سرویس تجسمی هنرآنلاین : استفاده از نور در کنار عواملی چون اقلیم و موقعیت قرارگیری بنا مطرح می‌گردد و جایگاه ویژه‌ای در میان عناصر تشکیل‌دهنده فضا دارد. در گذشته در طراحی معماری، سعی می‌شود از شرایط اقلیمی، بخصوص نور طبیعی روز، بهترین استفاده ممکن به عمل آید و از نور مصنوعی به‌عنوان مکمل در ساعات دیگر شبانه‌روز استفاده شود. اما متأسفانه در معماری معاصر به دلیل استفاده از عناصری همچون سطوح شیشه‌ای گسترده، نور مستقیم وارد فضا شده که برای مقابله با نور مزاحم موانعی به کار می‌رود که بعضاً موجب حذف نور مفید نیز می‌شود. از آن‌سو برای جبران این کمبود، ناگزیر از نور مصنوعی استفاده می‌شود که این امر علاوه بر محروم نمودن ساکنین از مزایای نور طبیعی، مصرف زیاد انرژی را نیز به همراه دارد. این در صورتی است که در معماری اسلامی سعی می‌شد تا با بهره‌گیری از عناصری نظیر ارسی، روزن، پاچنگ و … نور تعدیل‌شده به فضای داخل هدایت تا علاوه بر زینت‌بخشی به نمای ساختمان نور طبیعی متناسب وارد فضا گردد. بررسی عناصر نورپردازی در معماری اسلامی و معاصر سازی آن شاید بهترین راه برای بهبود شرایط نور در ساختمان‌های معاصر باشد.

جام‌خانه

در کلاله گنبدها و کلمه‌های گرمابه‏‌ها و غلامخانه رباط‌ها و رسته‏‌ها و بازارها هنوز هم روزن‌هایی وجود دارد که با چند حلقه‏ سفالین به‌صورت قبه یا کپه برجسته‌‏ای درآمده‌‏اند. در این‏ قسمت حلقه‌‏های سفالین را در کنار هم چیده‌‏اند و در زمستان‌ها جام‌های گرد شیشه‌‏ای مانند ته قرابه در میان حلقه‌‏ها کار می‏‌گذارند و تابستان‌ها یک یا کلیه آن‌ها را برمی‌‏دارند، امروزه هم‏ برای روشنایی سرپوشیده‏‌هایی که به مناسبت فصل باید گاهی‏ سرد و گاهی گرم باشد مناسب‌‏ترین وسیله است و بر فراز بام‏ گرمابه‌‏ها جای خود را حفظ کرده است.

هورنو

به نورگیر بالای سقف گفته می‏شود. چون در نزدیکی‌های تیزه گنبد امکان اجرا به‌صورت بقیه قسمت‌ها میسر نیست. لذا در نزدیکی‌های تیزه، سوراخ را پر نمی‏کنند تا در بالای طاق کار نور رسانی را انجام دهد مثلاً در پوشش بازارها اکثراً سوراخ هورنو باز است تا عمل روشنایی و تهویه صورت پذیرد.

روشن‌دان

در بناهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده مثل‏ بازارها و سایر بناهای عمومی، معماران در قسمت "خورشیدی‏ کاربندی" روزن‌هایی ایجاد کرده‌‏اند که عبور نور مناسب و تهویه‏ را به بهترین وجه میسر می‏‌ساخته است و به آن روشن‌دان‏ می‏گویند. روش‌ندان‌ها معمولاً به شکل یک کلاه‏‌فرنگی بوده و عمود سنندج، خانه آصف وزیری، دوره قاجاریه ارسی با شبکه‌‏های شیشه‌‏ای بر قسمت خورشیدی کاربندی ساخته می‏‌شوند و برخی از آن‌ها دارای شیشه بوده، بعضی از آن‌ها زمینه چندضلعی دارد، مثل‏ روشندان حوضخانه کاخ هشت‌‏بهشت اصفهان.

فریز و خوون در ساختمان

خوون یک نقش تزئینی است که با تکه‏‌های آجر تراشیده و موازییک آن را پدید آورده‌‏اند، آن‌گاه روی آن را با خاک و سریشم و رنگ‌هایی که در آب حل کرده‌‏اند به رنگ‌های گوناگون رنگرزی‏ می‏‌کنند و در پیشانی ساختمان، میانه ستون‌ها و "فریز در" چیده‏ می‏‌شود. برای ورود روشنایی و هوا به اتاق‌ها لوحه‌‏های گچین را سوراخ کرده و نقش‌هایی پدید آورده و آن لوحه‌‏ها را در بالای‏ درها و پنجره‌‏ها می‏‌نشاندند.

گل‌جام

شیشه‏‌های کوچک و رنگینی که در داخل گچ کار می‏‌گذاشتند و آن‏ را در بالاترین قسمت اتاق تعبیه می‏کردند تا نور رسانی به داخل‏ بنا را تأمین کند. به شبکه گچی و آلات شیشه‌‏ای که در بالای در استفاده می‏‌شد، نیز گل‌جام می‏‌گویند.

پالکانه و پاچنگ

به پنجره‌‏های پیش‌‏آمده در ایوان یا بالکن پالکانه می‏گفتند. بعضی از پالکانه‌‏ها به‌صورت پنجره‌‏های‏ بیرون زده از نمای اصلی ساخته شده و با شیشه‌‏های کوچک‏ تزئین شده‌‏اند. درعین‌حال به پنجره یا روزنی که پای آن بسته است و به زمین نمی‌‏رسد را پاچنگ می‌گویند.

پاچلاقی و باجه و تهرانی

ترکیبی از در و پنجره که قسمت در آن تا پایین باز می‏‌شود و بقیه آن به‌صورت پنجره باقی می‏‌ماند. نوعی پنجره است و تهرانی‌ها تالار رو به آفتاب که ارسی داشته باشد را می‌گویند.

سنگ مرمر، کاربندی و مقرنس در بناهای تاریخی

استفاده ازاین‌گونه سنگ برای نورگیری در بنا و شبستان‌های‏ زیرزمینی به علت فقدان نور صورت می‌‏گرفت و قسمتی از سنگ‌فرش حیاط از سنگ مرمر بود تا نور وارد شبستان در زیرزمین‏ شود.

در فضاهایی که نورگیری و درنتیجه روشنایی فضا از طریق‏ سقف انجام می‌‏شود. نور به‌طور مستقیم وارد فضا شده و فقط بخشی از آن را روشن می‌‏کند. کاربندی و مقرنس به‌غیراز زیبایی برای بهره‏‌گیری هرچه بیشتر از نور خورشید نیز استفاده‏ می‏‌شود. بدین ترتیب که موجب می‏‌شود در جهات مختلف از مسیر خود منحرف شده و آن را به‌صورت پخش‌شده به داخل‏ راه می‌‏دهد، در این صورت در داخل بنا روشنایی یکنواخت و غیرمتمرکزی خواهیم داشت. که حجم بیشتری را در برمی‌گیرد.

نقش هشتی در نوررسانی به بنا

بعد از ورود به ساختمان به علت شدید بودن نور در بیرون‏ می‏‌بایست نور شکسته شود، تا داخل ساختمان حالت نامطلوبی‏ نداشته باشد. یکی از عوامل مهم معماری در تقسیم و شکست شدت نور، هشتی‌های ورودی هستند که گرد و یا چندضلعی ساخته می‏‌شدند. در بالای هشتی معمولاً نورگیری‏ وجود دارد که نور متمرکز ملایمی را در ساعات مختلف روز به‏ داخل انتقال می‏‌دهد، به کار بردن این شیوه برای تنظیم و متعادل‏ کردن نور و حرارت از ویژگی‌های معماری سنتی، به‌‏ویژه در حاشیه کویر است.

انواع طاق‌ها، قوس‌ها و فیل‌پوشها نیز در چگونگی نورگیری در داخل بنا سهم به سزایی دارند. وجود فیل‌پوش منجر به ایجاد سه منطقه متمایز ساختمانی در قسمت گنبدها شده است. منطقه سوم‏ همان گنبد اصلی است که گاهی در محورهای آن پنجره‌‏های‏ کوچکی باز می‌‏شد و به نورگیری بنا کمک می‏کرد. ابداع شیوه‏ طاق و تویزه باعث شد تا بار سقف مستقیماً بر روی جرزها عمل‏ کند و دیوارها و طاق‌ها سبک شده و آن‌ها را شکافته و پنجره در آن‏ قرار دهند و بدین‌‏طریق نور فراوان و غیرمستقیم حاصل شود. طاقه‌ای آهنگ نیز یا دارای پنجره‏‌های جانبی است و یا در بالای‏ آن‌ها گنبدهای کوچکی با پنجره تعبیه شده است. در طاق چهار بخش نیز که از تقاطع دو "طاق آهنگ" هم‌ارتفاع و هم‌‏عرض‏ حاصل می‏‌شود نیز می‏توان روزنه‌‏های وسیعی ایجاد کرد.

طاق گهواره‌‏ای نیز به معمار اجازه می‏‌دهد که در فاصله میان‏ دو قوس پنجره تعبیه کرده و روشنایی طبیعی داخل بنا را ایجاد کند. عمل نورگیری در بناهای مختلف به اشکال گوناگونی‏ صورت می‏‌گرفت. ازجمله اینکه در حمام‌ها از طریق روزنه‏‌های‏ متعدد و یا جام‌خانه‌ها برحسب درون‌گرا یا برونگرا بودن، نورگیری متفاوت بود.

هرچند که نور خورشید همیشه برای ایجاد روشنایی طبیعی‏ در یک ساختمان موردنیاز است، اما ازآنجاکه این نور سرانجام‏ به حرارت تبدیل می‌‏شود باید میزان تابش موردنیاز برای هر ساختمان با توجه به نوع ساختمان و شرایط اقلیمی آن تأمین‏ شود. چون اهمیت تابش آفتاب به نوع اقلیم منطقه و فصول‏ مختلف سال بستگی دارد. در شرایط سرد حداکثر انرژی‏ خورشیدی موردنیاز بوده و ساختمان باید درجهتی هوا گرم‏ است جهت ساختمان باید به نحوی باشد که شدت آفتاب در دیوارهای آن به حداقل رسیده و نیز امکان نفوذ مستقیم اشعه‏ خورشید به فضاهای داخلی وجود نداشته باشد. به همین دلیل نحوه نورپردازی بنا در اقلیم‌‏های مختلف مثل گرم و خشک و حاشیه کویر و اقلیم گرم و مرطوب و سردسیر باهم متفاوت است‏ و هرکدام در این مناطق برحسب اقلیم خاص خود نحوهء نورگیری و نورپردازی خاص را می‌‏طلبد.

آزاده بهشتی

انتهای پیام/