سرویس معماری هنرآنلاین: خلاقیت و ذکاوت بشر و تلفیق آن با تجربهاش به تولید شاهکارهای هندسی و معماری در بناهای خصوصی و عمومی انجامید که در این میان جدا از ذوق زیبایی شناختی معماران تدبیر آنها در ترکیب قطعات کوچک و مصالح طبیعی چون خاک و سنگ برای ساختن قطعات و حجمهای بزرگ شگفتانگیز بوده است که بهترین و زیباترین بناهای قدیمی در سراسر دنیا حاصل این خلاقیت است.
با بررسی بناهای تاریخی ایران میتوان نتیجه گرفت که عوامل گوناگونی در شکل و چگونگی ساخت آن نقش دارند گاهی بناها علاوه بر عملکردشان به نوعی تندیس نیز تبدیل میشدند. بناهایی که شکل آنها را دلایل سازهای تعیین نمیکرد، بلکه ابتدا از حس زیباییشناسی طراحی سرچشمه میگرفتند این عنصر همان قدر که برای صنعتگران و مهندسان جذاب بوده در معماری هم نقش قابل توجهی داشته است و در دورهای به سبک معماری ایرانی و اسلامی نزدیکتر شده است.
با بررسی مشخصههای معماری و سازهای بناهای قدیمی میتوان به سبک خاصی از معماری نشات گرفته از معماری ایرانی و اسلامی رسید که بیتردید با شناخت و بررسی عناصر بناهای قدیمی ایران میتوان به اهمیت و جایگاه ویژهشان در مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و هنری پی برد.
پلها
پلها و آببندها از بناهای غیر مذهبی هستند که در ادوار گذشته در مسیر جادههای کاروانی، راهها و روی رودها ایجاد شدهاند. مهمترین پلها در مسیر جادههای کاروانی و جاهایی که طغیان آب رودخانهها غیر قابل کنترل بوده، بنا شدهاند. از دوران بسیار کهن، هنگامی که بشر توانست آب را مهار کند و مسیر آن را مشخص سازد و از تنه درختان برای عبور و مرور از عرض رودخانه استفاده کند، کار پل سازی آغاز شده است.
معماران ایرانی در احداث پلها علاوه بر تسهیل امر عبور و مرور، ایجاد آببندها را در نظر داشتهاند. مشاهده قدیمیترین پلها یعنی پل بر دیده از دوره هخامنشیان در جلگه مرودشت، بیستون در کرمانشاه از دوره ساسانیان، بند امیر در فارس از دوره آلبویه و پل خواجوی اصفهان، مؤید این نکته است که معماران در امر پلسازی علاوه بر گذر از رودخانه به ذخیره کردن آب نیز توجه داشتهاند. ایران در دوره باستان و دوره اسلامی سهم قابل توجهی در توسعه پل سازی ـ از قرن هشتم ق.م. تاکنون ـ به عهده داشته است. بقایای پلها و سدها نشان دهنده نوع معماری آن زمان است.
ذوق و سلیقه معماران ایرانی در تزیین پلها نیز قابل توجه است؛ بعضی از پلها دارای تزیینات آجرکاری و کاشیکاری است (مانند پل خواجوی اصفهان).
کاخها
احداث کاخها در ایران به گذشتههای بسیار دور باز میگردد. مفهوم امروزی کاخ با مفهوم این کلمه در گذشته متفاوت است. در گذشته بناهایی منفرد با نوعی معماری برتر از دیگر بناها احداث میگردید که کاربردهای متعددی داشت؛ مثلاً، ممکن بود زمانی به عنوان معبد و نیایشگاه و گاه به جای قلعه دفاعی و سرانجام برای سکونت حکمرانان استفاده شود. چغازنبیل نمونه خوبی برای این موضوع است. بتدریج ماهیت این بناها تغییر یافت و کاخها یا قصرها در ایران مقر حکومت سلسلههای مختلف شد؛ برای مثال در زمان هخامنشی تخت جمشید، در زمان اشکانی کاخ آشور، در زمان ساسانی تیسفون و کسری و سروستان را میتوان نام برد. در دوره اسلامی اینگونه بناها بتدریج برای سکونت و امور حکومتی استفاده گردید. از صدر اسلام کاخ یا بنای با شکوهی که در مقیاس برتر ساخته شده باشد، به جای نمانده است. شیوه معماری کاخ العمره و کاخ المشتی ـ که در زمان امویان احداث شد و بقایای آن هنوز پابرجاست ـ از شیوه هنری عهد ساسانی اقتباس شده است.
از زمان صفوی احداث کاخها وارد مرحله تازهای شد و در پایه تختهای سه گانه آنها (تبریز، قزوین و اصفهان) نمونههای جالب توجهی ساخته است. کاخهای چهل ستون، هشت بهشت و عالی قاپوی اصفهان، صفی آباد بهشهر، فین کاشان و فرخ آباد ساری از مهمترین نمونههای شیوه معماری عهد صفویان هستند. ایجاد کاخها به همین شیوه تا عهد نادرشاه (مانند کاخ خورشید کلات) و عهد قاجار (مانند کاخ صاحبقرانیه و شمس العماره) ادامه یافت. کاخها در ایران نقشههای گوناگونی داشته است: برخی کوشک مانند بودهاند( مانند هشت بهشت صفی آباد)، بعضی نقشه مربع و مستطیل داشتهاند و برخی چند ضلعی بودهاند.
مهمترین مسأله در ساختن کاخها، بویژه از عهد صفوی به بعد، تزیین با کاشیکاری، گچبری، آیینه کاری و سنگ کاری است.
کاروانسراها
ساخت کاروانسرا با توجه به اوضاع اجتماعی، اقتصادی و مذهبی، از روزگاران قدیم در ایران مورد توجه خاص بوده است. به طور کلی کاروانسراها به دو گروه برون شهری و درون شهری تقسیم میشوند. توسعه راههای تجارتی و زیارتی باعث شده که در بین جادههای کاروانی در سراسر کشور کاروانسراهایی برای توقف و استراحت کاروانیان بنا شود.
موقعیت جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی در ایران از علل ازدیاد و گسترش این بناها بوده است. در ایران به فاصله هر چهار فرسنگ (26 کیلومتر) کاروانسرایی برای استراحت بنا شده است. زیارت شهرهای مذهبی مانند قم، مشهد و کربلا باعث شده بود تا کاروانسراهای متعددی در مسیر جادههایی که به این شهرها منتهی میشود، احداث گردد (در مسیر خراسان بزرگ، غرب به شرق، کرمانشاه و مشهد). این راه ارتباطی مهم از غرب به شهرهای مذهبی نجف و کربلا و از شرق به حرم حضرت رضا (ع) در مشهد متصل می شده است. همچنین در زمان صفوی برای رفاه حال زائران، کاروانسراهایی در این مسیر بنا شده که در حال حاضر بقایای پنجاه کاروانسرا باقی است. معماری کاروانسراهای ایران بسیار متنوع است. معماران با توجه به موقعیت اقلیمی سرزمین ایران، کاروانسراهایی با ویژگیهای گوناگون احداث کرده اند. در ساخت کاروانسراهای برون شهری از نقشه های چهار ایوانی، دو ایوانی، هشت ضلعی، مدور، کوهستانی و نوع کرانه خلیج فارس استفاده شده است. در احداث کاروانسراها مانند مساجد و مدارس بیشتر از طرح چهار ایوانی استفاده شده و اتاق هایی در اطراف حیاط، برای استفاده مسافران ساخته شده است. برخی از کاروانسراها با شیوه های آجر کاری، گچبری، و کاشیکاری مزین شده اند(مانند رباط شرف خراسان، کاروانسرای سپنج شاهرود و مهیاراصفهان).
حمام ها
حمامها از دیگر بناهای غیر مذهبی ایران است که در شهرها و روستاهای مختلف احداث شده است. در ادیان مختلف آیین شستشو، غسل و تطهیر از اهمیت ویژهای برخوردار است. طبق مدارک موجود توجه به پاکیزگی و طهارت در ایران زمین به دوران قدیم حتی پیش از زرتشت میرسد. بنابراین نیاز بشر به محلی برای شستشو و تطهیر، موجب احداث حمامها شده است. طبق مدارک باستانشناسی از جمله قدیمیترین حمامها، حمامی در تخت جمشید از دوره هخامنشی و حمامی در کاخ آشور متعلق به دوره اشکانیان است. بعد از ظهور اسلام، پاکیزگی ـ بویژه غسلهای متعدد و وضو برای نمازهای پنجگانه ـ در زندگی روزمره مسلمانان از اهمیت ویژه ای برخوردار شد تا جایی که سخن گوهربار رسولاکرم(ص)"النظافه من الایمان" شعار هر مسلمان گردید. در شهرهای اسلامی حمامها درگذرگاههای اصلی شهر، راسته بازارها و کاخهای حکومتی طوری ساخته میشد که برای تأمین آب بهداشتی و خروج فاضلاب مشکلی پیش نیاید.
شاید بتوان گفت حمامها پس از مسجد و مدرسه یکی از مهمترین بناهای شهری محسوب میشدند. فضای اصلی هر حمام، شامل بینه، میان در و گرمخانه بود. به این ترتیب که هر یک از فضاهای فوق به وسیله راهرو و هشتی از فضای دیگر جدا می شد تا دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضای مجاور تنظیم شود. کف حمامها از سنگ مرمر و دیگر سنگها پوشیده شده بود از جمله تزیینات داخلی حمامها آهکبری به صورت ساده و رنگی بوده است (مانندحمام گنجعلیخان کرمان، کردشت میانه و خسرو آقا اصفهان).