سرویس موسیقی هنرآنلاین: آراس رجبی نوازنده نی و آهنگساز است، با حدود سه دهه فعالیت جدی موسیقایی. او سالها در سبکهای مختلف نوازندگی و آهنگسازی کرده، اما اوضاع نابسامان موسیقی، او را به سمت و سوی تجربهای جدید سوق داده است.
رجبی مدتی است به رگلاژ و تعمیر پیانو مشغول است و البته حال خوبی دارد. از طرفی انتظار انتشار کتاب و آلبومی را میکشد که زحمات بسیاری برای تدوین و تنظیمشان کشیده است. رجبی در گفتوگو با ما از آثار جدیدش گفت و در ادامه به انتقاد از تکصدایی برخی استادان موسیقی در ایران پرداخت. ماحصل گفتوگو با این نوازنده و آهنگساز را در ادامه میخوانید:
آقای رجبی، در اوضاع و احوال امروز بازار موسیقی، انتشار و پخش کتاب و آلبوم، هزینههای زیادی دارد. چگونه توانستید کارهایتان را به سرانجام برسانید؟
برای انتشار کتاب با آقای صادقی در "شهر موسیقی" صحبت کردم و قراردادی نوشتم که البته کاملاً رایگان است، چون فقط میخواهم کتاب چاپ شود. سال 1395 کتاب را نوشتم، ولی تا سال 1397 هیچکسی مایل به انتشار اثر نبود. به بیش از 10 ناشر مراجعه کردم که به من میگفتند: برو سه یا پنج سال دیگر بیا، یا میگفتند: خودت پول چاپ را بده، اما در آن زمان وضعیت مالی خوبی نداشتم و غصه میخوردم که کتابی نوشتهام و ممکن است نکاتش به ذهن فرد دیگری نیز برسد و در این صورت دیگر فایده نخواهد داشت، به همین دلیل بعد از دو سال انتظار تصمیم گرفتم فقط کتاب را منتشر کنم. جالب است که امضای قراردادم فقط پنج دقیقه طول کشید. شرایط را توضیح دادم و گفتم: هیچ پولی ندارم، ناشر گفت: من چاپ میکنم. من هم قبول کردم تا کتابم در کتابخانه خاک نخورد.
آلبومم نیز همین وضعیت را دارد. البته آلبوم بیکلام اصلاً فروش ندارد. وقتی چهار، پنج سال پیش اقدام کردم، سیدی روی دور بود. هر دو طرف، پولی میگذاشتند و آلبوم منتشر میشد. اکنون نمیدانم شرایط به چه نحو است. من تنظیم آلبوم را تغییر دادهام. دو سال پیش آلبوم شامل 6 یا 7 ساز بدون سازهای الکترونیک بود. سازهایی مثل نی، عود، سهتار، جمبوش، تنبک، قانون و دف در کار وجود داشت که همه را خودم نواختم، ولی چند ماه پیش تنظیم را تغییر دادم. البته سازهای آکوستیک را نگه داشتم، ولی سازهای دیگری مثل گیتار الکتریک، گیتار بیس، درام و چند ساز دیگر را اضافه کردم تا کمی به موسیقی روز نزدیک شود؛ موسیقی روز نه به این معنا که مردم آن را بخواهند، بلکه روزی که دردِ روز باشد. در واقع به شکلی خواستم سازها در کنار همدیگر باشند.

بسیاری از اهالی موسیقی، حضور سازهای سنتی و الکترونیک کنار یکدیگر را برنمیتابند. شما در این باره چه نظری دارید؟
متأسفانه در حال حاضر میبینیم آهنگی میسازند و میگویند: حالا سهتاری هم اضافه کنیم، در واقع نقشها را خراب میکنند. من از موزیک غیر ایرانی بدم نمیآید. خودم آهنگسازی خواندهام، اما به تازگی گیتار مشهورتر از نی شده یا گیتار الکتریک و درام به سازهای مهمتری تبدیل شدهاند، در حالی که هیچکدام مهم نیستند و همگی، یکی هستند. من خواستم به همه سازها به اندازه یکدیگر نقش بدهم. یکسری سنتی هستند و میگویند: موسیقی پاپ را به خدمت خود دربیاوریم، عدهای دیگر دوستدار پاپ هستند و میگویند: موسیقی سنتی را به خدمت بگیریم، ولی من میگویم: همه سازها، نتهای یکسانی را مینوازند و هیچکدام از موسیقیها نمیتوانند در خدمت دیگری باشند. بهتر است سازها با یکدیگر صلح کنند. این صلح باعث میشود حال خوبی به ما دست بدهد، مثل موسیقی "گلها"، پیانو در کنار ویولن همراه با ساز استاد شهناز مینواخت. همگی هم خوب بودند. غلامحسین بنان، ایرانی میخواند و دیگران، کار خود را انجام میدادند، ارکستر نیز هارمونی مینواخت و هیچکسی با دیگری مشکل نداشت، اما جدیداً اینگونه نیست. میبینیم خوانندههای بزرگ و پسران استادان فکر میکنند موسیقی ایرانی، زور ندارد و مجبور هستند از سازهای دیگر استفاده کنند و مدام نیز بر سرش میزنند. این اتفاق، خوب نیست. البته در تنظیمها از سازها به خوبی استفاده کردهاند. از همه سازها باید استفاده کرد، ولی به نظرم موزیک بیکلام میتواند حرف بیشتری برای گفتن داشته باشد، چون در موسیقی بیکلام، خوانندهای وجود ندارد تا شنونده بخواهد به خاطر شعر یا تحریر به موزیک گوش کند. اگر شنونده واقعاً درکی از موزیک بیکلام داشته باشد، به کار گوش میدهد. هر چند سلیقه خاص خود را میطلبد. اگر در طول سال، هزار آلبوم در سراسر دنیا منشر میشود، شاید تنها پنج آلبوم بیکلام باشد، اما در گذشته اینگونه نبود.
به یاد دارم وقتی به نوارفروشی میرفتیم، آلبوم تکنو بود، گیتارِ تنها یا ساکسیفون یا نی کسایی یا ویولن نیز وجود داشت، اما امروز اینطور نیست. وقتی به فروشگاههای موزیک مراجعه میکنید، میبینید از ابتدا تا انتها فقط پاپ هستند. آلبومهای سنتی ایرانی که همه یک صدا دارند و همگی مثل همدیگر میخوانند. در آلبومهای پاپ نیز همه میگویند: چرا رفتی؟! من تنها هستم! من نمیدانم این چه موزیکی است؟ کاراکترها کلاً به دو مدل تقسیم شدهاند. به اندازه توانایی خودم سعی کردهام ابتدا به خودم اهمیت بدهم، چون اصلاً این فکر را قبول ندارم که ببینیم مردم چه میخواهند؟ مشخص است مردم چه میخواهند. به نظرم هر آهنگسازی باید کار خود را انجام دهد. هر کسی دوست داشت، آلبومش را خریداری میکند و گوش میدهد، مثل فستفود میماند. نباید دید مردم چه میخواهند. امروز مردم، "ساسی مانکن" یا شعرهای بیدر و پیکر مدرن را میخواهند. نباید همه چیز را به دست مردم داد. فرهنگسازی همیشه در دست جامعه نیست. در جامعههای مدرن مانند اتریش میبینیم، 10 نفر صحبت میکنند و مردم گوش میدهند. نمیشود 90 میلیون نفر حرف بزنند و دو آهنگساز نیز به دنبال آنها راه بیفتند. خوب است همه سلیقهها حضور داشته باشند، اما مهم این است که آهنگساز ابتدا حرف خود را بزند، بعد مسیری باز شود و مردم بگویند: این موسیقی هست، آن موسیقی هم هست.
این موضوع به نگاه موسیقیدان به هنر بستگی دارد. برخی به سود حداکثری فکر میکنند و طبیعتاً فقط به نظر مردم توجه دارند.
مصاحبهای دیدم که از میهمان پرسیدند: چطور شد که خواننده شدی؟ طرف گفت: پیک موتوری بودم. روزی در اتاق نشسته بودم، پدرم رد شد و چیزی گفت، ما هم چیزی گفتیم و از روی مسخرهبازی، آهنگی ضبط کردیم. حالا در خدمت شما هستم و بعد از دو ماه پورشه خریدهام! مردم هم تشویق میکردند و میخندیدند. موسیقی اصلاً اینطوری نیست. در اتریش یا آلمان، ارکستری از قبل طراحی کرده، نوازندهها را مشخص و شش ماه تمرین میکنند. میکس و مستر کرده، کلیپ طراحی میکنند و بعد مشهور میشوند و به طور مثال، یکی مثل "یانی" شکل میگیرد، اما در ایران اینگونه نیست. موزیسین تمام برنامهریزیها را انجام میدهد، اما سرآخر به سالن نمیرسد. مگر میشود بدون نقشه، ساختمان را کوبید و ساخت؟ پس وقتی این شرایط را میبینید، مجبور هستید بیرون بیایید و دیگر به همان مردم اعتماد نکنید. اگر بخواهم به خواسته مردم توجه کنم، یک عمر طول میکشد تا یک اثر ضبط شود، چون ماه بعد، نظر مردم تغییر میکند، اما در پاریس، تغییر نظر مردم حداقل یک سال طول میکشد. در ایران یک روز سلیقه مردم، "تهی" و فردا "ساسی" است، من در این میان چه کنم؟
در حال حاضر از فضای آهنگسازی فاصله گرفتهاید و مشغول تعمیر و کوک پیانو هستید. این کار را فنی میدانید یا هنری؟
این کار فنی و بسیار تخصصی است و هر کسی نمیتواند آن را انجام دهد. نواختن ساز را میتوان تا حدی خودآموز فرا گرفت یا سازی را کوک کرد، اما پیانو، حدود هفت هزار قطعه دارد، یعنی وقتی یک نت را فشار میدهید، بیش از صد مسئله مطرح میشود.
در این زمینه چه تعداد متخصص در ایران داریم؟
در ایران، رشته دانشگاهی برای این کار وجود ندارد، اما در خارج از کشور تدریس میشود. تعمیرات، کوک و رگلاژ پیانو، تخصص است و به دانشآموختگان، مدرک دانشگاهی میدهند، ولی در ایران اینگونه نیست.
این اتفاق برای شما خوب است یا بد؟
برای من خوب است، چون حالم با این کار خوب میشود. تمام تمرکزم را روی این کار گذاشتهام، اما متأسفانه شوآف، کار را خراب کرده است. فردی در فضای مجازی، لباس زیباتری میپوشد و عکسهای جذابتری میگذارد و مردم نیز گول میخورند. همان بحث فرهنگسازی مطرح است. ما موزیک و در کل هنر بلد نیستیم. شوآف نیز به این موضوع دامن میزند. بهترین تکنیسینهای پیانو در آلمان هستند، اما من شخصی را در تهران میشناسم که میتواند با آنها به رقبت بپردازد، ولی چون اهل فضای مجازی و شوآف نیست، شاید دو ماه یک بار برای تعمیر یا کوک پیانو برود و با بدبختی زندگی میکند. خیلی بد است که جایی نیست تا مدرکی ارائه دهد. البته چند مرکز، این کار را انجام میدهند، ولی از نظر جهانی، معتبر نیستند. چقدر خوب است که سازشناسی و تعمیر ساز، تخصصی باشد. این مشکل را در سازهای ایرانی نیز داریم. هیچکدام از سازندگان تار و کمانچه، الگوی خاصی ندارند و هنوز هم به نتیجه نرسیدهاند.
برخی از سازندگان ساز از دخالت دیگر موزیسینها نیز گلایه دارند. نگاه غیر تخصصی باعث شده امر بر نوازندگانی مشتبه شود و تصور کنند که میتوانند در مورد تعمیر ساز نیز نظر دهند.
یکی از مشکلات اساسی در ایران، این است که کلاً با همدیگر حرف نمیزنیم. در حقیقت 90 میلیون ایرانی با یکدیگر حرف نمیزنند، حتی اعضای خانواده به اندازه کافی با یکدیگر صحبت نمیکنند و این موضوع را میتوان به موسیقی هم تعمیم داد. اگر صدای من به استادان برسد، میخواهم بگویم اطلاعاتی که داریم را به همدیگر نمیدهیم و به طور مثال نمیگوییم: چرا پیانو یا ویولن، بدین شکل است؟ در ایران، در هیچ زمینهای از هنر به یکدیگر اطلاعات نمیدهیم، حتی در سینما نیز کمتر میبینیم بازیگران حرفهای برجسته به هنرجویان خود، اطلاعات بدهند.

آموزش هنر در ایران، سیستماتیک نیست. این موضوع را چقدر در مشکلات امروز موسیقی مؤثر میدانید؟
بله، ولی استادان نیز حاضر نیستند اطلاعات بدهند. کدام یک از استادان مشهور موسیقی حاضر است از او فیلم بگیریم تا فوت کوزهگری ساخت ساز را به ما بگوید؟ اگر 10 استاد بنشینند، تحقیقات چند دَه ساله خود را روی سایتی بارگذاری کنند و تمام موارد را توضیح دهند، قطعاً نفر یازدهم با بررسی نظرات 10 استاد به نتیجه میرسد. من یک پیانو خریدهام که متعلق به سال 1874 است؛ 40 سال قبل از جنگ جهانی اول. تماماً از چوب ساخته شده، اما وقتی با آن مینوازید، مثل پیانوی امروزی است. اصلاً باور نمیکنید سازی از سال 1874 مانده و هنوز به خوبی صدا میدهد. چوب خالص است و هیچ آلیاژی در آن به کار نرفته است. میخواهم بگویم سازنده این پیانو حتماً از اطلاعات چهار استاد دیگر استفاده کرده و استادان نیز تمام اطلاعات خود را در اختیار او گذاشتهاند. پیانوی امروزی حاصل تحقیق 500 تا 600 استاد است، ولی وقتی ما کمانچه میسازیم، سازنده ساز باید در خانه بنشیند و اگر هم پرسوجو کند، آدرس اشتباه به او میدهند. جالب است بدانید آرنولد شوارتزنگر دوربین در باشگاه میگذاشت و تمرینات اشتباه انجام میداد. وقتی از او علت را پرسیدند، گفت: کادر را طوری انتخاب میکنم که مخاطب فکر کند لحظه را شکار کرده، ولی حرکت اشتباه را انجام دهد، اما خودم حرکت درست را انجام میدهم. ما استادانی نداریم که اطلاعات خود را در اختیار دیگران قرار دهند، ولی من در کتابی که نوشتهام، مواردی را ذکر کردهام که هیچ استادی به شاگردانش نمیگوید. به هر حال 30 سال تجربه دارم، با بزرگان موسیقی کار کردهام و نکات زیادی را فرا گرفتهام. خواستم اولین نفری باشم که چنین کاری را انجام میدهم.
میبینیم تمام کتابهای موسیقی هماندازه هستند، یعنی حتماً باید برای دوره پیشرفته به محضر استاد بروید. استاد نیز میگوید: 10 سال دیگر آب روی دست ما بریز تا نکات را به تو بگوییم! در نهایت استاد میمیرد و نکته را نمیگوید! استادان فقید و در قید حیات موسیقی ایران، کدام نکات ویژه را به شاگردان خود گفتهاند؟ مشکل این است که به همدیگر اطلاعات نمیدهیم. هیچکسی در ایران و در تمامی سازها، دیگری را قبول ندارد، در حالی که باید اطلاعات را به نسل آینده انتقال دهیم. هنوز در حوزه سازسازی به نتیجه نرسیدهاند که روی دسته سهتار یا تار، عاج فیل، استخوان بز یا صدف بگذارند! 200 سال پیش تمام دنیا به نتیجه رسیده است. تفاوت ویولن ژاپنی با چینی یا آمریکایی، فقط در طنین است، اما وقتی با تیونر کوک میشود، یک صدا میدهد. در ارکستر مینشینند، 20 ویولن با همدیگر ساز میزنند و صدایی واحد میدهند، اما دو کمانچه در ایران با یکدیگر کوک نمیشوند. اگر فردی در حال رشد است، کمکش کنید، نه اینکه بر سرش بزنید. چه اهمیتی دارد سازش را با کاغذ ساخته یا چوب یا هر ماده دیگر؟ خواهشم این است اطلاعات را در اختیار همدیگر بگذاریم.