سرویس معماری هنرآنلاین؛ خانه محل امنی است که روح و جان در آن میآرامد. رشد میکند و به تعالی میرسد. اما خانه؛ واژههای فراتر از اینها دارد؛ در جامعهی سنتی ایران خانواده از واحدهای بنیادین جامعه و خانه محور اصلی یکپارچگی خانواده بود؛ به همین دلیل خانه چنان طراحی میشد تا از دنیای بیرون جدا باشد. در واقع خانه حریمی مقدس بود؛ بنابراین ساکنان این حریم باید از نگاه نامحرم و از هر دخالت ناخواستهای در امان باشند.
از نظر شکل بیرونی، خانهی سنتی را دیوارهای بلندی فرا میگیرند که هیچ راه دیگری به جز ورودی ندارند و آنچه در این خانهها احساس میشود، فضایی ایمن و آرامش بخش و جهانی متعادل و هماهنگ است که حیاط های روحانگیز در قلب آن میتپد و عالمی پر از نور، آب، طراوت و معنا را تصویر میکند.
در این خانهها هیچ دیوار و دری ساده رها نشده است. همه جا از مقرنسها و رسمیها، نقاشیها و گچبریها، هم آمیخته با رنگ و نقش و در اوج توازن و تعادل ساخته شده است. متاسفانه در حال حاضر تعداد کمی از این خانههای تاریخی ارزشمند سالم بر جای مانده که به ندرت قدمت آنها از چهار قرن فراتر میرود؛ اما همین یادگارهای اندک دوران پیشین نشانی از یک معماری صحیح و نگرشی عمیق دارند که با برخورداری از فضاهای داخلی زیبا، مکانی دلپذیر و بهشتگونه را برای اهالی خود فراهم میآورند.
مهدی فقیهی، پژوهشگر میراث فرهنگی در اینباره گفت: در زندگی امروزی از یک سو عوامل ماشینی و غیر انسانی و از سوی دیگر دستهای ناآشنا به تاریخ و فرهنگ دیرینهی این مرز و بوم با دشنههای لجاجت و نابخردی این آثار گران سنگ را یکی پس از دیگری فرو میریزند تا به دست فراموشی سپرده شوند.
او افزود: این خانههای سنتی و قدیمی را که دارای ویژگیهای اصیل معماری ایرانی - اسلامی هستند، میتوان از لحاظ اسلوب ساخت و ترکیب فضاها از دو جهت مورد بررسی قرار داد، یکی مذهباندیشی و درونگرایی ساکنانش و دیگری تأمین آسایش و رفاه هر چه بیشتر برای اهالی خانه.
به عنوان مثال برخی از مواردی که در درونگرایی و مذهبیاندیشی خانههای قدیمی بروز میکردند را میتوان به احداث دیوارهای بلند در جبههی بیرونی برای خصوصیتر کردن فضا و محدود کردن دید افراد غریبه، به کارگیری دربهایی دارای کوبه و حلقه برای تشخیص میهمانان مرد از زن، استفاده از هشتی و راهروهای طویل برای جلوگیری از ورود ناگهانی افراد به فضاهای داخلی خانه، تقسیم نمودن فضاهای اصلی بنا به دو بخش اندرونی و بیرونی که با ساختارهای مجزا از یکدیگر شکل میگرفتند، اشاره کرد.
فقیهی گفت: اما راجع به آسایش و طلب رفاه برای ساکنان خانه نیز، باید اذعان داشت که ساخت ارکان و اجزایی مانند حیاط های وسیع و متعدد، طراحی آبنماها و باغچههای کوچک و بزرگ، ایجاد فضاهایی نظیر تختگاه و حوضخانه، ساخت ارکانی نظیر تالار شاهنشین و اتاق وستاخ، جهت دهی بناها در محوری مشخص برای حداکثر استفاده از عوامل طبیعی مختلف مانند بهرهگیری از سایه و آفتاب مطلوب در فصول مختلف و از همه مهمتر مزین کردن میهمانخانه و دیگر فضاهای داخلی با عناصر تزئینی بیشمار جهت ایجاد مکانی شاد و روح انگیز از جملهی این تدابیر به شمار میآمد. متأسفانه به مرور زمان و با تقلید کورکورانه از معماری غربگرایانه، اصول معماری سنتی و منطق حاکم بر آن از میان رفت و زیباییهای همراه آن نیز به دست فراموشی سپرده شد.
به گفته او اوج این تحولات را در اواسط دورهی قاجار شاهد هستیم که اماکن سنتی جای خود را با بناهای برونگرای غربی بخشیدند. این ساختمانهای تازه به دوران رسیده گرچه با استفاده از مصالح و تکنولوژی جدید قدری بر استحکام و استواریشان افزوده شد ولی در عوض روح و هویت ایرانی از آنها دور شد. با پیدایش عناصر جدید در ساخت و ساز خانهها که غالباً نیز به شکل ساده نمود پیدا میکردند بسیاری از فضاهای خصوصی و مزین به تزئینات پرکار خانههای سنتی، یا به کلی حذف گردید و یا تا حد زیادی از اهمیت آن کاسته شد و نقوش و طرحهای مختلف تزئینی که تا آن زمان باعث زیباییهای داخلی بنا میگردید به جدارهی خارجی و نمای ساختمان انتقال پیدا کردند.
این در حالی است که فقیهی معتقد است: در هر حال در سبکهای جدید معماری عواملی نظیر تغییر روند خانهسازی، اضافه شدن ایوان به فضای مقابل اتاقهای رو به حیاط، کوتاهتر شدن دیوارهای بیرونی خانه، عریضتر شدن معبرهای منتهی به خانهها، حذف هشتی از عناصر ورودی خانه، اضافه شدن فضایی محصور و ارتباطی به نام "هال" در قلب ساختمان برای تسهیل دسترسی به بخشهای مختلف بنا، ایجاد تراسها و فضاهای نیمه باز با پنجرههای رو به کوچه و خیابان، کنار گذاشتن مصالح بومی، ادغام فضاهای اندرونی و بیرونی با یکدیگر، اشغال فضاهای مفید بنا با اهمیت یافتن پله، حذف حیاط مرکزی، انتقال ارکان اصلی ساختمان به یک طرف بنا، کوچکتر شدن فضاهای بزرگ و وسیع و بسیاری از عوامل دیگر باعث شدند تا روح، نشاط و هویت معماری ایرانی از خانههای سنتی رخت بر بندند. حذف عناصر درونگرا از فضاهای اصلی خانه سبب از بین رفتن محرمیت خانوادگی شد.
او افزود: به کارگیری، جایگزین کردن و استفادهی ناآگاهانه از مصالح جدید هم مشکلات عدیدهای به وجود آورد چنان که نصب در و پنجرههای فلزی با شیشههای قدی و یک پارچه که جای ارسیها و در و پنجرههای گره چینی را گرفتند و با داشتن اسکلتی فلزی در چهارچوب و عبور نور به طور مستقیم از شیشهها، فضاهای داخلی اتاقها و دیگر اماکن را در فصول بهار و تابستان چنان گرم میکردند که تحمل ماندن در آنها مشکل میشد.
فقیهی گفت: در ادامهی این روند و در این اواخر خانههای سنتی و نیمه سنتی به دلیل افزایش جمعیت و گسترش روزافزون شهرها جای خود را به آپارتمانها و ساختمانهای بلند مرتبه دادند تا این بناهای سر به فلک کشیده بدون دسترسی به فضاهای باز همانند زندانهایی برای چند ساعت میزبانان خود را محبوس نگه دارند و صاحب خانه مجبور شود برای آسایش روح و روان به اماکنی چون پارکها، بوستانها و خیابانها پناه ببرد که این خود باعث شلوغی و ازدحام در اماکن عمومی میشود. اما در نقطهی مقابل خانههای سنتی برای میزبانان خود که گاهی از چندین خانوار نیز بیشتر میشدند اجتماع کوچک و همگرا را در محیط آرام بخش و دلپذیر رقم میزدند.
این کارشناس در پایان گفت: در هر حال لازم است که مردم علاقهمند در حفظ این مواریث تاریخی بکوشند و اینگونه بیتفاوت از کنار این گوهرهای ارزشمند نگذرند تا در غربت و تنهایی به فراموشی سپرده شوند. حفظ این داشتهها و امانتها همت بیش از پیش همگان را میطلبد تا در آیندهای نه چندان دور با حفظ و نگهداشت این گنجینههای ذیقیمت شاهد رشد و شکوفایی صنعت گردشگری در کشور باشیم.
انتهای پیام/
گزارش: احسان قدری حصاری