سرویس معماری هنرآنلاین: بازخورد مصاحبه پیشین دکتر غلامحسین مصطفوی با هنرآنلاین، بهانه ای برای طرح پرسش‌های تازه از ایشان درباره معماری اسلامی و طرح تعریف‌های تازه‌ای در این زمینه بود. آن چه در این گفت‌و‌گو مورد مطالعه قرار گرفته، ادامه سئوالات مطرح‌شده در مصاحبه قبلی پیرامون موضوع مسجد در معماری اسلامی نیست، بلکه تلاش برای ورود به تعریف‌های تازه‌ای در این زمینه است که عموما بر اساس سئوالات و نقطه نظرات کاربران اینترنتی و کارشناسان و دانشجویان مطرح شده است.

مصطفوی با پیشینه‌ای که در زمینه مطالعات و طرح و برنامه‌ریزی در حوزه ساخت مسجد و معماری اسلامی دارد، در این گفت‌و‌گو سعی کرده معماری اسلامی را واکاوی کند و مسائل معاصر این معماری را با مخاطب در میان بگذارد.

در باب معماری و تعریف مجملی از آن مناقشه بسیار هست ،پس باید تعریف شما از کلمه معماری علاوه بر داشتن فاکتورهایی چون روانی وجهان شمولی فتح البابی هم به معماری اسلامی ایرانی باشد. فهم عموم و شناخت عموم از معماری بسیار پائین است. وقتی نام معماری می آید عمـوماً فکر می کنند کشیـدن نقشـه و ساختـن یک ساختمـان معنـایش معماری است، در صورتی که معماری معنای عمیق تر و گسترده تری دارد. علمای فن برای تعریف آن سه عرصه را مطرح می کنند که برای ورود به معماری، شناخت آن لازم است. یک عرصه از آن، علم معماری، علوم و مهارت های مرتبط با آن است مثلاً نقشه کشی، محاسبات یا روانشناسی، جامعه شناسی و حتی فلسفه و منطق است که این ها به کمک معماری می آیند؛ یعنی اگر یک معمار می خواهد در ایران طراحی کند باید نوع زندگی مردم ایران را بداند تا بتواند برای آن ها طراحی کند، مسلماً اگر این فرد بخواهد در آفریقا طراحی کند با این طراحی فرق می کند. بطور کلی علوم یک سری عمومی و یک سری تخصصی آن رشته هستند که تجربه هم به آن ها اضافه می شود. در مرحله دوم هنر معماری است. یک معمار باید وارد مقوله هنر شده و ابزار آنرا بشناسد. زیبائی شناسی را بشناسد و تجربه کسب کند. مثلاً با خشت و گل و آهن چگونه می شود بنائی زیبا ساخت. باید تمرین و نقاشی و تجربه اندوزی کرد تا برسد به طراحی. نمی شود با خواندن چند کتاب معمار شد. من برای معمار شدن باید طراحی کنم، بسازم، بنا کنم و در فضائی که ساخته ام زندگی کنم و تجربه کسب کنم البته استعدادها متفاوت است و رسیدن به این جا برای آدم های مختلف زمان های مختلفی دارد. مقوله سوم که مهم ترین عرصه معماری است که من بنا به اهمیتش در سومین مورد می آورم بینش و شناخت و یا جهان بینی فرد است. اگر بخواهیم بادید موشکافانه ای یا به قول شما با چشم سومی به معماری بنگریم بینش یک هنرمند است که باعث می شود نوع طراحی اش با دیگران متفاوت باشد.

با این حساب پس سبک های معماری مثل گوتیک، باروک، مدرن، نئوکلاسیک و ... از روی جهان بینی و تفاوت نگرش ها بوجود آمده اند؟ دقیقا! هر مکتبی اول بین صاحب نظران و فلاسفه و حکما بحث می شود، دیدگاه بوجود می آیند، این دیدگاه ها پرورش پیدا می کنند یا به عبارت بهتر طرفدار پیدا کرده و بعد در هنر حضور پیدا می کنند! البته در شعر این فرایند سرعت بیشتری می یابد چون کلا ادبیات هنری ارزان است تا برسد به معماری که هنر گرانی است. این بینش ها هستند که کسی مثل میکل آنژ فیلسوف، تمام نظرات و ایده هایش را در نقاشی کلیسای سن پتروی رم پیاده می کند. در این جا مسائل و مباحث فلسفی به طور اخص مسیحیت در کلیساها پیاده می شود. ما هم نمونه های زیادی داریم که بینش در عمق معماری ما اثر گذاشته است. ممکن است شما کتاب ها و مجلات معماری زیادی را ورق بزنید ولی طراحی را نمی پسندید حتی از یک هنرمند خوب. چون شما معتقدید که در مکتبتان انسان خلیفه الله است، اما در این اثر انسان تحقیر شده است؛ بر عکس معمار جهان سومی هم ممکن است باشد که آثار دلنشینی دارد. آثار حسن فتحی مصری را که بررسی می کنید می بینید که به خلق و خوی ما نزدیک است، بدون هیچ فن خاص! علت در بینش این افراد است ومیزان هم اندیشی آن ها با ما. اما از این موضوع به شدت غافل شده ایم. من روی این حرف دارم. اگر امروز می بینید که ساخت و سازهای ما نامتعادلند و بعضا حتی متناقض، ریشه در بینش معماران ما دارد. ما در این بحث وسواس نداریم.در حال حاضر شمای کلی از ساخت و ساز مسجد در ایران این گونه است: هر کسی با هر بودجه ای می تواند یک پروژه خیلی بزرگ در حد مسجد جامع را شروع کند. این مسئله باید قلع و قمع شود که در بحث ساماندهی به آن بیشتر می پردازیم . از آن مهمتر بعضی وقت ها می گویند مسجدی می خواهیم بسازیم و بودجه ای نداریم حالا معماری را پیدا کنیم که از ما پول نگیرد و طراحی کند. با یک دانشجو یا یک مهندس که احساسات مذهبی دارد اما بینش ندارد و در این شاخه کار نکرده و یا کسی را که اصلاً ممکن است بینش او خلاف بینش اسلامی باشد و یا فقط بحث را تکنیکی ببیند و اصلاً معمار نباشد(معماری خوانده باشد ولی از معماری چیزی نفهمیده باشد) قرارداد می بندیم!! باید کسانی که در عرصه طراحی و معماری اسلامی وارد می شوند بینش صحیح اسلامی داشته باشند تا بتوانند طراحی را خوب معنا کنند. این بحث را بعدها مفصل بررسی می کنیم...

به عنوان جمع بندی مطالب گفته شده، شما علت اصلی غریبگی و مهجوریت معماری نوین و امروزی ما را در چند وچون شناخت وبینش می دانید. اگر به خواهیم که در چند مورد نمود عینی این مسئله را نشان دهید از چه مواردی می شود یاد کرد؟ یک مشکل ما در ایران (که قبلاً هم اشاره شد) این است که عموم از واژه معماری تعریف درستی ندارند. همان طور که گفتم، معماری سه عرصه دارد: بینش، علم و هنر که بینش از همه مهمتر است و اگر بینش خراب باشد آن دو هم بدرد نخواهد خورد. این در واقع تعریف آکادمیک معماری است. اگر شما می بینید شهرهای ما و ساختمان های ما مثل جعبه هایی می مانند که روی هم گذاشته شده اند و فاقد روح هستند، فاقد حس و حال هستند به این علت است. چرا ما این قدر معماری سنتی مان را دوست داریم، خشت و گل را دوست داریم، احساس می کنیم توی حیاط مسجد که می نشینیم، به ما یک روح تازه ای می دهد، یک جوری با احساسات ما بازی می کند؛ حالا ضعیف یا قوی؟ این معماری را داشته ایم و الان دیگر نداریم. الان در عرصه معماری سعی می کنیم که فقط به نیازها توجه کنیم مثلاً می گوئیم این اطاق خواب باید باشد برای این که جائی باید باشد برای خوابیدن ، در نتیجه خانه ما شده شبیه لانه زنبور. شب می رویم داخلش می خوابیم؛ این یعنی زندگی مصرفی، ما چرخه مصرفی را داریم تکرار می کنیم. در صورتی که معماری خوب این طور نیست. حتی یک آپارتمان 50 ، 60 متری هم می توان طراحی کرد که انسان در آن به آرامش برسد و لذت ببرد. این استرس ها و مسائل عصبی که دارد ایجاد می شود به واسطه نوع زندگی ماست. ما فکر نمی کنیم که برای زندگیمان طراحی کنیم، حالا معماری یک عرصه محدودتری است، در شهرسازی که یک عرصه خیلی وسیع تری ست چه کرده ایم؟. وقتی شما شهری را طراحی می کنید ممکن است سال ها پایدار باشد و قرن ها داخلش زندگی کنند، آیا با حرف هایی که زده شد لزوم توجه وسیع به حوزه شهرسازی احساس نمی شود؟

با دیباچه شما در باب معماری، حالا برویم روی مقوله معماری اسلامی ، چرا که احساس می کنم مادر این حوزه صاحب ادعای تاریخی و فرهنگی هستیم و دامنه صحبت در این مورد فراخ تر است. و اما معماری اسلامی. با دانستن تعریف معماری، حدس زدن تعریف معماری اسلامی ساده تر است. البته در اسلام گفته نشده که چگونه خانه بسازید با چه حسی بسازی و چه روابطی داشته باشید یا مسجد را چطور بسازید. در هیچ مکتبی این گونه نبوده! اسلام یک بینش به شما می دهد . مثلاً می گوید کرامت انسان را باید ارج بگذارید، باید زمینه ای را فراهم کنید که انسان به عرش برسد. چون خلیفه اله است باید خیلی محترم نگهش دارید و بعد به عرش برسانیدش ـ یعنی فضای معماری باید بگونه ای باشد که این خلیفه اله، خیلی خوب پذیرائی بشود به لحاظ روحی، نه به لحاظ مادی. بینش اسلامی می گوید همه چیز دارد تسبیح خداوند را می گوید. خداوند می گوید : همه چیز را آفریده ام برای تو، تو را آفریده ام برای خودم. همه چیز دارد تسبیح خدا را می گوید. شما در قرآن فراوان می بینید که فرموده: یسبح لله ما فی السماوات و ما فی الارض الملک القدوس العزیز الحکیم. آنچه در آسمان ها و زمین است دارد تسبیح خداوند را می گوید، یعنی همه دارند در یک جهت حرکت می کنند. از این همه موجودات ـ حالا بدون کرات دیگر که منظم کار خودشان را می کنند ـ در کره زمین، از کوچکترین عنصر همه در یک جهت و در یک نظم حرکت می کنند؛ از یک کثرت به یک وحدت می رسند و آن تسبیح خداوندگار است. حالا مصنوع دست انسان (که در بحث ما معماری است)، این هم باید همسو با تمام موجودات عالم باشد، یعنی تسبیح خداوند را بگوید. اگر چنان چه ما با این بینش نگاه کنیم ساختمانی که شما می سازید باید شما را یاد خدا و تسبیح خدا بیاندازد.

به نظر شما خیلی معنوی نمی شود؟ آیا این معنویت قابل لمس است؟ به عبارت بهتر من عقیده دارم این نسخه ای که شما برای معماری اسلامی می پیچید غیر قابل لمس ودر نتیجه غیر قابل اجرا است. خیر یک شاعر فرانسوی که اسمش را فراموش کرده ام می گوید: ساختمانها حرف می زنند بعضی ها لال و کرند و بعضی ها در حال آواز خواندنند آیا نمی شنوید صدای آن ها را ؟! یعنی ساختمان دارد به شما، چیزی مثل آواز را القاء می کند . هر معماری دارای یک پیام است این پیام است که بینش را نشان می دهد در بینش اسلامی پیام، پیام وحدانیت است . همه چیز حتی معماری، شما را به خدا می رساند. شما چه موقع در آرامش هستید؟ وقتی که در آغوش معشوقید (که در عرفان ما معشوق همان خداوند است). شما وقتی که محیطی را فراهم می کنید تا در آن به آرامش برسی در اصل دارید انسان را به دامن معشوق می برید که این مطلوب همه است و همه این را دوست دارند. یک نکته ای این جا هست که اگر از عموم بپرسید معماری اسلامی چیست، می گویند یک ساختمانی که قوای جناقی داشته باشد، کاشی کاری، گنبد یا حتی منار و نقوش اسلامی داشته باشد در صورتی که این نیست. یعنی همه اینها هست و این نیست. شما می توانید بدون منار و با بتون و آرماتور و استیل و مصالح فوق العاده جدیدتر، بنایی بسازید که هم حال و هوای گذشته را داشته باشد و هم کاربردهای امروز را. خودمان را نباید محدود کنیم در ابزار. این ها ابزارند. چرا فقط باید در کاشی کاری محدود شویم. بله کاشی کاری هنری است که خیلی به تکامل رسیده ، روی آن کار شده و زیباست و به بینش و معماری اسلامی خدمت کرده، ما هم به راحتی کنارش نمی گذاریم اما این یک ابزار است. هنرهایی مثل کاشی کاری، گنبدسازی، مناره و ... می آیند به کمک شما.

یعنی هنر معماری زمینه استفاده از این هنرها را در بینش ما فراهم می کند. بله خشت و گل معنایش معماری اسلامی نیست. فرض کنید الان ساختمانی می سازند روی آن آجر و کاشی کار می کنند که مثلاً معماری اسلامی است. این نیست. این ابزاری است که در گذشته برای ایجاد فضاهائی که در واقع بینش و هدف تعالی را می رسانده، موجود بوده و در همه هنرها هم هست. در شعر یک سری واژه هست یک موقع بنده می نویسم هیچ کس چیزی نمی فهمد و به دور انداخته می شود یک موقع شما می نویسید، غزلی می شود جاودانه. در صورتی که ابزار همان ابزار است. هر کسی که چهار واژه را کنار هم گذاشت نمی شود شاعر. باید دقت شود که نباید سراغ این نمادها رفت به عنوان معماری اسلامی. البته باید استفاده کرد اما به طوری که تقلید گذشته نشود و ساختن امروز با 500 سال پیش فرق هائی داشته باشد.و سومین کلمه : ایرانی بودن معماری اسلامی است. در جهان اسلام هنر معماری تقسیم می شود به جغرافیا و بخش های مختلف؛ مثلاً کشورهای عرب معماری خودشان را دارند،مالزی معماری خودش را و ایران نیز. ارتباط به لحاظ بینش دینی هست ولی تحت تأثیر عواملی با معماری ایرانی متفاوت است؛ بینش و فرستنده یکی است، گیرنده ها متفاوت است. من گیرنده، تحت تأثیر عوامل فرهنگی ، مسائل زندگی ، مصالح و مواد و ... با یکی دیگر در جای دیگر فرق دارم. ایران صدر اسلام، دارای تمدن بسیار غنی و صاحب معماری بوده است یعنی از زمان ساسانی که بینش جدید اسلامی در جامعه دیده می شود که ظهور این بینش با کشوری بادیه نشینی مثل حبشه کاملاً فرق می کند. یعنی نمودها فرق می کند.

به نقش پررنگ برداشت های اجتماعی در درک معماری اشاره کردید، این موضوع در معماری اسلامی چقدر اهمیت دارد؟ معماری ایرانی بحث مفصلی است که اگر مسجد را از ابتدا تا حال بررسی کنیم و سیر تکاملی آنرا ببینیم به آن بیشتر می پردازیم. زمینه ای که شما این نهال را می کارید خیلی مهم است که چه استعدادی داشته باشد. که آیا من می توانم برداشت خوبی داشته باشم یا نه؟ بستر معماری اسلامی در ایران بستری بسیار غنی است. بگونه ای که معماری ایرانی یک شاخه ای از معماری اسلامی است و شرق ایران کاملاً تحت تأثیر معماری اسلامی ـ ایرانی است. یعنی هندوستان، افغانستان و حتی آسیای میانه تا ماوراء النهر و حتی دورتر همه تحت تأثیر معماری ایرانی است. باید در طراحی معماری به این تفکیک اهمیت داد. مثلاً نباید از آفریقا الگوبرداری کرد ولی باید همه آن ها را شناخت و به تناسب طراحی کرد، چه بسا بخواهیم در جائی گفتگوی این معماری ها را با هم دیگر انجام دهیم. سه شاخه اصلی در معماری اسلامی؛ معماری عربی ، معماری عثمانی و معماری ایرانی است. پس سه وادی معماری اسلامی ـ ایرانی را تعریف کردیم. متأسفانه الان روی تک تک این ها مشکل داریم و معمار مساجد امروز ما در این سه وادی سرگردان است. مثلاً در همه دنیا برای مردم و حتی توریست ها بناهای زیبا می سازند اما ما فقط یاد گرفته ایم خیابان بسازیم و سوار ماشین بشویم. ساختمان های ما جعبه های کر و لال و کور و بی آزارند!

به نوعی برای رفع تکلیف ساخته می شوند و بیشتر تفکر ساختمانی دارند، هنر لازم را ندارند و آرامش نمی دهند. درست است؟ بله و امیدوارم با بحث هائی که در آینده می شود حتی سراغ تک تک مسجدها برویم وروی معماری تک تک آنها بحث کنیم. مثلاً همین مسجد الغدیر تهران یا مصلای تهران... و آن ها را با صحبت های امروز تطبیق داد و تجزیه و تحلیل کرد تا در پایان این بحث، فقط مُسکن مقطعی نباشد. با یک استراتژی صحیح یک درمان باشد. البته صحبت های من بیشتر مثل درس های من است و آکادمیک. فکر کردم که مستند پیش برویم بهتر باشد. انتهای پیام/

گفت و گوی پیشین دکتر مصطفوی با هنرآنلاین