سرویس تجسمی هنرآنلاین: به مناسبت بزرگداشت روز جهانی موزهها از 28 اردیبهشتماه تا دوم خردادماه نمایشگاه "آینده سنت، در مجسمهسازی امروز ایران" به طراحی و نمایشگاهگردانی آرمین پور فهیمی در تالار "فرشچیان" موسسه فرهنگی هنری صبا برپا شد. در این نمایشگاه آرمین پورفهیمی که در کارنامه کاری خود ساخت و نصب تعداد زیادی مجسمه در فضای شهری و موزهای ایران را دارد و آثارش در بیش از 20 نمایشگاه گروهی داخلی و خارجی به نمایش درآمده و یکی از اعضای شورای تجسمی ایکوم ایران به شمار میرود، با نگاهی معاصر به هنرهای سنتی ایران از میان آثار هنرمندان مجسمهساز ایران که نگاهی مدرن به هنرهای سنتی ایران دارند، آثار 9 هنرمند را انتخاب و به نمایش گذاشت. در واقع او با این رویکرد در پی خوانش جدیدی از هنرهای سنتی ایران که برخی از آنها نیز در معرض فراموشی و نابودی هستند، بود. هنرهایی که ریشه در فرهنگ و هنرما دارند و به شکلهای مختلف در زندگی انسان ایرانی، نقشی کاربردی ایفا کردهاند و با دنبال کردن این هنرهای سنتی میتوان به تواناییها، خواستها و آمال، چالش و محدودیتهایی که انسان ایرانی در گذر زمان با آن مواجه بوده، پی برد و تلاش او را برای دلپذیر کردن زندگی ستود.
باید به این نکته توجه کرد؛ سنت از دل تاریخ میآید، وقتی از سنت حرف میزنیم با مفاهیمی چون استمرار و عدم تغییر ساختار مواجه هستیم و هر نوع ابداع و نوآوری در سنت مذموم و حتی گناه به شمار میرود و هنرهای سنتی نیز به شیوه استاد و شاگرد آموزش داده میشود. اگر به پیشینه آموزش این هنرها نگاه کنیم؛ در بهترین شکل آن شاگرد باید جای در پای استاد خود بگذارد و مو به مو فوت و فن کار را در حالی که زانو ادب در برابر استاد خود زده، بیاموزد و هیچ نگوید.اما ماهیت هنر امروز با هنرهای سنتی بسیار متفاوت است و آن چه که هنرمند را از یک استادکار هنرهای سنتی متمایز میکند روحیه نوجویی و بدعتگذاری اوست. هنرمند با خلق اثر هنری در پی برهم زدن ساختارهای کهن و رسیدن به بیان هنری خویش است، هر چند که برای خلق اثر خود گوشه چشمی به تکنیکهای هنر سنتی و کاربردی داشته باشد. در این مجموعه، هنرمندان امروز با اتکاء به هنرهای سنتی ایران، تلاش کردهاند به بیان امروزی دست یابند و از سنت به معاصریت نقب بزنند.
در نمایشگاه "آینده سنت، در مجسمهسازی امروز ایران" مجسمههایی از پرویز تناولی، بهزاد اژدری، مجید فداییان، بهداد لاهوتی، محمدرضا خلجی، مهدی شیراحمدی، سیدعلی سید علیخانی، اعظم حسین آبادی و حجت سالار محمدی با نمایشگاهگردانی آرمین پور فهیمی در معرض دید مخاطبان قرار گرفت و به همین بهانه با آرمین پورفهیمی گفتوگویی داشتهایم که در ادامه میخوانید:
چه شد تصمیم گرفتید، نمایشگاهی با نگاهی به سنت در مجسمهسازی ایران را برگزار کنید و رویکرد مجسمهساز امروز را نسبت به هنرهای سنتی برای رسیدن به بیان هنری و شخصی چگونه میبینید؟
با توجه به شعار امسال ایکوم جهانی که آینده سنت نامگذاری شد و با توجه به زمینه کاری خودم، تصمیم به برگزاری نمایشگاه گرفتم. این موضوع پیش از این نیز دلمشغولی من بوده و غالبا ردپای سنت و هنرهای سنتی را در آثار هنرمندان امروز دنبال میکنم؛ هر چند که گذشته و سنت به اشکال مختلف در آثار هنری ظهور میکند. به عنوان مثال در خاتم کاری سنتی، پروسه ساخت دشوار این متریال ارزشمند که از تکنیک پیچیده و بسیار دقیق برخوردار است، عموما در قالب رویه و سطح خارجی اشیاء تزینی و کاربردی مورد استفاده قرار میگیرد، اما در این نمایشگاه خاتم با همان تکنیک و دشواریهای سنتی، فی ذات به عنوان یک مجسمه معاصر ارائه شده است. هنرمند از خصوصیت خاتم به طور مستقیم به عنوان خود ماده استفاده کرده است و به بیان شخصی خودش رسیده است. از نظر من هنر، همچون سایر پدیدهها دارای روند تکاملی است و سبکها و مکاتب هنری در امتداد یکدیگرند، هر چند که تفاوت در نحوه تفکر و اندیشه انسان باعث تغییرات بس جدی در طرز تلقیاش نسبت به دنیا و در نتیجه، اثر هنری شده است.
تفاوت نگاه یک استاد کار هنرهای سنتی با هنرمند امروزی در مواجهه با هنرهای سنتی کجاست؟
آثار هنری سنتی ما؛ عموما از حقیقتی ازلی سخن میگویند و تلاش هنرمند پردهگشایی از حقیقتی است که باید آن را استخراج کرد و بر دیگران آشکار نمود، شاید به همین دلیل است که هنرمند ایرانی سالهای سال در تاریخ هنر ما در زیر زیباترین آثاری که ساخته است امضایی چون رقم کمترین به جای میگذارد و بعضا با آثاری روبرو هستیم که حتی نامی از هنرمند در هیچ نقطهای از اثر دیده نمیشود. اما در دوره مدرن هنرمند نقش قابله و کاشف حقیقت را رها کرده و تاویل و تلقی شخصی خود را به نمایش میگذارد. در این نمایشگاه هم با آثار هنرمندانی روبرو هستید که مواجهه شخصی خود را با سنت و هنرهای سنتی به نمایش گذاشتهاند. نمیتوان به راحتی خاطرات ازلی یک سرزمین را از مردمانش جدا نمود. آنها با سیاه چادردوزی، سفالگری، کتابآرایی، خاتم کاری، عروسکسازی، آهن کاری، مفرغ کاری، قلم زنی و غیره پیوندی دیرین دارند و چه خودآگاه و یا در پس ذهن، با هنرهای سنتی آشنا هستند. به عنوان مثال هنرمندی که با متریال سفال اثری امروزی خلق مینماید، نسبتی با کل تاریخ سفالگری برقرار کرده است چراکه این ماده از سنت و گذشته خود جدا نیست.
برای برگزاری این نمایشگاه چه مسیری را طی کردید؟
مسئله اصلی برای من ایجاد دیالوگ و گفتگو میان آثاری بود که در روزگار حاضر خلق شدهاند؛ اما با آثار مشابهی در موزهها یا هنرهای سنتی ارتباط قابل اعتنایی برقرار میکنند. بیشک پس از مواجه با آثاری که در این نمایشگاه به نمایش درآمده، این سوال مطرح خواهد شد که چرا جای تعدادی از رشتههای هنرهای سنتی و یا برخی هنرمندان مجسمهساز خالی است؟ در این مورد باید به محدویتهایی که برای نمایش آثار با آن روبرو بودم اشاره کنم.
همانطور که میدانید تعداد رشتههای سنتی در ایران بسیار گسترده است و هر یک، رشتههای متعددی را در برمیگیرند. مثلا در رشته آهنکاری و یا قلمزنی با رشتههای مختلف دیگری روبرو میشویم. سفال در ایران از پیشینه 3500 ساله برخوردار است و براساس یافتهها از قرن ششم هجری قمری به این سو قلمزنی در ایران رواج داشته است و یا در زمینه مفرغکاری، میتوان به مجسمه "سرباز اشکانی" یا "مرد پارتی" اشاره کرد. همچنین در آهن کاری شمشیرهای پارتی به جا ماندهاند و یا سیاه چادردوزی در ایران پیشینه هزار ساله دارد.... طبیعتا محدودیتهای برگزاری، امکان حضور تمام رشتهها و هنرمندان را در یک نمایشگاه میسر نمیساخت، این مجموعه اول است و قصد دارم با همین موضوع چند نمایشگاه دیگر جمعآوری کنم.
در برگزاری این نمایشگاه با چه مشکلاتی روبرو بوده اید؟
ایکوم ایران یک مجموعه مردم نهاد است و هیچگونه بودجه دولتی و یا غیردولتی در اختیار ندارد و همین موضوع موجب دشواریهایی در برگزاری نمایشگاهها و نشستهای پژوهشی و ارایه کارها با کیفیت بالاتر میشود. لازم است از موسسات و افرادی که در برگزاری این نمایشگاه من را همراهی کردند، تشکر نمایم. ایکوم ایران و جناب آقای دکتر محیط طباطبایی، فرنگستان هنر، موسسه فرهنگی هنری صبا و گالریهای ایرانشهر و آرت سنتر.
درباره آثاری که در این نمایشگاه به نمایش درآمده نیز توضیح بدهید؟
در این نمایشگاه اثری از پرویز تناولی از مجموعه دیوارهای پرسپولیس به نمایش گذاشته شده که این اثر در ادامه هنرهای سنتی و مفرغ کاری به شمار میرود. استفاده از المانها و نشانههای الفبای باستانی و خلق یک خط جدید از مشترکات مجموعه دیوار پرسپولیس است. پرویز تناولی بیشک از معدود بزرگان تاریخ هنر و یکی از پرکارترین و تاثیرگذارترین هنرمندان ایرانی است.
در زمینه قلمزنی بر روی فلز، دو اثر از مهدی خلجی به نمایش درآمده و این هنرمند با قلمزنی روی فلز، مجسمههایی معاصر خلق کرده و این آثار از قابلیت تاویلپذیری بالایی برخوردارهستند.
اعظم حسینآبادی از جمله هنرمندانی است که با تم و زیربنای عروسکسازی، مجسمههایی بس تاثیرگذار و معاصر خلق مینماید. این مجسمهها راوی قصههای شخصی او هستند و با مخاطبین گستردهای ارتباط برقرار میکنند.
بهداد لاهوتی، از جمله هنرمندانی است که در یکی از دوران کاریش آثار متعددی با آهن خلق کرده و بخش عمدهای از این آثار، بزرگنمایی اشیایی است که در زندگی طبیعی نسبت بسیار کوچکی با بدن انسان دارند. در این نمایشگاه نیز رکاب یک انگشتر در معرض دید مخاطب گذاشته شد. روش ساخت این اثر بسیار نزدیک به شیوه ساخت سنتی انگشتر و آهن کاری است.
مهدی شیراحمدی یکی دیگر از هنرمندان این نمایشگاه با متریال خاتم مجسمهسازی میکند. او با همان روش سنتی از مرحله جمعآوری چوب خاتم تا فرآوری چوب به خلق ماده اولیه رسیده و مجسمههایش را با این ماده میسازد.
سید علیخانی؛ آثاری را با تکنیک و متریال سیاه چادردوزی خلق کرده است. تجربه زندگی در سیاه چادر به درک نزدیک و شخصی هنرمند از این ماده منجر شده است. در این نمایشگاه، دو حجم با متریال و تکنیک سیاه چادر از این هنرمند به نمایش درآمد.
مجید فدایی از جمله هنرمندانی است که در زمینه تذهیب و کتابآرایی تجربیات بسیاری داشته و در این نمایشگاه اثری ساختارشکنانه در زمینه کتاب آرایی و تذهیب ارائه کرده است.
بهزاد اژدری از جمله هنرمندان سفالگری است که در احیای تکنیکهای سنتی سفالگری ایران فعالیت میکند. از او در این نمایشگاه یک مجسمه که با تکنیک سنتی اما با فرمی معاصر ساخته شده است به نمایش گذاشته شد.
در زمینه سنگ بالاخص سنگ صابون که در ایران پیشنه تاریخی دارد از حجت سالار محمدی چند کاسه منقش به نمایش درآمده است. اما برخلاف نمونههای تاریخیشان؛ این کاسهها، اشکال هندسی نامشخصی دارند و اتفاقا دارای حفرههایی در نقاطی هستند که نقش و نگار دارند را از آنها سلب میکند و هویت کاسه را زیر سوال میبرد.
کنار هم قرار گرفتن این آثار آیا توانست موجب شکلگیری متن جدیدی شود؟
از نظر من قرار دادن آثار با تصویری از اثر سنتی مرتبط در کنار هم، به نوعی بازی با زمان بود. مطمئنا اگر بر اساس طرح اصلی من، آثار موزهای در مجاورت آثار معاصر نمایش داده میشدند، تاثیر بیشتری داشت اما این همنشینی در دل خود مفهومی از نفی زمان و امکان حرکت در تاریخ را بیان میکند. کشف قرابتها و تشابهات در ماده و فرم و در عین حال تفارق جدی در نحوه برخورد و تلقی. از سوی دیگر کنار هم قرار گرفتن آثار باعث ایجاد بافت و فضای جدیدی شد. زمینه جدیدی که خوانش دیگری از آثار را مهیا میکند.
هدف اصلی شما در برگزاری این نمایشگاه چه بود؟
هدف من از برگزاری این نمایشگاه ایجاد گفتوگو میان گذشته و امروز در قالب هنر مجسمهسازی است. هر چند که نتیجه بدست آمده به دلیل کمبود امکانات با آنچه در نظر داشتم بسیار فاصله دارد. بیشک این اولین و آخرین نمایشگاهی نخواهد بود که با چنین رویکردی برگزار میکنم.
در این نمایشگاه به دلیل محدود بودن مکان، امکان دعوت از هنرمندان بیشتری وجود نداشت. اما کشور ما گنجینهای بسیار غنی از هنر سنتی است که به زعم من ظرفیت نامحدودی برای کند و کاو و کشف دارد. بازخوانی آثاری که در زندگی و تاریخ ما جاری هستند و رابطهشان با هنر امروز، موضوعی جذاب و گسترده است. تصور میکنم ایجاد بستری برای شکلگیری گفتوگو میان هنر سنتی و هنر امروز به نتایج قابل توجهی منجر شده و زبان هنرمند معاصر را غنیتر خواهد ساخت و زبان، امکان گفتوگو است در زمانهای که به نظر دیالوگ یکی از مهمترین راههای نجات در حل مشکلات باشد.
عکس: مجید نیک نفس