سرویس تجسمی هنرآنلاین : استفاده از نور در کنار عواملی چون اقلیم و موقعیت قرارگیری بنا مطرح میگردد و جایگاه ویژهای در میان عناصر تشکیلدهنده فضا دارد. در گذشته در طراحی معماری، سعی میشود از شرایط اقلیمی، بخصوص نور طبیعی روز، بهترین استفاده ممکن به عمل آید و از نور مصنوعی بهعنوان مکمل در ساعات دیگر شبانهروز استفاده شود. اما متأسفانه در معماری معاصر به دلیل استفاده از عناصری همچون سطوح شیشهای گسترده، نور مستقیم وارد فضا شده که برای مقابله با نور مزاحم موانعی به کار میرود که بعضاً موجب حذف نور مفید نیز میشود. از آنسو برای جبران این کمبود، ناگزیر از نور مصنوعی استفاده میشود که این امر علاوه بر محروم نمودن ساکنین از مزایای نور طبیعی، مصرف زیاد انرژی را نیز به همراه دارد. این در صورتی است که در معماری اسلامی سعی میشد تا با بهرهگیری از عناصری نظیر ارسی، روزن، پاچنگ و … نور تعدیلشده به فضای داخل هدایت تا علاوه بر زینتبخشی به نمای ساختمان نور طبیعی متناسب وارد فضا گردد. بررسی عناصر نورپردازی در معماری اسلامی و معاصر سازی آن شاید بهترین راه برای بهبود شرایط نور در ساختمانهای معاصر باشد.
جامخانه
در کلاله گنبدها و کلمههای گرمابهها و غلامخانه رباطها و رستهها و بازارها هنوز هم روزنهایی وجود دارد که با چند حلقه سفالین بهصورت قبه یا کپه برجستهای درآمدهاند. در این قسمت حلقههای سفالین را در کنار هم چیدهاند و در زمستانها جامهای گرد شیشهای مانند ته قرابه در میان حلقهها کار میگذارند و تابستانها یک یا کلیه آنها را برمیدارند، امروزه هم برای روشنایی سرپوشیدههایی که به مناسبت فصل باید گاهی سرد و گاهی گرم باشد مناسبترین وسیله است و بر فراز بام گرمابهها جای خود را حفظ کرده است.
هورنو
به نورگیر بالای سقف گفته میشود. چون در نزدیکیهای تیزه گنبد امکان اجرا بهصورت بقیه قسمتها میسر نیست. لذا در نزدیکیهای تیزه، سوراخ را پر نمیکنند تا در بالای طاق کار نور رسانی را انجام دهد مثلاً در پوشش بازارها اکثراً سوراخ هورنو باز است تا عمل روشنایی و تهویه صورت پذیرد.
روشندان
در بناهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده مثل بازارها و سایر بناهای عمومی، معماران در قسمت "خورشیدی کاربندی" روزنهایی ایجاد کردهاند که عبور نور مناسب و تهویه را به بهترین وجه میسر میساخته است و به آن روشندان میگویند. روشندانها معمولاً به شکل یک کلاهفرنگی بوده و عمود سنندج، خانه آصف وزیری، دوره قاجاریه ارسی با شبکههای شیشهای بر قسمت خورشیدی کاربندی ساخته میشوند و برخی از آنها دارای شیشه بوده، بعضی از آنها زمینه چندضلعی دارد، مثل روشندان حوضخانه کاخ هشتبهشت اصفهان.
فریز و خوون در ساختمان
خوون یک نقش تزئینی است که با تکههای آجر تراشیده و موازییک آن را پدید آوردهاند، آنگاه روی آن را با خاک و سریشم و رنگهایی که در آب حل کردهاند به رنگهای گوناگون رنگرزی میکنند و در پیشانی ساختمان، میانه ستونها و "فریز در" چیده میشود. برای ورود روشنایی و هوا به اتاقها لوحههای گچین را سوراخ کرده و نقشهایی پدید آورده و آن لوحهها را در بالای درها و پنجرهها مینشاندند.
گلجام
شیشههای کوچک و رنگینی که در داخل گچ کار میگذاشتند و آن را در بالاترین قسمت اتاق تعبیه میکردند تا نور رسانی به داخل بنا را تأمین کند. به شبکه گچی و آلات شیشهای که در بالای در استفاده میشد، نیز گلجام میگویند.
پالکانه و پاچنگ
به پنجرههای پیشآمده در ایوان یا بالکن پالکانه میگفتند. بعضی از پالکانهها بهصورت پنجرههای بیرون زده از نمای اصلی ساخته شده و با شیشههای کوچک تزئین شدهاند. درعینحال به پنجره یا روزنی که پای آن بسته است و به زمین نمیرسد را پاچنگ میگویند.
پاچلاقی و باجه و تهرانی
ترکیبی از در و پنجره که قسمت در آن تا پایین باز میشود و بقیه آن بهصورت پنجره باقی میماند. نوعی پنجره است و تهرانیها تالار رو به آفتاب که ارسی داشته باشد را میگویند.
سنگ مرمر، کاربندی و مقرنس در بناهای تاریخی
استفاده ازاینگونه سنگ برای نورگیری در بنا و شبستانهای زیرزمینی به علت فقدان نور صورت میگرفت و قسمتی از سنگفرش حیاط از سنگ مرمر بود تا نور وارد شبستان در زیرزمین شود.
در فضاهایی که نورگیری و درنتیجه روشنایی فضا از طریق سقف انجام میشود. نور بهطور مستقیم وارد فضا شده و فقط بخشی از آن را روشن میکند. کاربندی و مقرنس بهغیراز زیبایی برای بهرهگیری هرچه بیشتر از نور خورشید نیز استفاده میشود. بدین ترتیب که موجب میشود در جهات مختلف از مسیر خود منحرف شده و آن را بهصورت پخششده به داخل راه میدهد، در این صورت در داخل بنا روشنایی یکنواخت و غیرمتمرکزی خواهیم داشت. که حجم بیشتری را در برمیگیرد.
نقش هشتی در نوررسانی به بنا
بعد از ورود به ساختمان به علت شدید بودن نور در بیرون میبایست نور شکسته شود، تا داخل ساختمان حالت نامطلوبی نداشته باشد. یکی از عوامل مهم معماری در تقسیم و شکست شدت نور، هشتیهای ورودی هستند که گرد و یا چندضلعی ساخته میشدند. در بالای هشتی معمولاً نورگیری وجود دارد که نور متمرکز ملایمی را در ساعات مختلف روز به داخل انتقال میدهد، به کار بردن این شیوه برای تنظیم و متعادل کردن نور و حرارت از ویژگیهای معماری سنتی، بهویژه در حاشیه کویر است.
انواع طاقها، قوسها و فیلپوشها نیز در چگونگی نورگیری در داخل بنا سهم به سزایی دارند. وجود فیلپوش منجر به ایجاد سه منطقه متمایز ساختمانی در قسمت گنبدها شده است. منطقه سوم همان گنبد اصلی است که گاهی در محورهای آن پنجرههای کوچکی باز میشد و به نورگیری بنا کمک میکرد. ابداع شیوه طاق و تویزه باعث شد تا بار سقف مستقیماً بر روی جرزها عمل کند و دیوارها و طاقها سبک شده و آنها را شکافته و پنجره در آن قرار دهند و بدینطریق نور فراوان و غیرمستقیم حاصل شود. طاقهای آهنگ نیز یا دارای پنجرههای جانبی است و یا در بالای آنها گنبدهای کوچکی با پنجره تعبیه شده است. در طاق چهار بخش نیز که از تقاطع دو "طاق آهنگ" همارتفاع و همعرض حاصل میشود نیز میتوان روزنههای وسیعی ایجاد کرد.
طاق گهوارهای نیز به معمار اجازه میدهد که در فاصله میان دو قوس پنجره تعبیه کرده و روشنایی طبیعی داخل بنا را ایجاد کند. عمل نورگیری در بناهای مختلف به اشکال گوناگونی صورت میگرفت. ازجمله اینکه در حمامها از طریق روزنههای متعدد و یا جامخانهها برحسب درونگرا یا برونگرا بودن، نورگیری متفاوت بود.
هرچند که نور خورشید همیشه برای ایجاد روشنایی طبیعی در یک ساختمان موردنیاز است، اما ازآنجاکه این نور سرانجام به حرارت تبدیل میشود باید میزان تابش موردنیاز برای هر ساختمان با توجه به نوع ساختمان و شرایط اقلیمی آن تأمین شود. چون اهمیت تابش آفتاب به نوع اقلیم منطقه و فصول مختلف سال بستگی دارد. در شرایط سرد حداکثر انرژی خورشیدی موردنیاز بوده و ساختمان باید درجهتی هوا گرم است جهت ساختمان باید به نحوی باشد که شدت آفتاب در دیوارهای آن به حداقل رسیده و نیز امکان نفوذ مستقیم اشعه خورشید به فضاهای داخلی وجود نداشته باشد. به همین دلیل نحوه نورپردازی بنا در اقلیمهای مختلف مثل گرم و خشک و حاشیه کویر و اقلیم گرم و مرطوب و سردسیر باهم متفاوت است و هرکدام در این مناطق برحسب اقلیم خاص خود نحوهء نورگیری و نورپردازی خاص را میطلبد.
آزاده بهشتی
انتهای پیام/