سرویس معماری هنرآنلاین: در ابتدای دور دوم جلسات انسان‌شناسی و فرهنگ که یکشنبه برگزار شد، فیلمی مستند از اولین خانه سازی‌های انسان در میان غارها و تپه‌ها به نام "پیدایش" به کارگردانی حمید سهیلی پخش شد. در این فیلم نمونه‌هایی ساخت و ساز در غارها و تپه‌های ایران بررسی شده بود، از جمله شهر سوخته، تپه سیلک، تپه مغان و غیره.

سپس ناصر فکوهی انسان شناس و مترجم در اولین نشست از دور دوم انسان شناسی و فرهنگ با عنوان "‌انسان‌شناسی خانه و فضاهای درونی " درباره انسان شناسی خانگی به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: انسان‌شناسی خانه سابقه طولانی در مباحث فرهنگی ندارد و شاید بتوان گفت در حدود بیست سالی است که مطرح شده است. از زمانی که مطالعات نشان داد فردیت در حوزه خصوصی مرتبط با حوزه اجتماعی نیز هست و هر فرد خود یک برساخته اجتماعی است. وی با شعری از مولوی آغاز کرد و ادامه داد: مولوی می‌گوید: ما برون را ننگریم و قال را / ما درون را بنگریم و حال را و این نشان از اهمیت درون و بیرون دارد که به بحث ما ارتباط پیدا می‌کند و بخش مهمی از بحث من را بیان می‌دارد.

وی گفت: انسان در خانه به عنوان یک موجود بیولوژی زندگی می‌کند. یکی از نیازهای اصلی او سرپناه است. شهر یک ساخته جدید نیست. سابقه شهر سازی انسان به هفت هزار سال برمی‌گردد. در تهران بقایایی از شهرسازی در تپه قیطریه دیده شده است. با انقلاب صنعتی اما شهر به معنای مدرن آن شکل می‌گیرد.

او ادامه داد: ما برای اینکه از دورن به بیرون بیاییم باید از یک مرحله گذار رد شویم و آن مرحله به مثابه زبان عمل می‌کند. در ابتدا ما بدن را داریم و سپس پوست که رابطه بدن را با بیرون محدود می‌کند، همان طور که دیوار خانه را از بیرون جدا می‌کند اما زبان مثل در خانه عمل می‌کند و ما را به فضای بیرون هدایت می‌کند. برابر نهاد خانه، خون، خانواده، و خانه در مجموعه واژگان حوزه سیاسی می‌شود سرزمین، تبار، ملت و کشور. این سیستم زبانی در زبان‌های دیگر نیز دیده شده است و بیراه نیست که این اتفاق می‌افتد. در گفتمان‌های سیاسی دائما از این تعبیرها استفاده می‌کنند"مام وطن"، "خانه ما" و غیره تا رابطه خانه فردی و خانه سیاسی را بسازند.

این انسان‌شناس و اسطوره‌شناس اضافه کرد: امروزه ما از فضا / زمان و مکان یاد می‌کنیم. باید بگویم. فضا به تنهایی معنایی ندارد. هیچ فضایی بدون زمان وجود ندارد. باید بگوییم تهران زمان قاجار یا تهران امروز. اما فضا می‌تواند مادی باشد یا مادی نباشد. در رویا می‌توایند کوچه‌ای را در نظر آو.رید که واقعیت دارد اما شاید امروز آن کوچه دیگر نباشد. این کوچه ذهنی واقعیت دارد اما مادیت ندارد.

وی گفت: به هر حال مکان جایی است که شما از آن هویت می‎‌‎گیرید. خانه مهمترین جایی است که انسان از آن هویت می‌گیرد اما شاید یک ایستگاه اتوبوس هویتی به شما ندهد. در گذشته محله‌ها به انسان‌ها هویت می‌دادند اما امروز هیچ محله‌ای در تهران به مردم هویت نمی‌دهد. محله‌ها لامکان هستند. یک خیابان، پارک، حتی قبرستان می‌تواند فضای بیرونی تلقی شود و یک مرکز تجاری، سینما، بیمارستان و حتی قبرستان فضایی درونی است.

وی اظهار داشت: در ابتدایی‌ترین نقاشی‌ها هر کس خانه را چارچوبی می‌کشد با سقفی و دری و دو پنجره و آسمان و چند درخت در کنارش. این تصویر آرمانی و باستانی خانه است که در اذهان ما بالا می‌اید. سرپناه ما را پیش از هر چیز از باران و برف در امان نگه می‌دارد. خانه در عین حال بازتعریف رابطه با طبیعت است. خانه خارج از طبیعت نباید وجود داشته باشد.

فکوهی در ادامه گفت: ورود به خانه یک مرحله گذار است و باید با مناسکی همراه باشد. این مناسک از طریق پله ایجاد می‌شود. ما سعود می‌کنیم از طریق پله و راهرو ادامه عبور ما به فضای دیگر گونه است. اگر این مناسک حذف شود و فضاها تفکیک نشود، ما دچار اختلال رفتاری می‌شویم و نمی‌فهمیم کی بیرونیم و کی درون. یک خانه رویایی و پولدارانه همان المان‌ها را دارد که یک خانه روستایی و حتی چادر. آشپزخانه اما از مهمترین بخش‌های خانه است که افراد را در یک مرکز دور هم جمع می‌کند. آتش از هفت هزار سال پیش توسط انسان ساخته شد و از همان زمان بود که انسان توانست از بالای درختان پایین بیاید و روی زمین خانه بسازد و غذایش نیز متفاوت شد.

وی ادامه داد: انسان هرگز غار نشین نبوده است بلکه غارها را برای اقامتگاه‌های موقت استفاده می‌کرده است. از همین رو است که آتش گاهی با مرکز و حتی خانه یکی انگاشته می‌شود. "کانون گرم خانه" از همین معنا بر می‌آید. کانون همچنین اشاره‌ای به زهدان مادر و سپس آغوش وی دارد. خانه جایی است که در آن به دنیا می‌آمدند و همانجا می‌مردند. امروزه اما انسان‌ها در بیمارستان به دنیا می‌آیند و در همان بیمارستان نیز می‌میرند. خانه امروزه به صورت یک مفهوم منسجم در حال ویرانی است. خانه امروزی درون خود هویت‌های بیگانه را ایجاد می‌کند که با استفاده از سیستم‌های رسانه‌ای مثل اینترنت و غیره حباب‌های بیگانه ایجاد می‌شود.

فکوهی گفت: اگر کارکردهای خانه به بیرون از آن انتقال پیدا کند خانه دیگر از بین می‌رود و یک سلول تهی از ان به جای می‌ماند. به هر حال خانه یک رابطه واژگانی با خانواده دارد و از سیستم‌های باستانی است که به ما رسیده است. خانه یک سیستم فرهنگی است که در هنرهای مختلف مثل ادبیات، تئاتر، عکس و سینما بازنمایی می‌شود. ما خانه خودمان را در بدنمان داریم. کسی که راه می‌رود، حرف می‌زند به نوعی خانه‌اش را داخل خودش دارد.

سپس منیژه غزنویان معاون انسان شناسی فرهنگی سخنرانی خود را پیرامون انسان ‌شناسی خانه آغاز کرد.

وی به بررسی خانه‌های پیش از انقلاب صنعتی در انگلستان و هلند پرداخت و گفت: در آن خانه‌ها فضاهای کمی داشت و تعداد افرادی که در ان زندگی می گکردند بسیار بود. این در حالی است که تنها 500 خدمتکار در یک خانه اشرافی زندگی می‌کرد. با این حال خانه اشرافی نیز خانه‌ای راحت نبود. هال تنها جای مهم خانه بود که با تغییر کاربری آن و جا به جا کردن مبلمانش فضاهای دیگر ساخته می‌شد. سیستم بهداشتی مناسب نبود و مخصوصا پنجره‌ها کم بودند چون مالیات بر شیشه باعث می‌شد از المان آن استفاده کنند. آشپزخانه فضای شسشتو نبود و برای تمیز کردن لباس‌ها باید آب از خارج حمل می‌شد. اما با انقلاب صنعتی و پیدایش قشر تازه‌ای به نام بورژوا فضای خانه بسیار تغییر کرد.

وی ادامه داد: بورژواها از شهر خارج شدند و برای خود مکان‌‎های تفکیک شده قائل شدند. تعداد اتاق‌ها زیاد شد و هر کس جای خود را داشت. خدمتکاران تفکیک شدند و جایگاه معمانان تغییر کرد. کم کم فضای داخلی خانواده نی زتفکیک شد و ابتدا جای فرزندان جدا شد و سپس جای همسر نیز جدا شد. اختراع یخ و شیشه و وسایلی مثل سینک و ماشین لباس شویی کمک کرد خانه جای راحت تری باشد.

وی گفت: معماری به نام استیون در کتابی خانه بورژوایی را تشریح کرده است. وی با این که خانه‌ای نساخت اما طرح یک خانه را کشید که در آن خانه مستقل از شهر است و باید درهای آن قفل باشد. برای هر اتاق کلید تعبیه کرد و فضای مهمان را جدا کرد. شاعر هلندی‌ای به نام "کش" نظم جدیدی به خانه بورژوایی داد. مبلمان را فیکس کرد، هر وسیله‌ای را در جای مخصوص قرار داد و نقش ویژه ای به زن به عنوان مبلمان خانه داد. تعریف زنانه‌ای که کش از خانه داد باعث شد خانه با آبرو در کنار هم قرار بگیرد. هر چقدر بیرون خشن‌تر می‌شد، درون راحت و هر چقدر کار بیرون سخت‌تر، درون خانه جای آرامش می‌شد بدین ترتیب بیرون با درون یک گفتگو برقرار کرد. وی در ادامه گفت: اما این وضعیت در خانه‌های ایرانی پیش از انقلاب صنعتی دیگرگونه بود. در اینجا برعکس انگلستان فضاها زیاد بود و تعداد اتاق‌ها بیشتر و فضاها کاملا تفکیک شده. زن در خانه به کارهای خاص خود می‌پرداخت و در مراسم جایگاه زنان و مردان کاملا تفکیک شده بود. بهداشت شرایط کاملا متفاوتی از خانه‌های اروپایی داشت و نور و پنجره در خانه‌های باز ایرانی کاملا استفاده‌ می‌شد. در اینجا انقلاب صنعتی باعث شد خانه‌ها کوچک شود، ایوان و حیاط کارکردش را از دست بدهد و شکافی در خانواده ایجاد شود.

انتهای پیام/