سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: امروز 12 مرداد ماه سالروز تولد محمد قاضی مترجم شهیر ایران است که نامی آشنا برای فرهنگ‌دوستان این سرزمین به شمار می‌رود. در دی‌ماه سال ۷۶ بود که محمد قاضی کتاب "نوحه درون" را به همراه احمد قاضی ترجمه و ۴۸ ساعت بعد از پاک‌نویس آن، در بامداد بیست و چهارم دی ۱۳۷۶ روی در نقاب خاک کشید. به نقل از عرفان قانعی‌فرد؛ محمد قاضی همیشه می‌گفت: "مرگ من آن روز خواهد بود که نتوانم ترجمه کنم و امیدوارم که آن روز به این زودی‌ها فرا نرسد."

محمد قاضی کیست؟

محمد قاضی در ۱۲ مرداد ۱۲۹۲ در شهر مهاباد استان آذربایجان غربی دیده به جهان گشود. پدر او میرزاعبدالخالق امام جمعه مهاباد بود. محمد قاضی آموختن زبان فرانسه را در مهاباد آغاز کرد. او در سال ۱۳۰۸ با کمک عموی خود میرزاجواد قاضی که از آلمان دیپلم حقوق گرفته بود و در وزارت دادگستری کار می‌کرد، به تهران آمد و در سال ۱۳۱۵ از دارالفنون در رشته ادبی دیپلم گرفت. در سال ۱۳۱۸ دوره دانشکده حقوق دانشگاه تهران را در رشته قضایی به پایان برد.

"کلود ولگرد" اثر ویکتور هوگو و "دن کیشوت" نوشته‌ی سروانتس نخستین آثاری بودند که این مترجم، در جوانی از زبان فرانسه به فارسی ترجمه کرد. محمد قاضی پس از به پایان رساندن تحصیلاتش، مدت کوتاهی در وزارت خارجه کار کرد، سپس در وزارت دارایی استخدام شد و تا سال 1355 که از خدمت دولتی بازنشسته شد، در این وزارتخانه کار کرد. مدتی هم با کانون پرورش کودکان و نوجوانان در تهران همکاری داشت. حاصل این همکاری، ترجمه‌ "باخانمان" از هکتور مالو، "ماجراجوی جوان" اثر ژاک ژروند و "زوربای یونانی" نوشته‌ نیکوس کازانتزاکیس بود.

محمد قاضی در سال ۱۳۵۴ به بیماری سرطان حنجره مبتلا شد و توانایی تکلم خود را از دست داد، اما تا پایان عمر از ترجمه دست نکشید.

قاضی به روایت نجف دریابندی

اگرچه شهرت محمد قاضی از دنیای ادبی او برمی‌خیزد؛ اما نجف دریابندی هم نقش بی بدیلی در کسب زود هنگام آن دارد. شهرت محمد قاضی به عنوان مترجم از ترجمه کتاب "جزیره پنگوئن‌ها" نوشته آناتول فرانس در اوایل دهه ۳۰ آغاز شد، هرچند که تا آن زمان او سه کتاب "دن کیشوت" نوشته میگل سروانتس، "کلود ولگرد" نوشته ویکتور هوگو، "سپیددندان" نوشته جک لندن را ترجمه کرده بود. استقبالی که خوانندگان از ترجمه کتاب "جزیره پنگوئن‌ها" به عمل آوردند موجب شد تا نجف دریابندی مقاله‌ای در تقریظ از این کتاب در روزنامه اطلاعات تحت عنوان "مترجمی که آناتول فرانس را نجات داد" بنویسند. آناتول فرانس در آن زمان از نویسندگان بی‌بازاری بود که آثارش در انبار کتاب‌فروشی‌های ایران خاک می‌خورد. با انتشار این اثر محمد قاضی به شهرت رسید و بعد از آن مرتب به کار ترجمه ادامه داد.

نجف دریابندری که در میان مترجمین، هم‌نسل محمد قاضی به حساب می‌آید، قاضی را " تنها مترجم کاردرست ایران می‌داند." او می‌گوید: "قاضی در واقع کاری که کرده این است که رمانس‌های فارسی مثل "امیرارسلان نامدار" را خوانده و یک همچین لحنی را به ترجمه داده و کیفیت خاص رمان را هم رعایت کرده است. خلاصه این‌که یک اثری به وجود آورده به زبان فارسی که من خیال می‌کنم می‌ماند و مانده است."

دریابندری که در آثاری چون "گور به گور"، بازمانده روز" و… از لحن‌های خاصی برای ترجمه استفاده کرده است، پیدا کردن زبان خاص برای هر کتاب را شیوه قاضی می‌داند و می‌گوید: "باید بگویم که [این کار را] از قاضی یاد گرفتم."