سرویس معماری هنرآنلاین : تصور کنید ما می‌توانستیم از فضا تمامى کره زمین را در شب مشاهده کنیم. حلقه‌ها، ناحیه‌ها و نوارهاى بسیار بزرگ نور، تا حد خوبى نقشه جهانى محدوده‌های شهرى و ردپاى وسیع‌تر انسان‌هایی را که با آن‌ها مرتبط‌اند منعکس می‌کنند. اگر ما به کانون‌های روشنایى و مراکز مصرف برق به‌عنوان نماینده‌های شاخص محل سکونت و زندگى انسان‌ها نگاه کنیم، الگوهاى بزرگ‌مقیاس توسعه شهرى در برابر دیدگانمان شروع به شکل‌گیری می‌کنند. ازاینجا پى می‌بریم که بیشتر اروپا شبکه توسعه شهرى هاشورخورده و خط‌خطی شده، و نیز این‌که یک نوار فشرده شهرى که از جنوب انگلیس تا شمال ایتالیا کشیده شده، در حال تثبیت و گسترش در مرکز این قاره است.

در شمال آمریکا، شاید به‌جز بیابان‌های آن، گستره وسیعى با یک شبکه تقریباً هندسى پوشیده شده است که بخش‌های مختلف کانادا و مکزیک را به هم متصل می‌کند. این پیوندها و توالی‌های فضایى به هم‌پیوستگی شدیدى را که بین شهرها و نواحى مرتبط با آن‌ها شکل گرفته به تصویر می‌کشد. با نگاه به جاهاى دیگر کره زمین به‌جز آمریکاى شمالى و اروپا نواحى فشرده و پویاى شهرى دیگرى را نیز می‌توان تشخیص داد.

از آسمان، سرتاسر مجمع‌الجزایر ژاپن تقریباً مشابه یک زنجیره شهرى به نظر می‌آید. این امر نشان‌دهنده آن است که از هر نقطه‌ای در سراسر کشور ژاپن، در مدت‌زمان کوتاه چندساعته، از طریق یک شبکه راه‌آهن پیشرفته پرسرعت می‌توان به پایتخت کشور دسترسى یافت. در توکیو تقریباً هشتاد درصد جمعیت از وسایل حمل‌ونقل عمومى براى رسیدن به محل کارشان استفاده می‌کنند، (در لس‌آنجلس درست برعکس این است، یعنى هشتاد درصد مردم از خودروى شخصى خود براى این منظور بهره می‌گیرند). و این خود الگویى از رشد مؤثر و کارآمد شهرى را، براى شهرى فراهم آورده که امروزه بزرگ‌ترین ابرشهر جهان با بیش از ۳۰ میلیون جمعیت به شمار می‌رود. بعد از یک دوره رکود اقتصادى، توکیو یک‌بار دیگر به موقعیت منحصربه‌فرد خود نزدیک شده است و معماران و برنامه ریزان آن به مسائل فضاى عمومى شهرى، و به‌طور خاص، رابطه عنصر آب با این ابرشهر درهم‌فشرده که بانفوذ دریا صورتى تکه‌تکه پیدا کرده مشغول‌اند.

نقشه جهانى به‌وضوح نشان‌دهنده شکل‌گیری سریع نواحى شهرى گسترده در جنوب آسیا و نواحى ساحلى چین است. انتظار می‌رود نزدیک به نیمى از جمعیت شهرى جهان در خلال دو دهه آینده در این نواحى متمرکز شوند. بر طبق گزارش‌های سازمان ملل، بمبئى (Mumbai) - کانون پرقدرت و پویاى هند - طورى پیش می‌رود که تا سال ۲۰۵۰ گوى سبقت گسترش شهرى را - به‌عنوان بزرگ‌ترین شهر جهان - از توکیو برباید. اما در این زمینه، سرعت سرگیجه‌آور تغییر و تحولات در هیچ کجا به‌پای آنچه در بزرگ‌ترین منظومه‌های شهرى چین ملموس و مشخص است نمی‌رسد. شانگهاى هم‌اکنون یکى از پرشتاب‌ترین میزان‌های رشد را در میان شهرهاى جهان دارد. همچنین شهر «پکن» (Beijing) با سرعت در حال تغییر و تحول براى آمادگى و تدارک دیدن بازی‌های المپیک ۲۰۰۸ است. شانگهاى، همزمان با چالش‌های اجتماعى نظام دادن به جمعیت شناور روستاییان مهاجر - که شاید تعدادشان به ۵ میلیون نفر برسد - جمعیتى معادل کل جمعیت «میلان» را - که به لحاظ وسعت شهرى بزرگ‌تر از آن است - در خود جای‌داده و با حدود ۳ هزار ساختمان بیش از ۱۰ طبقه، درحالی‌که ده سال پیش درمجموع کمتر از ۳۰۰ ساختمان داشت - با سرعتى نفس‌گیر در حال گسترش در سطح و ارتفاع است. اما روند سریع شهرنشینى و شهرى شدن جوامع همیشه با روند رشد فزاینده اقتصاد و سرمایه‌گذاری‌های گسترده در زیرساخت‌های نواحى مجاور اقیانوس آرام، در آسیا، موازى نبوده است. در آفریقاى مرکزى و ساحلى، آنچه ممکن است مشابه خوشه‌ها و دسته‌های نامشخص نور در شب به نظر برسد، درواقع توده‌های بزرگ شهرى است که میلیون‌ها نفر سکنه را در خود پناه داده است؛ درحالی‌که شبکه روستایى و برق آن ناکافى و اساسی‌ترین زیرساخت‌های آن ناکارآمد و ضعیف هستند. فشارهاى جمعیتى و رشد آن پیوسته ادامه پیدا می‌کند ـ تا سال ۲۰۱۵ به سکنه شهر لاگوس (Lagos) ۶۷ نفر و به جمعیت شهر «کینشازا» (Kinshasa) ۳۴ نفر در هر ساعت اضافه می‌شود و ادامه این روند سرانجام منجر به تمرکز بی‌تناسب و نامتعادل جمعیت جوان دنیا در جنوب می‌شود که مقارن است با بی‌تعادلی جهانى شاخصه‌های اجتماعى همچون سطح درآمد و سواد. در مصر هر ۲۰ ثانیه کودکى متولد می‌شود و بسیارى از مردم به قاهره مهاجرت می‌کنند. در این شهر بیش از ۶۰ درصد جمعیت در خانه‌های ساده و معمولى و ساختمان‌های بیش از چهارده طبقه و در شهرى زندگى می‌کنند که فقط یک مترمربع فضاى باز براى هر شهروند وجود دارد. (درحالی‌که سرانه این فضا براى هر فرد ساکن لندن، معادل ۵۰ برابر آن مقدار است).

حتى در ژوهانسبورگ، که موتور اقتصادى و مرکز فرهنگى آفریقاى جنوبى به شمار می‌رود و شهرى است که احتمال می‌رود جمعیت آن در مدت‌زمان کمتر از یک دهه دو برابر شود، به‌جای این‌که به دنبال برنامه‌ای براى رشد زیرساخت‌ها باشند، فقط به فکر حفظ سطوح کنونى آماده‌سازی زمین و تأمین آن هستند. در این شهر که در دوران پس از تبعیض نژادى به سر می‌برد و با جنایات گوناگون، وحشت عمومى، اختلاف طبقاتى و ایدز دست‌به‌گریبان است، تلاش‌های زیادى براى بازگرداندن مردم به قسمت متروک پائین‌شهر صورت گرفته است، درحالی‌که ظرف دهه پیشین بسیارى از مشاغل و فعالیت‌های تجارى ازآنجا به نواحى مشترک گمنام در حاشیه‌های شهر فرار کرده بودند. به این منظور، در اینجا، در حول‌وحوش مراکز حمل‌ونقل که صفوف مسافرکش‌های شهرى هستند برخى پروژه‌های کوچک‌مقیاس طورى طراحى شده‌اند تا حوزه‌های عمومى شهر را دوباره انسانى کنند، چنان‌که پشت حصارهاى امنیتى جامعه بسته پنهان نشوند. در این زمینه آگاهى روبه رشدى در حال پیدایش است مبتنى بر این‌که برنامه‌ریزی‌های شهرى را، درواقع، یک برنامه کار جهانى به‌حساب آورند. تأثیرات محیطى شهرها بر طبق میزان افزایش جمعیتشان و مقدار منابع طبیعى که مصرف می‌کنند بسیار گسترده‌اند، هر جنبه زندگى شهرى دخالت‌های مهم و چشمگیرى در کل سیاره زمین دارد، از میلیاردها انسانى که خودروهاى شخصى خود را در طول بزرگراه‌های ابرشهرها می‌رانند گرفته تا انرژى موردنیاز، گرم کردن و خنک کردن ساختمان‌ها و یا تأمین منابع غذایى ما که اغلب هر یک از یک گوشه دیگر جهان تهیه می‌شود.

از این مطالعه و بررسى موردى و گزینشى درباره وضع شهرهاى عمده جهان متوجه می‌شویم که دوران کنونى شهرهاى جهان و شهرنشینى معاصر پر از مشکلات گوناگون و چالش‌های مسائل شهرى است، اما درعین‌حال نوید آن را می‌دهد که توان و زمینه بازنگرى و تفکر مجدد به معانى، عملکردها، استعدادها و محاسن اشکال متفاوت ساخت شهرى و راهبردهاى اداره شهر را براى ما به ارمغان بیاورد. در این موقعیت است که معماران و متخصصان طراحى می‌توانند و باید به ساختن جهانى بپردازند که به لحاظ زیست‌محیطی و اجتماعى پایدار باشد. باآنکه هر شهر با مجموعه مسائل و چالش‌های پیچیده خاص خود روبه‌روست آرا و عقاید مشترکى درباره مسائل شهرى و پیرامون تعدادى از مسائل گسترده و همه‌گیر آن به صورتى گسترش یابنده مطرح شده که همه شهرها و مسئولان آن، در هر نقطه جهان و با هر ویژگى، درصورتی‌که درصدد مهار قواى اقتصادى و رسیدن به عدالت اجتماعى و یک زیست‌بوم سالم و صحیح هستند باید به آن توجه داشته باشند. براى ساده‌سازی مسئله و راحتى فهم آن باید به بحث و تحلیل درباره این مسئله اساسى و اولیه بپردازیم که چگونه باید توده‌های جمعیت تازه‌وارد را در وضعیتى با تراکم زیاد و منابع غیرطبیعى جا داد و تسهیلات شهرى را براى آن‌ها فراهم آورد. اما این بیان روشن و روراست، تداخل پیچیده ابعاد اقتصادى، اجتماعى و محیطى را که باید موردبحث و بررسى قرار گیرد می‌پوشاند و نیز محدوده مداخلاتى را که متقابلاً تقویت‌کننده هستند و نیاز به تدبیر و طرح‌ریزی و اجراى صحیح دارند، مخفى می‌کند.

ازجمله این مسائل می‌توان به این موارد اشاره کرد: تهیه و تدارک سرپناه مناسب، موقر و قابل‌خرید در نواحى با دسترسى خوب که اتصال محکمى با ساخت‌وسازهای شهرى اطراف خود دارند. ایجاد فضاهاى عمومى سالم و امن، زیبا و طراحى شده که موجب همبستگى اجتماعى هرچه بیشتر شود؛ تولید کسب‌وکار با دستمزد کافى و شرایط کارى بی‌عیب و نقص که موجبات خلاقیت کارى را فراهم آورد؛ ایجاد چرخه کارآمد تولید بامهارت و گروه‌های کارى هماهنگ و متحد؛ تأمین امنیت ارزان و سهل‌الوصول و ایجاد شبکه ترابرى سریع و مطمئن براى تمامى سکنه شهر و پیوند آن با شبکه‌های عمومى به‌هم‌پیوسته اشاره کرد. این‌ها برخى از عوامل شهرنشینى گسترده و جهانى عصر ماست که نیازمند تجزیه‌وتحلیل و انجام مداخلات در رده‌ها و رشته‌های گوناگون است. بنابراین به‌جای پیشنهاد یک راهکار تک‌بعدی که بخواهد راهگشاى همه مسائل بوده و در همه شرایط کارساز باشد، قصد ما دادن اطلاعات مقایسه‌ای اجتماعى و فضایى با چشم‌اندازی گسترده است براى حل چالش‌ها و ایجاد فعالیت‌های خلاق ریخت‌شناسی است که با سرمایه‌ها و مشکلات منحصربه‌فرد هر سامانه شهرى و شهروندان آن تناسب داشته باشد. اطلاعاتى که براى مقاصد دهمین نمایشگاه بین‌المللی معمارى ترتیب داده‌شده و همه معماران را به عمل در جهت رسیدن به این مقاصد دعوت می‌کند.

انتهای پیام/