سرویس استانهای هنرآنلاین، آلبوم "دلخوا" را شرکت ساز و صدا انتشار داده و به شادروان محمدرضا جعفری (سارو) تقدیم کرده است. این آلبوم توسط گروه همنوازان ماهان به سرپرستی و آهنگسازی مجید رئیسیان بر اساس چند ملودی فولکلور اجرا شده است. خوانندگان این مجموعه پرویز سیاهدشتی و اکبر رستگار هستند و شعرها نیز سروده داوود کیاقاسمی است.در گروه همنوازان ماهان، مجید رئیسیان علاوه بر تنظیم قطعات، نوازندهی سنتور و سولیست است. در کنار وی، فرزاد محمدنژاد تار مینوازد و نیز حسین شهمیری دف و دایره و کوزه، سید عرفان حسینی کمانچه و کمانچه آلتو، سید جلال محمدی دوتار و نقاره و دهل، علی اکبرزاده تمبک و بِندیر، حامد ایمانی کمانچه و حسین نوروزی نی مینوازند.این آلبوم در استودیو فرهنگ ساری ضبط شده و آبد درخشان صدابرداری و آرش محسنپور میکس و مسترینگ آن را بر عهده داشتهاند. به بهانه انتشار این آلبوم، گفتگویی با دکتر داوود کیاقاسمی، شاعر اثر، انجام دادهایم.
در مورد شعرهای این آلبوم چندین نکته پرسشآمیز وجود دارد. اما اجازه دهید، ابتدا نظر کلیتان را راجع به این شعرها در بافت موسیقایی اثر و در کلیت آلبوم بدانیم.
من روی اشعار این آلبوم وسواس بسیار زیادی داشتم. آقای مجید رئیسیان و خوانندههای عزیز شاهد هستند که به خاطر یک دوبیتی یا حتی یک مصراع، چند بار زحمتشان را زیاد کردم تا بیایند کار خواندهشده و میکس و مَستر شده را از نو بخوانند و ضبط کنند. شما در اجرای این آلبوم حتی محض خالی نبودن عریضه، نمیتوانید یک غلطخوانی که متأسفانه در برخی آلبومهای موسیقی مازندرانی به وفور یافت میشود، پیدا کنید.حتی در حد غلطخوانی یک آوا و یک مصوِت وجود ندارد، چرا که چه من و چه آقای رئیسیان، لحظه به لحظه، از دور یا نزدیک، طرز خواندن خوانندههای عزیز را نظارت میکردیم. خود خوانندهها هم دقت و توجه کافی روی درستخوانی شعرها داشتند.
تفاوت لحن و زبانِ زیادی میان برخی شعرهای این آلبوم با دیگر شعرها وجود دارد. دلیل این تفاوت چیست؟
ما فضای شعرهای این آلبوم را بر اساس حال و هوای ملودیها انتخاب کردیم. تلاشمان این بود که هر جا ملودی شاد و بزمی و سبک است، شعر نیز از لحن و زبان ساده و بیتکلفتری برخوردار باشد و هر جا که فضا سنگین و عمیق و حزنبار است، واژهها سنگین و فاخر و فضاسازیها متفاوت باشد. اینها همه فکر شده بود و با گفتگو میان من به عنوان شاعر و آقای رئیسیان به عنوان آهنگساز و تنظیمکننده شکل گرفت.
منظورم از این موضوع به طور مشخص ترانهی "سنگتراشون" است. به نظر میرسد شعر آن کمی شتابزده سروده شده، یا نه شاید هم منظور خاصی از لحن و زبان و فضاسازی این کار داشتید، لطفاً توضیح دهید.
در ترانهی "سنگتراشون" به دنبال آن بودیم که از یک سو، به آن یک حالت داستان گونگی و روایی بدهیم، و از سوی دیگر، آن را از شکل تکگویی یک عاشقِ عصبانی درآوریم و حضور معشوق را هم جدیتر و فعالتر نشان دهیم. برای مثال، میخواستیم فقط عاشق نگوید دیگر به محلهات نمیآیم، بلکه معشوق هم مقابله به مثل کند. بیان شرایط آشفته اجتماعی امروز هم در این ترانه مد نظرمان بود. عاشق و معشوقی که به جای عاشقیکردن، با هم بگو مگو دارند و بر سرِ هم غر میزنند که "من دیگر به محلهات نمیآیم". این گوشواره "دیگر به محلهات نمیآیم" تقریباً در هیچ جا بیتکلیف و رهاشده و فقط برای پر کردن میزانهای موسیقی نیست، بلکه هر بار به شکلی در خدمت کار و نوع بیان روایی این قطعه قرار گرفته و به اصطلاح دراماتیزه شده است. روی تک تک قافیههای این قطعه آنقدر فکر کردم تا هم خوشآوا باشند و هم رسانای معنای مورد نظرمان؛ سنگتراشون، افشون، قشون، اَشون، کَشون و مانند اینها. در نگاه اول، شاید این واژگان ساده و عامیانه به نظر برسند، اما در عین سادگی، بسیار سختاند؛ سهل و ممتنع هستند. در واقع، برای کشف این واژهها خیلی زحمت کشیده شد. گاه ساعتها برای یافتن فقط یک واژه وقت صرف کردم تا حکایت امروزیِ محله سنگتراشون روایت شود. حکایت عاشق و معشوقهای این دور و زمانه که پر از شک و تردید و سوظن نسبت به یکدیگرند. عاشق به معشوق میگوید: "تو دیشب کجا و با که بودی؟ چرا روسریات را از پشت بستی و در کوچهها نمایش میدهی راه میروی؟ تو برای هر کس حتی برای باد میرقصی. چرا برای من نمیرقصی؟ حالا که این طور است، من دیگر به محلهات نمیآیم." در آخر هم کارشان به قهر و قهرکاری میکشد. معشوق میگوید: "تو بیحیایی و من دیگر به محلهات نمیآیم" و عاشق پاسخ میدهد: "تو هم بیوفایی و من دیگر به محلهات نمیآیم!" حالا شما این فضاسازیها را با شعرهای قبلی سنگتراشون مقایسه کنید؛ در آنجا یک جایی عاشق میگفت: "تمام کوچهها را به دنبال تو پا زدم، اما انگار ماهی شدی و رفتی به دریا." با این حال، همین عاشقی که در به در به دنبال معشوق بود میگفت: "دیگر به محلهات نمیآیم!!" یعنی این گوشوارهی تکرارشونده هیچ ربطی به محتوای شعرِ قبل و بعد خود نداشت. ما آن شعر قدیمی را تحلیل محتوایی کردیم و آگاهانه به این نتیجه رسیدیم که اجزای آن چندان ربطی به هم ندارند و حرفهایشان نیز ربطی به امروز ندارند. در نتیجه، خواستیم یک روایت امروزی از این ترانه به دست بدهیم. در عین حال، تلاش کردیم با انتخاب برخی واژهها که بار طنز دارند آن حالت خوشباشی و طنازانه اصل ترانه را هم حفظ کنیم. چون اساساً این ترانه قدیمی در ذات خود یک ترانه عمیق نیست؛ شش و هشتی و مناسب فضاهای بزمی و شاد است. بازخورد تلاشهای ما در این ترانه به گواهی آقای رئیسیان بسیار خوب بود و بسیاری از این ترانه، به خاطر فضای روایی و دیالوگ گونهاش، خوششان آمده است.
برخی مفاهیم در قطعات مختلف این آلبوم، جا به جا، به شکلی تکرار میشوند. آیا تعمدی در کار بوده؟ یا به طور اتفاقی و در نبودِ مفاهیم تازه دست به چنین کاری زدهاید؟
کاملاً تعمد در کار بود؛ چراکه ما به اشعار این مجموعه به شکل یک اثر واحد، یک کل تجزیهناپذیر، نگاه میکردیم. در این آلبوم، هر ترانه به تنهایی معنای خود را دارد و در عین حال، به صورت جزیی از یک کلِ همبسته و هماهنگ، از انسجام هارمونیک با دیگر ترانهها نیز برخوردار است. اگر در چینش ترانهها از آغاز تا پایان دقت کنید میبینید بسیار دقیق و فکر شدهاند؛ برای مثال، در ترانهی اول (بانو جان) شاعر از سوز و سرمای زمستان و تاریکی شب ناله دارد و آرزو میکند که "ای کاش زمین دست غرش شب گرفتار نشود و هوا بیآواز آفتاب نماند." در ترانهی پایانی "دلخوا" شاعر به یار بلندبالای خود نهیب میزند که "چرا نک و ناله میکنی! اگر شب را نمیخواهی چارهاش گریه نیست. باید بروی آفتاب را روی سر خود بگیری و بیایی. باید با ستارهی صبحگاهی همنفس شوی و به پیشواز صبح بروی!" و سرانجام مژده میدهد که "خروس دارد آواز میخواند. نگاه کن! صبح دارد از راه میرسد"؛ و با این مژده و بیدارباش آلبوم به پایان میرسد؛ یا مثلاً در ترانه دوم "سنگتراشون" عاشق به معشوق میگوید: "چرا در کوچه راه افتادهای و دل را به هر کس و ناکس بستهای؟" این مفهوم، به زبانی دیگر در ترانه یکی به آخر "گلی جان" تکرار میشود: "تک و تنها بیرون نرو! کوچه پر از کس و ناکس است!". اتفاقاً این دوبیتی را پس از ضبط کار نوشتم و از همه خواهش کردم برای حفظ هماهنگی و هارمونیِ معنایی اثر، این را به جای دوبیتی قبلی از نو اجرا کنند. بنابراین، روشن است که مفاهیم مستتر زیرا لایههای این اثر به صورت زنجیرهوار به هم پیوستهاند. ضرورتِ رعایت این انسجام و هارمونی ایجاب میکرد که فقط یک شاعر برای کل آهنگهای این آلبوم شعر بگوید. استفاده از دو یا چند شاعر میتوانست به این انسجام لطمه وارد کند، انسجامی که چهارچوب کلی اثر را در این چند جمله کوتاه و رسا شکل داده و قوام بخشیده؛ سرد است. شب است. دل پر از غم است. کوچه پر از کس و ناکس است. اما نباید دل به شب سرد و تن به کس و ناکس سپرد. باید امید داشت؛ امید دمیدن آفتاب، امید طلیعهی صبح، که نزدیک است.

به نظر میرسد برخی شعرهای این آلبوم کپی یا اقتباس صد در صدی از شعرهای قدیمی باشند که بارها خوانده شدهاند. چنین نیست؟
منظورتان از شعرهای قدیمی چیست؟ کدام شعرها؟ اگر منظورتان بخشی از ترانههای "بانوجان" و "جانه مار" است، خدمتتان بگویم که همه آن شعرها از سرودههای قدیمی خود من هستند. برای مثال، پیشتر برای آهنگ بانوجان سه تا دوبیتی با یک ترجیع خاص و متفاوت سروده بودم که از سوی خودم و دوست هنرمندم، آقای علیاصغر رستمی و برخیهای دیگر خوانده و در فضای مجازی پراکنده شده بودند. وقتی آقای مجید رئیسیان تصمیم به بازسازی و بازخوانی بانوجان گرفت و پیشنهاد شعرش را به من داد، دلیلی نمیدیدم که بنشینم و شعر دیگری برای این آهنگ بگویم؛ چون همان شعرهای قبلی به نظرم تمام حرفهای مرا در این ترانه زده بودند و کافی و وافی بودند. مگر آدم در یک موضوع واحد چند جور حرف میتواند بزند؟ فقط دوبیتی آخر در اجراهای قبلی را بر اساس حال و هوا و ساختار این آلبوم عوض کردم. وانگهی، از آنجا که تمام آن اجراهای قبلی غیررسمی بودند، شعرهایش بیذکر نام من در فضای واقعی و مجازی دست به دست میگشتند و حتی گاه مورد سرقت ادبی قرار گرفتند. بنابراین، این آلبوم فرصتی بود تا این شعرهای پراکنده و بیپناه به طور رسمی به نام من ثبت شوند تا جلوی سوءاستفاده های بیشتر گرفته شود. کوتاه سخن این که آن شعرهای قدیمی همه مال من بودند و چیزی به نام کپی یا اقتباس مستقیم از شعرهای دیگران معنا ندارد.
سپاسگزارم که در این گفتگو شرکت کردید.
من هم از شما سپاسگزارم که این فرصت را برایم فراهم کردید تا به برخی سؤالات و ابهامات راجع به اشعار آلبوم زیبای "دلخوا" پاسخ بدهم. پیروز و پایدار باشید.