختصاص دارد و خواننده را با مجموعههای مهم این آثار آشنا میکند. آثار مانوی، کتابهای مانی، شاپورگان، نوشتههای پیروان او، اشعار مانوی، زبور پهلوی و آثار زبانهای ایرانی میانه شرقی، از جمله سغدی، سکایی، خوارزمی و بلخی نیز در بخشهای پایانی معرفی شدهاند.»
وی کتاب «تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام» را اثری دانشنامهگونه توصیف کرد و گفت: «این کتاب مجموعهای کامل و همانند یک دانشنامه است که نویسنده با تبحر علمی، روشی عالمانه و دسترسی گسترده به منابع مختلف فراهم کرده است. در برخی آثار مشابه، هر بخش را یک استاد متخصص نوشته است، اما احمد تفضلی بهتنهایی چکیدهای سودمند از همه این مباحث را تدوین کرد.»
آموزگار در ادامه به سرگذشت انتشار کتاب پس از درگذشت احمد تفضلی پرداخت و گفت: «کتاب مسلماً میتواند کاستیهایی داشته باشد، بهویژه اینکه حدود سه دهه از تدوین آن گذشته است. همچنین نسخه کامل و ویرایششدهای که خود دکتر تفضلی آماده کرده بود، پس از حادثه ناگواری که برای او رخ داد، هیچگاه به دست ما نرسید.»
او در پایان سخنان خود گفت: «با وجود برخی نارساییها، چاپهای متعدد کتاب نشان داده است که این اثر همچنان مورد استفاده پژوهشگران و علاقهمندان قرار دارد. امیدوارم خوانندگان با دیدهای نیک به آن بنگرند و نارساییهای احتمالی را به رسایی و ارزش علمی مطالب کتاب ببخشند. یاد این دانشمند ارزنده و ایراندوست همواره گرامی خواهد ماند.»
علیاشرف صادقی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در ادامه نشست با توضیح مفهوم ادبیات در عنوان کتاب گفت: «واژه ادبیات در عنوان این کتاب، تنها به معنای امروزی و هنری آن، یعنی شعر و داستان، نیست. در سنت پژوهشی اروپایی، ادبیات گاه به معنای مجموعه نوشتهها به کار میرود و این کتاب نیز تاریخ نوشتههایی است که در ایران بزرگ پیش از اسلام به وجود آمدهاند.»
او با اشاره به محدود بودن آثار مکتوب باقیمانده از دوره باستان افزود: «از دوره ماد نوشتهای در دست نداریم و از دوره هخامنشی نیز شمار کتیبههای فارسی باستان محدود است. اطلاعات مستقیم ما از این دوره بیشتر از همین کتیبهها و سپس منابع یونانی به دست میآید. یکی از دلایل کمبود متون این است که سنت فرهنگی ایران در بخش مهمی از تاریخ خود، سنتی شفاهی بوده است.»
صادقی حفظ شفاهی اوستا را نمونهای از این سنت دانست و گفت: «حفظ کردن اوستا عملی ارزشمند و دینی تلقی میشد و موبدان میکوشیدند بخشهای بیشتری از آن را از بر داشته باشند. بعدها این متون از حافظهها به نوشته انتقال یافتند و طبیعی است که در این فرایند، آثاری از زبان دورههای بعد نیز در متن دیده شود.»
این محقق فرهنگ و زبان باستان ایران، با اشاره به دلایل از میان رفتن بسیاری از نوشتههای پیش از اسلام بیان کرد: «کاغذ در آن دوره در دسترس نبود و آثار روی پوست، پارچه، چوب و مواد مشابه نوشته میشدند. باقی ماندن شماری از این نوشتهها بیشتر حاصل شرایط استثنایی است و نباید از اندک بودن آثار موجود شگفتزده شد. بخش مهمی از داستانها و نوشتهها نیز از طریق ترجمههای عربی یا گزارش نویسندگان دوره اسلامی شناخته میشوند.»
او درباره جایگاه کتاب احمد تفضلی اظهار کرد: «پیش از این کتاب نیز پژوهشگرانی در ایران و خارج از ایران درباره زبانها و نوشتههای پیش از اسلام آثاری منتشر کرده بودند، اما کتاب دکتر تفضلی از جامعیت بیشتری برخوردار است. او با احاطهای که بر ادبیات فارسی، منابع عربی و پژوهشهای اروپایی داشت، اطلاعات پراکنده موجود در منابع مختلف را گردآوری و در قالب اثری منسجم عرضه کرد.»
صادقی ادامه داد: «اطلاعاتی که در آثاری مانند نوشتههای مسعودی، ابنندیم، خوارزمی و دیگر نویسندگان دوره اسلامی درباره فرهنگ و نوشتههای ساسانی وجود دارد، در این کتاب مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از پژوهشگران غربی به همه این منابع دسترسی یا توجه کافی نداشتند و یکی از امتیازهای اثر تفضلی، پیوند دادن این مجموعه منابع با پژوهشهای جدید ایرانشناسی است.»
این عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب، با اشاره به گم شدن نسخه نهایی کتاب افزود: «آنچه امروز در اختیار داریم، ویرایش نهایی نویسنده نیست. نسخهای که اصلاحات پایانی احمد تفضلی در آن ثبت شده بود، در همان واقعه دلخراش از میان رفت و هیچگاه به دست نیامد. امیدوارم روزی آن نسخه پیدا شود تا اصلاحات نهایی نویسنده نیز در چاپهای بعدی مورد استفاده قرار گیرد.»
وی در پایان به دیگر آثار احمد تفضلی اشاره کرد و گفت: «درسگفتارهای او درباره زبانها و فرهنگ ایران باستان، مجموعه مقالات فارسی و مقالههایی که به زبانهای انگلیسی و فرانسوی نوشته است، بخش دیگری از میراث علمی او را تشکیل میدهند. شمار زیادی از مدخلهای مربوط به زبان پهلوی و دوره ساسانی در دانشنامه ایرانیکا نیز به قلم او نوشته شدهاند و گردآوری کامل این آثار میتواند تصویری دقیقتر از گستره فعالیتهای علمی تفضلی ارائه کند.»
در پایان این برنامه، کلیپ «زندگی و آثار احمد تفضلی»، از تولیدات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پخش شد و حاضران در بخش پرسش و پاسخ، پرسشهای خود را درباره ساختار کتاب و جایگاه احمد تفضلی در مطالعات ایرانشناسی با سخنرانان نشست در میان گذاشتند.