سرویس معماری هنرآنلاین : ساناز افتخار زاده نویسنده کتاب " از آشوب ادارک تا شناخت معماری" تئوری آشوب را در بررسی معماری و ساخت فضا مطرح کرده است. این کتاب روشمند و علمی انسان، ادارک و دریافت انسانی را مبنا و محور اصلی کار خود قرار داده و تمامی یافته‌ها و داده‌های گزارش شده خود را حول جایگاه طبیعی و فرهنگی انسان در معماری عرضه می‌کند. گفتگوی زیر با نویسنده این کتاب را در زیر می‌خوانید.

چه دغدغه‌ای در حوزه معماری شما را به سمت تئوری آشوب کشاند؟

من از ریاضی به رشته معماری رفتم. رتبه دو رقمی کنکور بودم و توقع داشتم رشته‌ام خیلی علمی باشد. هر چند می‌دانستم معماری چیزی بین علم و هنر است اما با چیزی مواجه شده بودم که نه علم بود و نه هنر. استادان معماری چیزی که تدریس می‌کردند بر اساس سلیقه بود. در نتیجه شما نمی‌توانستید در دانشگاه این سوال را مطرح کنید که معماری اساسا چیست؟ یعنی یک تعریف جامع، واضح و یکسانی از این که معماری چه چیز می‌تواند باشد وجود نداشت. هنوز هم وجود ندارد. برای من این موضوع قابل قبول نبود. برای منی که عادت داشتم همه چیز را به شکل علمی نگاه کنم سخت بود پذیرفتن آن و دچار افسردگی شدیدی شدم. یعنی شما باید طرحی می‌کشیدید و با استاد کلکسیون می‌کردید تا چیزی در بیاید و در نهایت باب سلیقه استاد باشد. سال 75 با کارگاه سیستم‌های هوشمند آشنا شدم. کارگاهی در خصوص هوش مصنوعی. ایران در زمینه هوش مصنوعی خیلی پیشرفت کرده است. خیلی‌ها ممکن است مانوری روی این قضیه نکنند اما استادان خیلی خوبی در این زمینه هست.

شما چطور با آنها آشنا شدید؟

من تصادفا از روزنامه با این کارگاه آشنا شدم و چون خیلی علاقه به مسائل ریاضی داشتم، شرکت کردم و با دانشمندای این حوزه آشنا شدم که مهمترین آنها کارول لوکس بود که از دانشمندان برجسته بین‌المللی این حوزه است. متاسفانه چند سال پیش فوت کرد. عباس عرفانیان امیدوار و کامبیز بدیع از دیگر استادان این حوزه هستند. به فکر افتادم چطور می‌توانم این اطلاعات را در معماری به کار بگیرم. آنها از تئوری آشوب برای تشریح مغز و سیستم‌های عصبی استفاده می‌کردند. از اینجا من این کمک را گرفتم که به کمک تئوری آشوب، ببینم چه محیطی برای این سیستم مغز مناسب است؟ طبعا اگر شما بتوانید آن محیط مناسب برای مغز را تعریف کنید، در واقع معماری را تعریف کرده‌اید. از اینجا بود که من وارد این قضیه شدم و رساله‌ام را روی این موضوع بستم. چکیده بحث این است که "چه محیط هایی برای مغز انسان مناسب است؟".

بحث اصلی تئوری آشوب چیست؟

تئوری آشوب یک تئوری آشنایی است که در دهه‌های اخیر مطرح شده و جنبه‌های مختلف‌اش امروز به اثبات رسیده است و نام علم آشوب گرفته است. تئوری آشوب ساختارهستی را تعریف می‌کند و توضیح دهنده سیستم‌های آشوبناک است. سیستم‌ها به سه دسته تقسیم می‌شوند. خطی، تصادفی و آشوبناک. سیستم‌های خطی تکرار شونده،سیستم‌های تصادفی که غیرقابل شناخت هستند و سیستم‌های آشوبناک که همیشه نو و تازه‌اند و اطلاعات برای مغز انسان دارند. ضمن این که این سیستم‌ها برای ما قابل شناخت هم هستند.

چرا آشوبناک؟

اسم آشوب برای این بوده که این سیستم را نمی‌شناختند ولی امروزه در موردش شناخت داریم. منتهی این اسم روی این سیستم مانده است. البته این طور نیست که منظورمان هرج و مرج باشد بلکه منظور، نظم در بی نظمی است که در واقع پایه و اساس مناسبات طبیعت در تولید خود است. در واقع هر چیزی را که در طبیعیت می‌بینیم برای ما در زمره سیستم‌های آشوبناک اجای می‌گیرد.

در جایی از کتاب گفته‌اید طبیعت برای انسان همیشه زیبا به نظر می‌رسد و بر مبنای این بحث موضوع خودتان را مطرح کردید؟ شما به دنبال چه نتیجه‌ای بودید؟ آیا می‌خواهید بگویید معماری فرم و شکل زیباشناسانه دارد همانطور که طبیعت چنین است؟

یکی از اهداف من همین بود. ولی بیشتر منظور این است که چطور طبیعت برای همه انسان‌ها فارغ از ملیت، جغرافیا و نژاد، زیبا است. پس معماری هم باید چنین باشد. نه این که معماری زیبایی دارد بلکه باید در بهترین حالت خودش را به این زیبایی نزدیک کند. اول آمدم طبیعت را به زبان آشوب تعریف کردم و از این زبان برای تعریف معماری استفاده کردم. معماری‌‌ای که من تعریف می‌کنم خصوصیات طبیعت را فارغ از تقلید فرمی دارد. وقتی ما در فضای طبیعی قرار می‌گیریم چگونه لذت می‌بریم؟ بعد آن لذت را من ترجمه کردم به این که چطور می‌شود از آن در فضاهای معماری استفاده کرد؟

این حکم که معماری جدای از طبیعت هیچ معنایی ندارد چقدر همسو با بحث شما است؟

همسو است. نظریه‌های طبیعت‌گرا و آنهایی که استفاده ارگانیک از طبیعت می‌کنند همسو با این نظریه حرکت می‌کنند. بعضی‌ نظریه‌ها مثل معماری پایدار می‌گوید از طبیعت استفاده کنیم و به آن احترام بگذاریم، آلودگی ایجاد نکنیم و... همه این صحبت‌ها قابل قبول است. چون طبیعت مادر همه چیز است و در تئوری آشوب هم این موضوع مطرح می‌شود اما باز فرق است بین این دو. من به این موضوع پرداختم که چطور مغز از این که طبیعت مادر همه چیز است، استفاده می‌کند. یعنی وقتی به درختی نگاه می‌کنید چطور از فرم آن لذت می‌برید؟ شما می‌توانید در طبیعت قرار بگیرد و مستقیما از طبیعت استفاده کنید. اولین توصیه هم همین است. لازم نیست معماری کنید، بیشتر لازم است طبیعت را حفظ کنید. اما مرحله بعدی این است که حالا فرض کنید اگر در محیط طبیعی نیستید چطور آن را طراحی کنید که همان احساس در طبیعت بودن به شما دست بدهد؟

به هر حال معماری مصنوعی است و با طبیعت فرق دارد. چیزی شبیه هنر است. هنر مصنوع دست بشر است و از دیدن آن هم لذت می‌بریم. چطور این دو را به هم نزدیک می‌کنید؟

مسئله تئوری آشوب هم همین است. برای همین است که این تئوری هنوز درست مطرح نشده اما هنر این تئوری همین است که هندسه‌ای معرفی می‌کند که بتوانید این کار را بکنید. چون بالاخره راه حل‌های دیگری هم بوده است.

از لحاظ شما معماری فرم و هنر است یا جنبه کارکردی آن باید بر جنبه هنری‌اش غلبه داشته باشد؟

همیشه این موضوع مطرح می شود که معماری چیزی بین هنر و علم است. من فکر می‌کنم باید به کارکرد توجه کنیم ولی این کاربری نه فقط برای جسم بلکه برای مغز و روان هم تعریف می‌شود. باید معمار بتواند فضایی ایجاد کند که شمای کاربر وقتی داخل آن فضا می‌شوید، نه تنها اعمال‌تان را راحت‌تر انجام بدهید بلکه احساس لذت هم بکنید. این برخوردی که الان با معماری می‌شود، که فرض کنید در مسابقه‌های معماری حجم عجیب و غریبی تحویل می‌دهند، دیگر مجسمه سازی است و معماری نیست. اصلا فرق‌اش با مجسمه سازی این است که شما داخل فضا زندگی می‌کنید. مجسمه بیرونش را نگاه می‌کنید. چیزی که از آن غفلت می‌کنند کیفیت زیستی داخل معماری است. در نتیجه شما می‌بینید حجم در مقیاس کیفیت زیستی بیشتر است.

براساس همین نکته است که در تئوری آشوب شما از معماری انسان مدار گفتگو می‌کنید؟

بله.

می‌توانید نمونه ای از معماری سنتی و یا معماری مدرن مثال بزنید که توانسته باشد منطبق با تئوری آشوب باشد و یا تا حدی با معیارهای آن همخوان باشد؟

خب! در کتاب چند نمونه از این طرح‌ها را نشان داده‌ام. قدم به قدم نشان دادم که شما بر اساس این تئوری می‌توانید کار کنید. اما سوال خوبی که کردید و جالبی‌اش همین جا است، اینکه در این کتاب بعد از این که تئوری را مطرح کردم آن را با روش شهودی و تجربه‌ای که معماران قدیم ما داشتند مقایسه می‌کنم و جالب است بدانید چقدر این‌ها به هم نزدیک است. درست‌اش هم همین است. وقتی تئوری آشوب مغز بشر را تعریف می‌کند، اگر بر اساس ذات واقعی انسانی و سیستم طبیعی مغز عمل کنید، باید این تئوری جواب بدهد. معماری گذشته ما -اگر با ابزار این تئوری بخواهم نقدش کنم-کاملا در این تئوری جواب می‌دهد. کما این که در کتابم مسجد شاه اصفهان را در چهل صفحه نقد کردم و نشان دادم که دقیقا چطور این تئوری در این معماری جواب داده است.

از معماری معاصر نمونه‌ای وجود دارد؟ و یا به معیارهای این تئوری نزدیک شده است؟

از لحاظ این که نزدیک شده باشد موزه هنرهای معاصر مثال خوبی است. یعنی تقریبا بیشتر موارد تئوری در این معماری رعایت شده ولی مثلا در سال‌های اخیر نه. واقعا نمی‌بینم. پروژه‌ای که انسان مدار باشد دیده نمی‌شود. اکثرا معماران به دنبال این هستند که چیز عجیب و غریبی طراحی کنند و فرم بیرونی‌اش جالب باشد. به هیچ عنوان برایشان مهم نیست که درون آن چه اتفاقی دارد می‌افتد، کیفیت درونی فضا رعایت شده یا خیر. در این تئوری دقیقا توضیح می‌دهد که هر فرم یک دلیلی برای کاربری دارد که این مثلا فرض کنید تا 50 سال پیش کاملا درک می‌شده و استفاده می‌شد ه است ولی الان معماران ما چیزاهایی طراحی می‌کنند که جالب، عجیب و جذاب است. مجله‌های معماری را نگاه کنید! پر از این پروژه‌های عجیب و غریب است. ولی یه لحظه فکر کنید این پروژه‌ها چه تاثیری بر مخاطب می‌گذارد؟ فرض کنید یک چیزی شبیه کاغذهای چروک شده.

در اوج‌اش آثار زاها حدید؟

چیزی شبیه آن. ولی در نظر نمی‌گیرند فضا چه تاثیری روی افراد درون آن می‌گذارد. معمار این طرح‌های عجیب فقط دنبال این است که یک فرم عجیب و غریب تولید کند. معماری نزدیک شده است به مجسمه سازی. حالا در معماری زاهاحدید و گهری و اینها، در واقع دلایل سیاسی و تجاری هم وجود دارد. مثل مد می‌ماند. طراحان لباس را ببینید چیزاهایی عجیب و غریب می‌پوشند، برای خودشان صنعتی هم دارند و تبلیغات می‌شود. معماری هم به این سمت رفته است. کشورها تبلیغ می‌کنند و درخواست می‌شود که بیا برای ما یک چنین چیزی بساز چرا؟ چون بِرنَد شده است. همه دوست دارند بروند بییند و بگویندعجب چیزی است. سر قفلی آن مغازه بالا می‌رود. تجارت است و اصلا مهم نیست برای انسان چه اتفاقی می‌افتد و اصلا در بحث‌هایشان یک چنین چیزی مطرح نمی‌‍شود. ولی مسئله این است که داخل ایران چرا باید چنین اتفاقی بیفتد؟ مثلا پدیده کیش می‌آید و بافت تاریخی و سنتی مشهد را به هم می‌ریزد. این موضوع خیلی پیامدهای فرهنگی، روانی، انسانی دارد. نه مسوولان متوجه هستند و نه معماران به این قضیه می‌پردازند. واقعا معماری ما وحشتناک راه خودش را گم کرده است. وقتی می‌گویید نمونه، حتما من می‌توانم نمونه‌هایی در طراحی ساختمان‌های مسکونی پیدا کنم. آدم‌هایی که با خودشان رو راست بوده‌‌اند وطرح‌های خوبی کار کرده‌اند. ولی واقعا در سطح و مقیاس عمومی و ملی هیچ طرحی را نمی‌توانم مثال بزنم.

بر اساس چه مشخصه‌هایی طرح معماری مسجد شاه اصفهان را یکی از طرح‌هایی می‌دانید که همسو با تئوری آشوب ساخته شده است؟

البته این خیلی مفصل است. چون باید یکی یکی آن تشریح کنم ولی به صورت عام باید بگویم این انسان است که در آن پروژه اهمیت دارد. مسجدشاه اصفهان از لحاظ کاربری‌های مختلف، خدمات مختلف در این تعریف می‌گنجد. چرخشی که نسب به میدان نقش جهان کرده است و در عین حال احترام گذاشته به فضای عمومی میدان و از طرفی تعریف خاص معماری خودش را پیاده کرده است، رواق بندی‌ها و این که مقیاس انسانی را خورد می‌کند تا وارد مسجد بشوید همه و همه منطبق بر این تئوری است. به این ترتیب مسجد هم خودش را در مقامی که باید باشد نشان داده و هم به ورود انسان احترام می‌گذارد. واقعا اگر بخواهیم تک تک مشخصه‌هایش را بررسی کنیم، آنقدر وسیع است که در توصیف نمی‌گنجد اما به صورت خلاصه می‌خواهم بگویم معماری گذشته به انسان احترام می‌گذاشته ولی معماری‌های امروزه به هر چیزی توجه می‌کنند جز انسان. معماری معاصر یا برای کارفرما هستند یا برای خودنمایی یا برای پول ولی برای بهره بردار نیستند.

اگر صحبت پایانی دارید بفرمایید.

راستش به گوش مسئولان برساند اگر نجنبند تا 5 سال دیگر چیزی به اسم معماری نخواهیم داشت. به طور کامل این قضیه که معماری چیزی است در خدمت انسان فراموش شده و فقط خود ملک مهم است. چیزی که در راس کار قرار گرفته است، معامله ملک و یک متر دو متر و نه درخت و حیاط و محیط زیست و نه خود انسان و این خطر بززگی است که دارد انسان را از انسانیت خارج کند.

انتهای پیام/