سرویس معماری هنر آنلاین: معماران و هنرمندان مسلمان در ساخت و طراحی مساجد نهایت ذوق و خلاقیت خود را به کار برده و مساجدی با سکوت و آرامش و شکوه برای ما به یادگار گذاشته‌اند که نمایان‌کننده ذوق سرشار زیبایی‌شناسی هنر معماری و البته اعتقاد و ایمان به باورهای دینی شان دارد. معماری مسجد در ایران با چنین پشتوانه تاریخی کاری بس ستروگ و دشوار است که طراح معمار را با دشواری‌هایی رو در رو می‌کند. با مهندس حسین پرهمت متولد 1326 کارشناسی ارشد معماری از دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه ملی ایران و عضو هیئت امنا انجمن مفاخر معماری ایران درباره معماری مساجد امروزی گفتگوی داشته‌ایم که در زیر می‌خوانید.

از لحاظ شما همه مکان‌هایی که در آن آداب دینی اجرا می‌شود مکانی مقدس هستند؟

مکان و زمان مقدس تعریف‌های متفاوتی دارد. مثلا شما مقدس بودن امامزاده‌ها و ائمه را نمی‌توانید با مسجدهای ساده که برای امورات روزمره مردم ساخته می‌شود مقایسه کنید. مساجد ساده را می‌توان به تعداد زیاد در محله‌های مختلف ساخت.

ساخت مسجد ساده چه نیازهایی را می‌طلبد و معمار باید چطور به آن بپردازد؟

چیزی که در این نوع مسجد‌ها اهمیت دارد دیدن مشکلات و مسائل روز است. به طوری کلی مسجد باید برای خود مسجد بودنش اهمیت داشته باشد. یعنی جایی برای اقامه نماز. جایی که مردم قرار است مرتب آنجا رفت و آمد کنند باید امکانات لازم را هم برای مردم در نظر بگیرد. یعنی جای پارکینگ داشته باشد، شیشه‌های دوجداره برای اینکه سر و صدای کمتر به داخل بیاید و ایجاد تمرکز کند و غیره. اما اگر قرار باشد مسجد را برای مراسم ختم در نظر بگیریم نیاز به تالار‌های بزرگ و سالن اجتماعات دارد. در حال حاضر فضاهایی که دیگر مسجد نیستند به مسجد اضافه شده‌اند و یک مقداری اختلال ایجاد کرده است. هر کدام از این نگاه‌ها مسائل خودش را دارد که باید در نظر گرفت و مورد بررسی دقیق‌تر قرار داد.

معماری مقدس اساسا چه نوع معماری است و آیا در همه مساجد این موضوع رعایت می‌شود؟

من مثالی می‌زنم. محلی به اسم مصلی تهران ساخته شده است که می‌توان گفت جزو معماری مقدس است. چون عظمت و فضای بزرگ و امکاناتی که برای آن در نظر گرفته شده است این احساس معنوی را تا حدی ایجاد می‌کند. اما خیلی از مساجد دیگر آن احساس را ایجاد نمی‌کند. البته حرمت مسجد همیشه سر جای خودش باقی است. ما دستورات شرعی داریم که سر جای خودش باقی است، اما نمی‌شود همه چیز را برایش تصور کرد. مثلا اهل تسنن در روستاهای خودشان چهار- پنج تا مسجد بیشتر ندارند، اما اعتقاد دارند صبح اول طلوع باید نمازشان را در مسجد بخوانند و این باعث شده است مسجد‌هایشان همیشه شلوغ باشد. ولی ما چنین رسم و رسوم قرص و محکمی نداریم. بیشتر ظهر‌ها و گاهی هم شب‌ها برای اقامه نماز به مسجد می‌رویم. در دستورهای شرعی هر جا اسمش مسجد باشد شامل این قضیه می‌شود. یعنی هر جا یک سری رعایت‌هایی بشود آنجا را مسجد می‌نامیم.

به نظر شما مسجدی که شکل و ظاهری مدرن داشته باشد نیز می‌تواند به عنوان مسجد در نظر گرفته شود؟

به هر حال هر مکانی که برای آن صیغه مسجد خوانده شود، مسجد است. حالا اگر یک سری اصول معماری در آن رعایت نشود بحث دیگری است. در حال حاضر مسجد‌ها را مجلل می‌کنند، سالن‌های بزرگ اجتماعات در آن می‌سازند و شکوه و جلال ظاهری به آن می‌دهند و همین مسجد‌ها را از آن معنویت لازم دور کرده است. البته در مورد بعضی موارد باید سازنده آن به بحث نشست. آن‌ها هم دلایل خودشان را دارند. اگر بگوییم خوب است یک مشکلاتی پیش می‌آید و اگر بگوییم بد است داستان دیگری پیش می‌آید. به نظر من باید مورد به مورد بررسی کرد. این یک مسئله قیاسی نیست بلکه کاملا استقرایی است. نمی‌شود به طوری کلی گفت خوب است یا بد. متاسفانه معماری مساجد ما یک مقداری به هم ریختگی پیدا کرده است. باید اساتید مختلف بیایند کار‌شناسی کنند، نظر بدهند و تمام جوانب را بررسی کنند. البته ما با شهرداری هم در این زمینه مشکل داریم. تذکراتی می‌دهیم و مسائلی را مطرح می‌کنیم اما غیر از این چاره دیگری نداریم. تازه مشکل دیگری هم این وسط وجود دارد. مثلا آقایی ۲۰۰ متر زمنش را وقف مسجد می‌کند. این مقدار زمین، مناسب مسجد نیست. چیزی نمی‌شود در آن ساخت، فضایی ایجاد نمی‌شود اما اصرار هست برای ساخت آن.

تا چه حد تزیین را برای مسجد لازم و ضروری می‌دانید؟

مردم به برخی از مساجد می‌روند چون جذب امام جماعت آن مسجد شده‌اند. یعنی آن مسجد به خاطر شخص امام جماعت معروف شده است. بنابراین بنا در درجه دوم اهمیت قرار دارد. شخصی که در مسجدی صحبت می‌کند، مردم را ارشاد می‌کند، و به درد آن رسیدگی می‌کند و به طور کلی پیش‌نماز است باید مقبول و مورد اعتماد مردم باشد. یعنی متولی مسجد اهمیت بیشتری نسبت به بنا دارد. این نکته از نظر نیفتد. حالا اگر در مسجدی فردی برود که حالا نمی‌گوییم صلاحیت ندارد، آدم جذابی برای نمازگزاران و مردم نباشد آنجا رونق پیدا نمی‌کند. مسجد بستگی دارد به کسانی که به آن عمق می‌دهند.

پس اگر بنا در درجه دوم اهمیت است، جایگاه معماری مقدس کجا است؟ آیا خود معماری به فضا بعد معنوی نمی‌دهد؟

معماری که مسجد طراحی می‌کند، در این کار صلاحیت لازم را دارد و معنویت مکان را پیشاپیش در نظر می‌گیرد. یعنی معمار خودش صاحب تجربه است. اگر طراحی مسجد را به آدمی بدهیم که این‌کاره نباشد، اشتباه از ما است، از کارفرما است. کارفرما کار را به کسی سپرده است که وارد به طراحی مسجد نیست. ما باید کارفرمای هوشمند داشته باشیم و معماری را پیدا کنیم که صاحب تجربه در طراحی و ساخت مسجد باشد، به اصول کار آگاه باشد و چند نمونه در پرونده‌اش داشته باشد. اگر کار مسجد را به معماری بدهیم که کارهای تجاری کرده و مسکونی‌های مجلل در پرونده‌اش وجود دارد، طبیعی است که طراحی مسجد را هم به‌‌ همان طرف می‌برد.

به نظر شما مسجد ولی عصر که یک نمونه مسجد مدرن است تا چه حد می‌تواند از استقبال عمومی بر خوردار شود؟

به نظر من در مورد مسجد ولی عصر پیش از اینکه اصلا وارد بحث معماری مقدس و معنوی آن شویم باید بگویم اصلا آن مکان مناسب مسجد نبوده است. اصلا جایی برای پارک ندارد، هیچ کس نمی‌تواند آنجا ماشینش را پارک کند و برود داخل. به عبارتی اصلا امکان استفاده ندارد و مردم را با مشکلات عدیده‌ای رو به رو می‌کند. در مراسم عاشورا و تاسوعا با آن همه جمعیت دردسر‌های بسیاری ایجاد خواهد شد. اگر این نکات دیده شده باشد مشکلی نیست، اما اگر ندیده باشند گرفتار معضلات و مشکلات فراوانی می‌شوند. البته همه این داستان‌ها به کسانی بر می‌گردد که چنین سفارشی داده‌اند. بسیار برایش هزینه شده، خیلی مجلل و فاخر است ولی آن روحانیت و اخلاصی که از معماری مسجد انتظار می‌رود، در آن دیده نمی‌شود. الان هم نمی‌توانند خرابش کنند. ممکن است این مسجد از چشم مردم بیفتد و تنها به عنوان یک مکان تشریفاتی دیده شود. سالن اجتماعات بزرگ و مجلل دارد و حالا در آن نماز هم خوانده می‌شود.

فرض کنیم متولی مورد اعتماد و قابل قبولی بتواند مردم را به این مسجد بکشاند آن وقت داستان تفاوت خواهد کرد؟

خیلی اثر می‌گذارد. اگر پیش نماز طوری صحبت کند که عوض صد نفر هزار نفر پای صحبتش بیایند کار مثبتی صورت گرفته و مسجد هم جایگاه خودش را پیدا می‌کند. اما موضوع معماری بنا سر جای خودش هست. در ‌‌نهایت اینکه از آن فضا استفاده می‌شود. آنجا مکانی می‌شود که مورد استفاده قرار می‌گیرد.

چقدر استفاده از متریال روز می‌تواند کیفیت فضای معنوی مسجد را تحت تاثیر قرار دهد؟

استفاده از متریال روز بد نیست. فرض بفرمایید ما امروز دیگر خشت استفاده نمی‌کنیم. امروز ما تیر آهن داریم. می‌توانیم با آن سقف‌هایمان را ببندیم. لازم نیست شبیه گذشته کار کنیم. اگر هم بخواهیم شباهتی ایجاد کنیم داریم با کمک تکنولوژی روز انجام می‌دهیم. یک زمانی معماری ما از روی ناچاری بود. مثلا از روی ناچاری چون دهنه ده متر را بلد نبودیم، از قوس استفاده می‌کردیم. الان اگر به قوس نیاز نداشته باشیم لازم نیست استفاده کنیم. نترسیم. معماری که می‌خواهد با متریال جدید کار کند باید با کارکرد آن‌ها آشنا باشد. یعنی ضمن استفاده از متریال جدید شخصیت مسجد را درست بشناسد. یعنی آدرس درست به بیننده بدهد تا با یک ساختمان تجاری عوضی گرفته نشود. یعنی معلوم کند اینجا مسجد است.

انتهای پیام/