به گزارش سرویس معماری هنرآنلاین ؛ دکتر عطاالله امیدوار، معمار، نقاش و عکاس برجسته کشور در گفت و گوی مفصلی به مرور تاریخچه ساخت مرقد مطهر امام راحل پرداخت و با انتقاد از برخی طرح ها در این بنای ملی، ساخت و تخریب هر روزه آن را نشانی از سردرگمی در فرآیند ساخت و تکمیل این پروژه ملی ارزیابی کرد. امیدوار در ابتدا با اشاره به سالگرد ارتحال امام خمینی (ره) درباره ایدههای اولیه طرح مرقد امام (ره) گفت: وقتی که امام (ره) در چهاردهم خرداد سال 68 رحلت فرمودند، تاسف این ضایعه جانکاه به حدی بود که بسیاری از اقدامات با برنامه ریزی اندکی شکل گرفت، بر این اساس ساخت مرقد نیز در همه بخشها کاملا با عجله بود؛ یعنی در انتخاب زمین، نوع ساخت، موضوع گسترش، دسترسی مردم و مکانیابی بنا، همه و همه شاهد نوعی عجله و سراسیمگی بودیم.
به گفته او حرم امام خمینی (ره)، مراحل ساخت متفاوتی را پشت سرگذاشته است: ابتدا در جوار بهشت زهرا، کانکسهایی را کنار هم قرار دادند تا مقبره امام (ره) را احاطه کند. شم جالبی در چینش این کانکسها بود به طوری که ترکیب آنها از بالا شبیه معماری مکه شده بود. معماری خود مقبره هم نمایش انگارهای از اولین مسجد مسلمانان، یعنی قدس بود. در قسمت بعد باید برای پذیرایی از زائران، این بنا را آماده میکردند و به عبارت دیگر، پروژه نیاز به طرح توسعه داشت که باید آن را یک معمار ایرانی طراحی می کرد.
دکتر تهرانی طراح و معمار اولیه حرم امام (ره) است
امیدوار با معرفی دکتر محمد تهرانی به عنوان طراح حرم مطهر امام (ره) یادآور شد: دکتر تهرانی، دانشجوی دانشکده هنرهای زیبا و دکترای معماری از ایتالیا هستند که بیشتر آثارشان در حوزه معماری، آثار مدرن و به نام قلمداد می شوند. پیشنهاد طراحی حرم امام (ره) به ایشان داده شد و طرح ها از طرف ایشان و با تغییراتی به اجرا درآمد.
این معمار با اشاره به این نکته که معمولا در اجرای چنین طرح هایی، همه چیز به صورت موقت و بر اساس رفع نیازهای فعلی طراحی و ارائه می شود افزود: در طرح اولیه، دهانه مرقد بسیار زیاد بود بنابراین مسقف کردن آن یکی از مشکلات اصلی بود که برای رفع آن از سیستم اسپیس فرم استفاده کردند. کف بنا از جنس مرمر بود که چشم زائر ایرانی با آن آشناست و همین موضوع باعث شد که حرم امام (ره) از اولین روزها، زیارتگاه عاشقان آن امام (ره) باشد. گنبد فلزی بنا نیز با استفاده از لوله های فلزی که مخصوص نفت و گاز است بر بالای بنا قرار گرفت. بنابراین بسیاری از جزئیات بنا با مصالح فلزی ساخته شد و به همین دلیل جای مصالح سنتی معماری ایرانی- اسلامی در بنا خالی بود و بعدها کاشی کاری ها و آینه کاری ها به این مصالح افزوده شده و بهتر بگوییم، چسبیده شدند.
امیدوار با بیان این نکته که پلان اولیه این طرح از آن دکتر تهرانی بوده این نکته را هم یادآور شد: فعالیت هایی که توسط ارگان های مختلف در آن دوره انجام شده، بر اساس یک قراداد مشخص با پلان و نقشه روشن نبوده و همیشه طرح الحاقات یا تغییراتی داشته چرا که یا خود آن ارگان، نکاتی را به صورت پیشنهاد اعلام می کرده یا بوده اند مشتاقان و علاقه مندانی که طرح هایشان را برای افزودن به طرح اصلی به مسئولان ارائه می کردند.
به گفته او طرح هایی که در توسعه حرم مطهر امام (ره) در طول این بیست و پنج سال مطرح شده می تواند گوناگون و هر کدام مربوط به فردی باشد: به عنوان نمونه، ماجرای خیمه هایی که در بالای ساختمان مرقد نصب شده، بعید می دانم مربوط به دکتر تهرانی باشد، ممکن است چنین ایده هایی از طرف کارکنان حرم یا بعضی از زائران باشد که خیمه های امام حسین (ع) را یادآوری کنند.
دکتر امیدوار در تکمیل این بخش از خاطرات خود به برخی طرح های اجرا نشده در حرم هم اشاره کرد: در آن زمان دکتر داریوش امیرمظاهری که در دانشگاه "پل و راه" فرانسه تدریس می کنند، در سفری به ایران، سعی می کنند، طرح ها و پیشنهاداتی برای گسترش این طرح داشته باشند. آن طور که خودشان بعدها به من گفتند، طرح هایی ارائه کردند اما هیچ وقت از نتیجه آن خبری نشد. بعدها بر اساس طرح توسعه ایشان، یک ماکت گچی ساخته شد که تا سال ها در محوطه حرم قرار داشت.
عکس های مهمی از امام (ره) گرفته ام این معمار برجسته کشور نیز در دوره ای از طراحان طرح توسعه حرم مطهر امام (ره) بوده است: در آن روزگار با توجه به علاقه اما به امام (ره)، دوست داشتم در خانه ابدی او اثری به یادگار داشته باشم. من در پاریس از همراهان امام (ره) بودم، بخشی از عکس های مهم امام (ره) توسط من گرفته شده و حتی 10 عکس از من توسط یاران و نزدیکان ایشان خریداری شده بود و به همین خاطر از من شناخت کافی داشتند.
ورود امیدوار به پروژه حرم مطهر امام (ره) برای حل مشکل سقف سالن اصلی بوده است: دکتر شاه کرمی در طرح توسعه حرم، دهانه بزرگی را اجرا کرده بود که باید سقف آن از شکل ظاهری اش خارج و به شکل مطلوب تری بدل می شد. وقتی که از من خواستند برای این پروژه طرح ارائه کنم، آینه کاری با فرم های اسلیمی و مذهبی را پیشنهاد کردم. نهایتا، طرح را روی ماکت اجرا کردم و حاصل کار را به صورت سی دی و آلبوم به دفتر حفظ آثار امام (ره) فرستادم و منتظر شدم تا نتیجه اعلام شود. قرار بر این بود که در مورد قیمتی که اعلام کرده بودم نظر سید حسن آقا پرسیده شود اما به هیچ وجه کارشناسان درباره آن نظر ندهند. دو سه هفته بعد زنگ زدند و گفتند که کارشناسان قیمت پایین تری برای این طرح داده اند اما چون قرار بر این بود که کارشناسی درباره قیمت آن نظر ندهد، پروژه انجام نشد. چند وقت بعد که به حرم رفتم، دیدم همان طرح من با جزئیات دیگری در ظاهر آینه ها، اجرا شده و به سقف متصل شده است.
امیدوار با نقد نوع نگاهی که به توسعه و طراحی حرم وجود دارد، افزود: به عنوان نمونه، در مسجد حضرت محمد در مدینه، دیوارهای متحرک وجود دارد و ستون هایی که کار تهویه هوا را انجام می دهند اما دلیل ندارد که چنین طرح هایی قابل اجرا در حرم امام خمینی باشد با این همه متاسفانه این نوع نگاه وجود داشت و می خواستند همه ایده آل هایی که دیده یا شنیده بودند را اینجا به اجرا درآورند آن هم در سالنی که حتی طرح معماری مشخصی نداشت.
موزه حرم مطهر امام (ره) دکتر امیدوار در نقد معماری موزه حرم نیز تاکید کرد: 2 سال پیش که بسیاری از طرح ها اجرا شده بودند از من خواستند که افتتاحیه موزه امام (ره) با نقاشی های من که شاید مدرن ترین نقاشی ها از حضرت امام (ره) باشد، آغاز شود. در بازدید از موزه متوجه شدم که این بخش از حرم چه عمارت گرانقیمت و پرخرجی است. در مقبره امام (ره) تعداد زیادی اتاق می بینید که سنگ های گران قیمت تا سقف آن را پوشانده و روی هر دیوار، خط نوشته یا حجاری و ... قرار دارد. این موضوع به حدی به چشم می آید که خود بنای موزه بدل به موزه شده؛ دیوارهایش دیگر جایی برای نصب یک اثر هنری ندارد، هر جا که بخواهید تابلویی آویزان کنید، روی آینه یا کتیبه ای قرار می گیرد.
باغ چالی که ساخته نشد اگر امروزه مشکل سرویس بهداشتی یکی از اصلی ترین مشکلات ایام ارتحال امام (ره) است؛ سالها پیش ممکن بود در طرح توسعه حرم برای رفع آن، برنامه ریزی معمارانه انجام شود. دکتر امیدوار یکی از معمارانی است که آن سالها برای حل مشکل بهداشت زوار و ارائه خدمات بهتر به آن ها طرح "باغ چال" را مطرح کرده است: همیشه در مراکز مذهبی ما یک سری زوار از نقاط مختلف می آیند و در گوشه ای از حرم، مدتی سکونت کرده و زیارت می کنند. اما همیشه چنین مهمانانی با مشکلات مختلف رو به رو هستند. به عنوان نمونه نداشتن محلی برای حمام که می تواند به بهداشت محیط در دراز مدت آسیب جدی وارد کند. برای رفع نیازهای این افراد من طرحی پیشنهاد دادم که "باغ چال" نام داشت. باغ چال برگرفته از معماری سنتی ایران و مربوط به دورانی که است که قنات ها وجود داشتند.
او تصریح کرد: باغ چالی که پیشنهاد داده بودم در یکی از حیاط ها اجرا می شد؛ فضای شیک و مسقفی بود پایین تر از سطح زمین برای زوار که می توانستند در جوار حرم از سرویس بهداشتی مناسب، حمام و سکوهایی با اندازه 9 متر مربع بهره مند شوند. باغ چال، درخت، فواره و حوض داشت و یادآور معماری ایرانی در یزد و نائین بود. متاسفانه این طرح هم اجرا نشد اما کاش می شد چرا که هر جا، مسجد و مقبره ای درست می کنیم باید فضا برای مردمی که به زیارت آن می آیند وجود داشته باشد. در مسجد کوفه، رواق هایی است که مردم می آیند و اتراق می کنند. در هند مسجدها، هم فضای آسایش برای زندگی زوار وجود دارد. بعدها سعی کردم این ایده را در طرح پاویون تشریفاتی حرم اجرا کنم که به نظرم موفق شد.
خیمه های پشت بام حرم، نماد فراماسونری نیست چند سالی است که برخی رسانه ها با حمله به خیمه های نصب شده بر بام حرم مطهر امام (ره)، آن را نماد فراماسونری عنوان می کنند این درحالی است که دکتر امیدوار با رد این ادعا، ادله معمارانه خود را در این گفت و گو به صورت رسمی ارائه کرد: متاسفانه امروز در شرایطی هستیم که به هر چیزی در معماری انگ فراماسونری می زنند. نباید فراموش کنیم که نماد فراماسونری، یک هرم چهار وجهی است که بدنه های آن صاف و قاعده آن مثلثی است. اما در خیمه های پشت بام حرم، این نماد را نمی بینیم، بلکه هرمی می بینیم که بدنه پشت آن صاف نیست و توسط استوانه ای بریده شده؛ یعنی منحنی است. هیچ کس در هیچ جای جهان، بنایی را که این طور خط برش منحنی دارد، نماد فراماسونری نمی داند.
او همچنین با انتقاد از این شیوه برخوردها گفت: به اعتقاد من کلمه فراماسونری باید از فرهنگ ما برود چرا که وسیله تهمت به عده ای شده است. از یاد نبریم که مملکت ما از تهمت زدن سختی های زیادی کشیده است. امیدوار با بیان این که مثلث متساوی الاضلاع در فرهنگ معماری ایران عنصر مهمی است یاد آور شد: کل فرهنگ و هنر اسلامی ما ایرانی ها بر اساس مثلث متساوی الاضلاع است. این مثلث، تنها فرمی است که می تواند فرآورده انبوه درست کند و بر این اساس تمام خاتم کاری های و کاشی کاری های ما از این نسخ است.
معماران یا صنعت گران؟ دکتر امیدوار در پایان این گفت و گو در پاسخ به این سوال که آیا معماری حرم امام خمینی را در شان بنیان گذار انقلاب اسلامی می دانید یا خیر، گفت: من امام (ره) را ساده تر از این حرف ها می دانم، چرا که در نهایت این معماری نیست که برای انسان ها قابل اهمیت است بلکه خود آدم ها هستند. او افزود: بنایی که ساخته شده، یک صنایع دستی است نه معماری، بنایی است که هر کسی چیزی به آن می افزاید و صدها اتاق دارد اما معلوم نیست عملکرد آن ها چیست. شما باید از مدیران آنجا سوال کنید و بپرسید که نقشه اولیه مرقد امام (ره) چه بوده، برنامه ریزی چه بوده و اکنون چه سرنوشتی دارد. در یک قضاوت کلی باید بگویم که حرم امام راحل را صنعت گران خوبی ساخته اند و نه معماران.
انتهای پیام/