سرویس معماری هنرآنلاین : وقف سنتی کهن و ایرانی است؛ به معنای هدیه ابدی برای خدمت عمومی یا نگه داشتن اصل چیزی و جاری بودن منفعت آن در جهت خیر و نیکی و رضای خداست. با این که وقف در میان ایرانیان از دیرباز رواج داشته اما بناها و اماکنی که به فعالیت‌های فرهنگی و هنری اختصاص یافته باشند نادر هستند. اما خالی از لطف نیست به مناسبت نام گذاری ۱۸ آذر به روز وقف با تعدادی از موزه‌های هنری وقفی تهران آشنا شویم.

موزه استاد علی اکبر صنعتی

موزه علی اکبر صنعتی چند سالی هست در گوشه میدان امام خمینی تهران رها شده است. این موزه در سال ۱۳۵۲ به دست استاد علی اکبر صنعتی ساخته شد و در همان سال به جمعیت شیر و خورشید ایران (هلال احمر اکنون) واگذار شد. پیش از متروک شدن این موزه حدود هزار تابلو و بیش از هزار مجسمه گچی، سنگی و برنزی از شخصیت‌های علمی و ادبی‌ایران و پیکره‌هایی از تیپ‌های گوناگون اجتماعی که توسط استاد صنعتی خلق شده بود در این موزه نگهداری می‌شد.

ساخت متروی تهران و باز شدن یکی از درهای ایستگاه متروی امام خمینی (ره) زیر ساختمان موزه صنعتی باعث شد به بهانه احتمال ریزش ساختمان این موزه به حالت تعطیل در بیاید. اگرچه این موزه در سال ۸۵ در فهرست آثار ملی قرار گرفت، اما سال‌هاست که از سوی شهرداری، هلال احمر و سازمان میراث فرهنگی رها شده و به ساختمانی متروک مبدل شده است. این موزه دارای‌سالن تئاتر، نمایشگاه تک چهرها و موزه مردم‌شناسی است‌. بر اساس برخی اخبار، شهرداری و هلال احمر با کمک سازمان میراث فرهنگی این روزها مرمت این موزه آغاز کرده‌اند.

علی‌اکبر صنعتی در ۱۲۹۵ در کرمان به‌دنیا آمد. پدرش در پایان جنگ جهانی اول به دلیل ابتلا به بیماری طاعون درگذشت و مادرش که توانایی تأمین مخارج زندگی او را نداشت علی‌اکبر را به پرورشگاه صنعتی کرمان سپرد. مؤسس این پرورشگاه، حاج علی‌اکبر صنعتی‌زاده، برای اینکه بچه‌های پرورشگاه بتوانند تحصیل کنند نام خانوادگی خود را به روی آن‌ها می‌گذاشت و نام سیدعلی‌اکبر صنعتی نیز به همین دلیل نام قانونی علی‌اکبر شد.

وی دوره‌های تخصصی، مجسمه‌سازی و نقاشی را در مدرسه صنایع مستظرفه و مدرسه صنایع قدیم زیر نظر استادان طاهرزاده، بهزاد (مینیاتوریست)، ابوالحسن صدیقی (مجسمه‌ساز) و استاد حیدریان گذرانده بود. وی در سال ۱۳۷۹، منتخب فرهنگستان هنر در بزرگداشت نام‌آوران بود.

موزه استاد ابوالحسن صبا

استاد ابوالحسن صبا از اساتید بزرگ موسیقی اصیل ایران است‌. او در ۱۲۸۱ ش‌، در تهران متولد شد. پدرش‌، ابوالقاسم کمال‌السلطنه‌، فرزند محمد جعفرخان صدرالحکما، فرزند محمودخان صبا، شاعر و نقاش بلند آوازه عهد ناصری‌، و از مردان فاضل و هنردوست عصر خویش بود.

صبا در شب جمعه ۲۹ آذر ماه ۱۳۳۶ در سن ۵۵ سالگی به علت ناراحتی قلبی چشم از جهان فروبست‌. بعد از مرگ استاد، بر طبق وصیت ایشان و به خاطر تجلیل و قدردانی از این هنرمند نامی‌، خانه ایشان در ۲۹ آبان ۱۳۵۳، به موزه تبدیل گردید و همسر ایشان به کمک فرزندان استاد، اشیا و لوازم متعلق به استاد را جمع‌آوری و به موزه اهدا کردند.

کمال‌السلطنه طبیب و ادیب و دوست‌دار موسیقی بود. سه تار را دل‌نشین می‌نواخت و اولین استاد پسرش بود. صبا علاوه بر نوازندگی‌، گاه آهنگ نیز می‌ساخت و علاوه بر موسیقی‌، ادبیات کلاسیک ایران را به خوبی می‌شناخت و زبان انگلیسی را می‌دانست‌. او به پرورش گل نیز علاقه‌مند بود. ساز اصلی استاد ویولن بود که آن را نزد حسین‌خان هنگ آفرین فراگرفت‌. هم‌چنین سنتور را نزد علی‌اکبر شاهی و حبیب سماعی‌، کمانچه را نزد حسین‌خان اسماعیل‌زاده‌، ضرب را نزد حاجی‌خان ضربی‌، نی را نزد اکبرخان‌، تار را نزد استاد علی‌نقی وزیری و سه تار را در مکتب استاد میرزا عبدالله و غلامحسین درویش به کمال رسانید. در جوانی به مدرسه کمال‌الملک رفت و نقاشی را فراگرفت‌. هم‌چنین‌، مهارت‌هایی چون سوهان کاری‌، نجاری‌، ریخته‌گری‌، معرق‌کاری و خاتم‌کاری به دست آورد که بعداً در ساختن آلات موسیقی به کار بست‌.

به‌طورکلی‌، موزه صبا به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش اول شامل سازها، لوازم شخصی و آثار استاد از جمله ردیف‌های موسیقی است‌; و بخش دوم اختصاص به کارهای دستی خانم صبا، همسر استاد صبا، دارد که شامل مجموعه تندیس‌های مومی و لباس‌های محلی و سنتی ایران قدیم است‌.در حال حاضر موزه فعال‌، ولی نیازمند مرمت است‌.

کتابخانه و موزه ملی ملک

موزه ملک که حالا ۷۸ سال از وقف آن می‌گذرد، یکی از شاخص‌ترین مکان‌های فرهنگی شهر تهران محسوب می‌شود. از ۱۳۱۶ تاکنون که به‌طور مداوم بر گسترش فعالیت‌های آن افزوده شده نیز فرازوفرودهای زیادی را پشت سر گذاشته که خود بخشی از هویت و موجودیتش را شکل می‌دهد.

مجموعه‌ی خانه حاج حسین آقا ملک یکی از مراکز وابسته به موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک است. موزه ملک ابتدا به همین خانه که در بافت بازار تهران قرار دارد محدود می‌شد. مکانی که ارتباط آن با مجموعه‌های شهری - به دلیل قرارگیری در فاصله بین دو مکان مقدس مسجد امام (مسجد شاه سابق) و مسجد جامع- حائز اهمیت است. این خانه در تاریخ ۱۳۷۶/۰۹/۱۶ با شماره ۱۹۴۰ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.

خانه ملک، مکانی آرام، در میان شلوغی بازار است، گویی آرامش صاحب خود را طی سالیان متمادی حفظ کرده است. بنای اولیه خانه حاج حسین آقا ملک از پدرش" محمدکاظم" به او رسید و بنایی قاجاری است، که بعدها بخش پهلوی به آن اضافه شد. این بخش پایه اولیه تشکیل بنای کتابخانه و موزه ملک است.

به لحاظ معماری شامل دو بخش قاجار و پهلوی است. خانه ملک یکی از بناهایی است که تزئینات خاص هر دو دوره را داشته. آجرکاری، کاشی‌کاری، حجاری، گچ‌بری دوره قاجار، منبت‌کاری، تزئینات چوبی، دیوار پوش‌های قاجاری و تزیینات فلزی از هنرهای به‌کاررفته در تزیینات خانه ملک محسوب می‌شوند.

حاج حسین آقا ملک بعد از تبدیل خانه‌ی خود به کتابخانه و موزه تا آخرین دقایق عمر در آنجا زندگی کرد و بعد ازفوت وی نیز، کتابخانه و موزه تا چند سال به کار خود در همان محل ادامه داد. از آنجایی که وی برای گسترش مجموعه کتابخانه و موزه اهمیت ویژه‌ای قائل بود، قطعه زمینی را واقع در محوطه باغ ملی تهران برای انتقال مجموعه به مکانی بزرگ‌تر خریداری کرد، که محل فعلی قرارگیری مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک است.

کتابخانه و موزه ملی ملک تا سال ۱۳۷۵ در خانه ملک برپا بود. اما حاج حسین از آغاز کار، گسترش آن را از نظر دور نداشت و بنای ساختمانی بزرگ‌تر را پیش‌بینی کرد. بنابراین در ۲۹ تیرماه ۱۳۲۳ قطعه زمین بزرگی را در باغ ملی تهران (محل کنونی مؤسسه) برای ساختمان جدید کتابخانه و موزه وقف کرد.

موزه مقدم دانشگاه تهران

موزه مقدم دانشگاه تهران و درحقیقت خانه مقدم از جمله خانه‌های مجلل دوران قاجار ـ متعلق به یکی از درباریان آن زمان به نام محمد تقی خان احتساب الملک ـ بوده است. احتساب الملک دارای دو پسر به نام‌های حسن و محسن بود که جهت ادامه تحصیل به اروپا رفتند. حسن در فعالیت‌های ادبی، سیاسی و اجتماعی حضور فعالی داشت و در جوانی فوت کرد. از او نمایشنامه بسیار معروف "جعفرخان از فرنگ آمده" به جا مانده است. برادر کوچک‌تر ـ محسن ـ پس از اتمام تحصیلات خود در رشته‌های نقاشی، تاریخ هنر و باستان شناسی در سال ۱۳۱۵ ه.ش به وطن بازگشت و به همراه همسر فرانسوی خود "سُلما" در خانه پدری ـ محل کنونی موزه مقدم ـ ساکن گردیدند.

آن‌ها در کنار فعالیت‌های علمی به گردآوری آثار و اشیاء تاریخی و فرهنگی پرداختند. استاد مقدم بسیاری از آثار ارزشمند جمع آوری شده مانند کاشی، قطعات سنگی تراشیده شده و غیره را با الهام از فضاهای سنتی ـ تاریخی به نحو چشمگیری در جای جای این عمارت قدیمی نصب و برخی دیگر مانند کلکسیون پارچه، چپق و قلیان، سفالینه، شیشه، تابلو نقاشی، مسکوکات، مهرها و اسناد تاریخی و غیره. را با نظم و ترتیب خاصی در خانه پدری نگهداری کرد.

در سال ۱۳۵۱ ه.ش، زنده یاد استاد مقدم ـ استاد ممتاز دانشگاه تهران ـ با توجه به علاقه وافرش به علم، تاریخ و هنر، خانه پدری خود را به همراه آثار نفیس گردآوری شده وقف دانشگاه تهران کرد. استاد محسن مقدم در سال ۱۳۶۶ ه.ش دارفانی را وداع گفت و پس از مرگِ همسر ایشان در سال ۱۳۶۹ ه.ش، تولیت موزه مقدم در اختیار مستقیم دانشگاه تهران قرار گرفت.

از ویژگی‌های بارز این موزه همگون بودن نسبی فضای معماری با آثار تاریخی موجود در آن است، فضایی که با مساحتی برابر با ۲۱۱۷ مترمربع شامل سه حیاط بیرونی، اندرونی و سرایداری است.

انتهای پیام/