سرویس تئاتر هنرآنلاین: "زندانی خیابان دوم" آخرین اثر نمایشی گروه "تئاتر جهش" تا ۱۰ اردیبهشت ماه روی صحنه بود. به همین مناسبت گفتوگویی با مجید مژدهی مجری طرح و موسس گروه تئاتر جهش، انجام شده که میخوانیم:
جناب مژدهی برای آشنایی بیشتر مخاطبان از معرفی گروه تئاتر جهش آغاز کنیم.
گروه تئاتر جهش از سال ۱۳۸۰ فعالیتهایش را شروع کرده است و خوشحالم که اعضای موسس گروه همچنان در کنار هم هستند و ما تا الآن ۷۴ اجرا و در اغلب جشنوارههای چند سال اخیر حضور داشتیم و جوایز متعددی دریافت کردیم. به عنوان نمونه در دو دوره "جشنواره تئاتر ماه"، آقای محمد رسائلی به عنوان بازیگر اول و بنده بهعنوان نمایشنامهنویس اول برگزیده شدیم. در جشنوارههای متعدد دیگری هم موفق به دریافت جوایز مختلفی شدیم.
لطفا از چگونگی فعالیت گروهتان برایمان بگویید؟
شکل کار در گروه ما به این ترتیب است که در ابتدا نیازسنجی میکنیم و سیاستهای سالانهای را برای گروه در نظر میگیریم و بر اساس آن سیاستهای سالانه، برایش متن انتخاب میکنیم و یا متن را نویسندههای عضو گروه برای اجرا مینویسند و بر اساس آن سیاست، کار را پیش میبریم.
خط مشی و برنامهریزی فعلی گروه تئاتر جهش چیست؟
سیاستی که در دو سال اخیر گروه ما در نظر گرفته؛ رسیدن به رویکرد اجراهای تئاتر معاصر هست. تئاتر معاصر به معنی نمایشنامهنویسانی که در قید حیات هستند و آثار جدیدی مینویسند. به عنوان مثال من سال گذشته از "فلوریان زلر" نمایش "مادر" را اجرا کردم و یا نمایش "اتاق ورونیکا" را از "آیرا لوین" اجرا کردم. اینها از نمایشنامهنویسهای معاصر هستند. آخرین اجرایم از "نیل سایمون" در حال اجراست که تا سال قبل در قید حیات بود و از مهمترین نمایشنامهنویسان معاصر در حوزه تئاتر اجتماعی انتقادی به حساب میآید.
مهمترین دلایل تعیین این سیاست چیست؟
یکی از دلایلی که برای اجرای این نمایشها اولویت قائل شدیم این بود که این نمایشنامهها به لحاظ زبان و ساختار به مخاطب امروز ایران نزدیک هستند و قصه را به درستی منتقل میکنند و باتوجه به شگردهای نویسندگی که آنها با پیشینه ۲۵۰۰ ساله برای نمایشنامهنویسی دارند و آموزش درستی که به لحاظ هنر نمایشنامهنویسی میبینند؛ قصه این نمایشها با مخاطبی که در سالن نشسته فاصله زیادی ندارد. اما متأسفانه در ایران با چنین امکانی مواجه نیستیم.
نمایشنامهنویسان ایرانی چطور؟
نمایشنامهنویسان ما اغلب در حوزه ادبیات داستانی موفقاند. بنده خودم هم نمایشنامهنویس هستم و شش نمایشنامه از من منتشر شده است و جوایز متعددی در این زمینه دارم و باید بگویم؛ بیست صفحه دیالوگنویسی ما را برای مثال "فلوریان زلر" با دو خط دیالوگنویسی تمام مباحثاش را به راحتی بیان میکند!
آنها در حوزهی جامعهشناسی، روانشناسی و اسطورهشناسی به شدت تبحر دارند و به طور موازی با دیالوگنویسی و شخصیتپردازی، مباحث جامعهشناسی و به طور کل هستیشناسی را مطرح و جستجو میکنند. ما نمایشنامهنویسان ایرانی، انشاء و نثر خوبی داریم و هنوز به کار پهلو زنی به شاعران هستیم! اگر آثار نمایشی نمایشنامهنویسان ایرانی را بررسی کنیم، بیشتر از این که تئاتر باشند، داستاناند و بیشتر از اینکه در حوزه تئاتر باشند، در حوزه ادبیات داستانی قرار میگیرند!
چرا بیشتر به اجرای آثار نمایشنامهنویسان فرنگی روی آوردید؟
نمایشنامهنویسان فرنگی، تئاتر را میشناسند، تئاتر به معنای ساختمان، جایی که درش نمایش اجرا میشود. متأسفانه نمایشنامهنویسان ایرانی با انواع تئاتر آشنا نیستند، و نمی دانند نمایشنامه را برای کدام سالن دارند مینویسند، صرفا نمایشنامه را مینویسند برای نمایشنامه. به عنوان نمونه؛ نیل سایمون میدانست که (زندانی خیابان دوم) را برای کدام سالن در Broadway مینویسد. بر اساس شناخت بر مخاطبهایی که به آن سالن میآمدند و تعداد نور، کیفیت بازیگرها و... همه اینها را در نظر میگرفت و نمایشنامه را مینوشت. همه نمایشنامهنویسان غربی به این شکل مینویسند و میدانند چه نوع نمایشی را برای کدام ساختمان (تئاتر) مینویسند و در کنارش مباحث جامعهشناسی و روانشناسی. و...را به موازات پیش میبرند. باز مثالی میزنم، نمایشنامه "باغ وحش شیشهای" اثر "تنسی ویلیامز". این نمایشنامه نظریه آدلر در روانشناسی را به طور موازی مطرح میکند. یعنی شما میتوانید شخصیتهای این نمایش را بر اساس نظریه آدلر بررسی کنید. اما در ایران چنین نمایشنامهنویسی اگر داشته باشیم خیلی کم هستند.
مسئله ممیزی را هم نباید در این گرایش نادیده گرفت؛ روش مراکزی که باید کار را تصویب کنند عجیب غریب است. همین نمایش نیل سالمون را اگر خودم مینوشتم ممکن بود بگویند سیاهنمایی است و نامشخص است، آن قسمت را حذف کن، این دیالوگ را عوض کن. ولی نگاه ممیزین نسبت به نمایشنامههای خارجی شاید به خاطر اینکه به عنوان گنجینههای نمایشی جهان پذیرفته شدند، کمتر با تیغ سانسور مواجه میشوند.
در حوزه نمایشنامههای اجتماعی باید اضافه کنم، این روزها مخاطب با چند چیز زاویه و گارد دارد، اولیش پیچیدگی ادبیات و زبان آرکائیک است. مخاطب امروز راحتپسند و کمحوصله شده است، او دنبال زبانی است که به زبان حال و امروز خودش نزدیک است. به خاطر همین گروه جهش به طرف اجرای آثار معاصر نویسندگان خارجی میرود.
معضل اساسی نمایشنامهنویسی معاصر از دید شما چیست؟
متأسفانه مشکل اساسی نمایشنامهنویسی ما در ایران زبان است، ما در نمایشنامههای وطنی اغلب زبان تئاتری نداریم، ما زبان انشایی و ادبیاتی خوبی داریم و این باعث میشود که ارتباط با مخاطب قطع بشود. من ترجیح میدم متون ترجمه شده را اجرا کنم، به خاطر این که شخصیتها و محاورههایشان از زمان و زبان ما دور نیستند و این باعث میشود که ارتباط بیشتری برقرار بشود.
مهمترین چالش امروز اجرا چیست؟
مهمترین چالشی که اجرای یک تئاتر این روزها دارد پول است. برای مثال اگر قرار باشه نمایشی را هر کارگردانی در استان گیلان به روی صحنه ببرد و بخواهد از دو بازیگر حرفهای در کارش استفاده کند و این دو بازیگر حرفهای فقط با لباس شخصی خود بیایند روی صحنه با هم دست بدهند بگویند حالت خوب است و اون یکی بگوید ممنونم و بروند بیرون، همین در شرایط حال حاضر ده میلیون تومان هزینه دارد! و شما دیگر حساب کنید نمایشنامهای مثل اثر "نیل سایمون" که ما اجرا کردیم، باید برایش لباسهایی دوخته شود که مال دهه هفتاد آمریکا باشد، چه لباس زنانه چه مردانه و پنج شش بازیگر هم داشته باشد و دکورش هم یادآور آن فضا و دوران و شرایط قصه باشد و بسیر هزینههای پنهان که نیاز به سرمایهگذاریی به مراتب بالاتر از رقم ذکر شده دارد.
مدیریت نهادهای متولی امر تئاتر چگونه است؟ چرا تئاتر حرفهای بومی نداریم؟
ما متأسفانه تئاترشهر نداریم و شورایی که پروانه نمایش را میدهد تفاوتی چندانی برای انواع نمایشها قائل نیست! یک سالن داریم و تکلیف مخاطب معلوم نیست که قرار است مثلا تئاتر آموزشگاهی ببیند، تئاتر تجربی ببیند یا تئاتر حرفهای. همه نمایشها دارند در یک سالن اجرا میشوند و واقعاً هیچ گروهی نمیتواند ادعا کند که مخاطب آنچنانی دارد؛ چون ما مخاطب تئاتری که مشخصا کارهای گروه را دنبال کند را نداریم. به خاطر اینکه ما نمایشنامهها را موردی میبینیم و مخاطب براساس موارد غیر مشخص و تفکیک نشده به سالن میآید. تماشاگر زمانی جذب میشود که بداند حق انتخاب دارد، بداند به تماشای نمایشنامه حرفهای یا آموزشگاهی یا تجربی میرود. گاهی در یک سالن کار انتزاعی از هنرجویان را میبینیم، و بعد در همان سالن کار رئالیستی و بعد کار گروهی حرفهای. برای مثال در زمان اجرای اخیرم "جنگیر" به موازات ما، نمایشی از پایاننامه هنرجویان یک آموزشگاه اجرا میشد که تفاوت چندانی برای شرایطی که برای هر دو گروه محیا شده بود را شاهد نبودیم. در جمعبندی باید بگویم؛ ابتدا مسئله مالی، مسئله دوم؛ نبود یک سالن تخصصی که برای خودش برندسازی کند و تعریف داشته باشد، متاسفانه ما از چنین امکانی در استان برخوردار نیستیم و مسئله سوم؛ نبود مخاطب پایه که به طور مداوم اجرا را دنبال کند. اینها مسائلی است که باعث میشود ما به یک تئاتر حرفهای در این شهر دست پیدا نکنیم.
با توجه به سابقه کارگردانی، تجربه و تعدد اجراها، لطفا یافتههای تجربیتان را با مخاطبان به اشتراک بگذارید.
در طی اجراهای متعددی که گروه ما داشت و البته طی مدتی که به عنوان تولیدکننده و سرمایهگذار به تئاتر پرداختم به نکات مهمی دست پیدا کردم که برای من خیلی ارزشمند بوده؛ نکته اول، ضرورت لحاظ یک خط فکری مشخص و تداوم در پیگیری آن. اگر کسی میخواهد مخاطب داشته باشه باید یک شناسنامه کاری مشخص به لحاظ زیباییشناسی و محتوا داشته باشد. به عنوان نمونه آقای "امیررضا کوهستانی" زمانی که نمایشنامه "قصههای درگوشی" را از ایشان دیدم، برخی میگفتند این یک تئاتر بیحال است و شبیه نمایشنامهخوانی است، به موازات آن سالها نمایشهایی اجرا میشد که بازیگر روی صحنه حنجره پاره میکرد، طبل میزد، عربده میکشید. اما ایشان در نمایشهای بعدی به همان شکل ادامه داد تا به امروز که دوبار در بخش اصلی مسابقه جشنواره معتبر "آوینیون" حضور داشت و الان رسید به جایی که وقتی تئاتری اجرا میکند، نیاز به تبلیغ ندارد و مخاطبان دنبالش میکنند و همیشه بلیت برای کارهایش گیر نمیاد. این استمرار مدل اجرایی باعث شد که آرام آرام و پله به پله مخاطب پیدا کند و یا رضا ثروتی و یا از قدیمها دکتر علی رفیعی. وقتی اسم علی رفیعی را میشنویم میدانیم با چه کسی طرف هستیم. اما خود من به خاطر پراکندگی در اجرا، یک مدل مشخص فکری را دنبال نکردم و مخاطب من نمیداند اجرای من از کدام گونه مشخص تئاتری هست.
مسئله دوم به آسیبشناسی تئاتر برمیگردد و در خصوص تبلیغات محیطی تئاتر است. بزرگترین ضعف ما در اطلاعرسانی، نحوه اجرای پوسترهای تبلیغاتی برای تئاتر است. خب ما از وقت و توان خود سرمایهگذاری میکنیم که تماشاگر بیاید سالن کار را ببیند. شما به مرور پوسترهای تئاترهای مهم جهانی را میبینید که عکس یک موقعیت بسیار کلیدی از اجرا، اسم سالن، تصویر بازیگران، کارگردان و شرکتی که تولید کرده به راحتی در پوستر قابل تفکیک و مشاهده است و در واقع پوستر با هدف جلب تماشاچی طراحی شده است. اما در ایران نگاه عزیزان گرافیست ما به کل از زاویه دیگری است، پوسترهای تئاتر به عنوان اثری مستقل از تئاتر طراحی میشوند، و به اندازه کافی کارایی ندارند. فکر میکنم خیلی از این پوسترها را اگر خودم با خودکار مینوشتم "به همراه خانواده به دیدن این تئاتر بیایید، اجرا این سالن، این زمان، این مکان..." به مراتب مردم بیشتری به سالن نمایش برای تماشا میآمدند. البته من منکر معنای تجسمی پوسترهای فعلی تئاتر نیستم، اما گمان میکنم برای جلب توجه مخاطب تئاتر، کارای ندارد. بدیهی است طرح یک گلدان به تنهایی نمیتواند به مخاطب خبر اجرای یک تئاتر را به سرعت برساند. یک گلدان، یک خنجر، یک تصویر نا مشخص. فونتهای ناخوانا و جانماییهای عجیب و ریز بودن اطلاعات مورد نیاز مردم در پوسترها به نوعی همه چیز فدای گرافیک و طراحی بیربط با تئاتر امروز. اگر پای صحبتشان بنشینیم به ما پوسترهای 40سال قبل لهستانی را نشان میدهند و ما اگر پوستر 2019 را نشانشان دهیم هزار ایراد میگیرند و خلاصه داستان عجیبی است طراحی پوستر تئاتر.
ذائقه امروز تماشاچی تئاتر چطور است؟
در شرایط حال مخاطب از چند چیز گریزان است. مخاطب میلی به تفکر ندارد. برای مثال در همین تئاتر اخیر از نیل سایمون که اگر چه نویسنده طنزپرداز مهمی است، نام اثر زندانی خیابان دوم است. مخاطب از هر چه زندان، خیابان و اصلا از این کلمه و هر چیزی که بخواهد به آن فکر کند، بیزار است. مخاطب در ۲۴ ساعت دغدغه کافی از مسائلی که فکرش را مشغول کرده دارد؛ از گران شدن پیاز، تا سیل در مناطق مختلف، تا تحریم و گران شدن دلار و نایاب شدن گوجه فرنگی و هزاران چیز دیگر... اینها باعث میشود که واقعا مخاطب حاضر است هزینه کند تا فکر نکند! برای همین است که وقتی همزمان ده کنسرت برگزار میشود، هر ده تا پر میشود، ولی اگر دو تا تئاتر خوب هم اجرا میشود، کسی نمیآید. چون مخاطب به خودش میگوید چرا بیایم بنشینم؟ آنجا هم فکرم مشغول میشود!
مخاطب محتوای سیاسی، نمایشهای محتوا محور، اجراهای ضعیف و کارهای سفارشی را پس میزند. ما باید صدای زمان باشیم، مخاطب به اندازه کافی خسته است؛ ترجیح میدهم در تولیدات بروم به سمت کارهایی که مخاطب را اذیت نکند، برایش فلسفهبافی نکند، برایش زبانفرسایی نکند.
از برنامههای آتی برایمان بگویید.
ما به موازات چند نمایش را کار میکنیم اما یک نمایشنامه را که اجرایش را در برنامه دارم، نمایشنامهای با محتوای پزشکی است. پیام نمایشنامه این است که "حرف پزشک را باید گوش دهیم و اگر پزشک تشخیص میدهد یک بیمار لازم است بستری شود، باید به او گوش دهیم." این یک نمایش سه گانه از "فلوریان زلر" هست که "مادر" را من اجرا کردم، "پدر" را آقای "رسائلی" به زودی باید کارگردانی کند و من نمایش "پسر" را در برنامه دارم، که آخرین اثر از این نویسنده مطرح است و همین الان داره در اروپا و آمریکا اجرا میشود و محتوای مناسبی دارد که باید خانوادهها این کار را ببیند.
خط داستانی نمایش گفتنی است؟
بله. روایت داستان زن و شوهری است که از هم جدا شدند، پسر با مادرش زندگی میکند و پدر زن دیگری گرفته است و از آن زن، پسر دیگری را به دنیا آورده و مادر متوجه میشود که دوماه است پسر به مدرسه نرفته است و پسر دچار بیماری افسردگی شده و برخلاف تشخیص و توصیه پزشک روانشناس به لزوم بستری وی، پدر و مادر دچار احساسات میشوند و در تصمیم نادرستی، پسر را به خانه میآورند و در ادامه ما با یک فاجعه مواجه میشویم که بسیار جذاب روایت میشود. این نمایشنامه مناسب حوزه پزشکی و خانوادههایی هست که فرزند پسر دارند و فرزند پسرشان در سن بلوغ است و یک نمایشنامه به شدت اجتماعی به حساب میآید.
نمایشی که یک پیام اجتماعی را تبیین میکند، باید از سوی نهادهای اجتماعی مرتبط حمایت شود، انتظارتان از حامیان فرهنگ چیست؟
در حال تلاشیم تا توجه جامعه پزشکی از سازمان نظام پزشکی، دانشگاه گیلان و کانون روانشناسی را به عنوان مشاوران این برنامه و تهیه سختافزار و یاری جلب کنیم. امیدوارم این نمایش با حمایت رسانهها و کمک همه شخصیتها و نهادهایی که دغدغهمند هستند در آبان یا آذر 98 به خوبی نزد مخاطبین دیده شود. نه فقط درخصوص این اجرا بلکه در نگاهی جامع؛ چقدر خوب میشود که برای حمایت از تئاتر، حوزه هنری، اداره ارشاد، نظام پزشکی، دانشگاه گیلان، دانشگاه علوم پزشکی و دانشکدههای آن، استانداری در بخش آسیبهای اجتماعی، سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری و امور بینالملل و همه با هم کمک میکردند، آثار نمایشی متعهد به اجتماع به درستی تولید و اجرا شود. البته نه الزاما حمایت مالی. برای مثال، یک نهاد سالن تمرین در اختیار گذارد، یک ارگان سخت افزار و بالاخره گوشهای از کار گرفته شود. اجرای این دست آثار، نیاز جامعه است و نکات آموزندهای را برای مردم دارد.
یکی از اتفاقات خوبی که برای این کار افتاده این است که با دانشگاه گیلان صحبت کردیم و هفتهای یک بار میتوانیم در دانشگاه گیلان تمرین کنیم و دانشجوهای حوزه روانشناسی به عنوان مخاطب که از قبل اثر را خواندند، به همراه استاد راهنمایشان درباره مباحث روانشناسی این اثر با گروه و با خودشان گفتوگو میکنند. این یک آموزشی مستقیم و موثر به حساب میآید.
و حرف آخر؟
من دوست داشتم مراکز فرهنگی در شهر رشت، اتاق مشترکی داشت و با هم جلسات مشترک میگذاشتند و متاسفانه به محض این که نهادی میبیند ارگان دیگری برای حمایت اقدامی میکند، پایش را عقب میکشد. به آن چیزی که باید فکر شود فرهنگ استان است، توجهای نمیشود و یه جور رقابتهایی که نیازی به آن نیست، وجود دارد. دلم میخواست تا در نهایت اگر عزیزی از این نهادها صدای من را میشنود، با ما تماس بگیرد و پا پیش بگذارد و یک گوشه کار را بگیرد و در تولید این اثر مشارکت شود. منظورم از مشارکت مادی نیست.