سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: هفته گذشته فیلسوف، نظریه پرداز، نشانه شناس، نویسنده، مترجم و مورخ (با تخصص زیبایی شناسی قرون وسطی) ایتالیایی درگذشت. اومبرتو اکو (2016-1932). در باب علت مرگ اومبرتو اکو نوشتند: ابتلا به سرطان، اما نویسنده فقید قریب به 84 سال عمر کرد. بدون غلو باید نوشت، عمری پر بار، پر برکت و پر کار. احتمالا جامعه ادبی-فلسفی ایتالیا بزرگترین شخصیتش را از دست داد، همچنان که اومبرتو اکو و تمام متعلقاتِ مکتوب به او حالا حالاها از حافظه جهانی حذف نمیشود.
نام اومبرتو اکو یکی از پرآوازهترین نامها در میان نظریه پردازان ادبی و رمان نویسان معاصر است. شخصیتی جامع الاطراف که وجوه مختلف فکری-ادبیاش تا دلتان بخواهد از سوی اصحاب ادبیات و فلسفه مورد توجه و واکاوی قرار گرفته است.
اما اومبرتو اکوی فیلسوف و نشانهشناس که با مجموعه مقالات تحقیقی یا آثار تئوریکش در زمینه زیبایی شناسی و معنی شناسی شناخته میشد ناگهان چهره یک رمان نویس تراز اول را به خود گرفت. گویی کافی بود اکو قلمِ نویسندگیاش را به دست بگیرد تا توجه دیگران را به خود و آثار داستانیاش جلب کند.
او درباره اینکه چطور سراغ گونه هنری رمان را گرفت، چنین توضیح میدهد: "وقتی که تئورسین حرف بیشتری برای گفتن دارد و نمیتواند آن را به وضوح و با دقت، بیان کند- منظورم وضوح تحمل ناپذیر مباحث عقلی است- آن وقت میتواند به فکر رمان نوشتن بیفتد. من هیچ قصد خاصی نداشتم، که به اصطلاح به آفرینندگی ادبی دست بزنم: حتی عقیده داشتم که فعالیت فلسفی یا انتقادی هم میتواند به اندازه کار هنری آفریننده باشد. طبعا من هم مثل هر کس دیگر بدم نمیآمد که شعر بگویم یا رمان بنویسم، و باز هم مثل هر کس دیگری در برابر این وسوه، مقاومت میکردم، و جیزهایی که گهگاه مینوشتم، در کشو میزم میماند. من به طور ناگهانی و به دلایلی که چندان فرهنگی نبودند به فکر رمان نویسی افتادم... پس از اینکه درباره قصه و نیاز به قصه گویی و همین طور درباره آدمهای قصه فکر کردم دیدم که واقعا میل دارم، این کار را بکنم." (گفتوگوی ماریو فوسکو با اومبرتو اکو- ترجمه رضا سید حسینی)
به هر حال اومبرتو اکو خیلی زود به جرگه نویسندگان تراز اول جهانی پیوست. در میان نوشتههای او به نظر میآید رمان "نام گل سرخ" شِمای واقعی این رمان نویس را بهتر از سایر آثار او در نظر مخاطب روشن کند. کافی است این رمان او را بخوانید تا متوجه شوید با چه نویسندهای سرکار دارید...
نام گل سرخ
"نام گل سرخ" مشهورترین رمان اومبرتو اکو است. رمانی که اسم او را به عنوان یک رمان نویس سر زبانها انداخت و قریب به 30 میلیون نسخه فروش رفت. این کتاب به زبان فارسی هم ترجمه شده است؛ نخست توسط شهرام طاهری، نزدیک به 30 سال پیش در نشر شباویز و بعد توسط رضا علیزاده که با عنوان "آنک نام گل" در نشر روزنه منتشر شد.
اومبرتو اکو در این رمان از سواد تاریخیاش بهرههای فراوانی میبرد چرا که بازه زمانی داستان به دوران قرون وسطی برمیگردد، و ازآنجایی که موضوع محوری داستان از نظر طرح و توطئه ماجرای یک قتل است، میتوان این رمان را رمانی پلیسی قلمداد کرد.
خود او درباره "نام گل سرخ" میگوید: "نام گل سرخ زمانی زاده شد که از دیدن تصویر کشته شدن یک کشیش در کتابخانهای، یکه خوردم. در یادداشت آغازین نام گل سرخ نوشته بودم "میل داشتم کشیشی را مسموم کنم"، سپش این فرمول تحریک آمیز را به شکل لفظی آن در نظر گرفتم و سلسله پرسشهایی درباره این که چه جیزی مرا وادار به این جنایت میکرد، به ذهنم رسید. ولی من اصلا میلی به مسموم کردن یک کشیش نداشتم (چنانچه هیچ کشیشی را مسموم نکردم): مجذوب تصویر مسمو شدن یک کشیش، در حال مطالعه در کتابخانه شده بودم. نمیدانم تحت تاثیر بوطیقای سنتی رمانهای پلیسی آنگلوساکسون بودم که در آن جنایت باید در اقامتگاه کشیشان صورت گیرد؟ شاید هم به احساسات شانزده سالگیام، هنگامی که برای تمرینهای معنوی در یک صومعه بندیکتین به سر میبردم مربوط میشد." (چگونه مینویسم، اومبرتو اکو، خجسته کیهان-بخارا؛ شماره 52)
اما داستانِ شهرت و اعتبار ادبی اومبرتو اکو به همین رمان خلاصه نمیشود.
آونگ فوکو
عبارت "آونگ فوکو" در وهله اول اشاره دارد به نظریه علمی فیزیکدان فرانسوی، لئون فوکو، مبنی بر حرکت وضعی زمین که فوکو به واسطه نوعی آونگ نمایشی آن را توضیح داد. گویا نخستین بار این آونگ از گنبد مرکزی بنایی در محله لاتنِ شهر پاریس به نام پانتئون آویزان و آزمایش شد. اما به هر ترتیب حالا خیلی وقت است که "آونگ فوکو" مخاطبان جهانی عرصه ادبیات را یاد رمان معروفی اثر اومبرتو اکو میاندازد. بله، "آونگ فوکو" دیگر رمان شناخته شده اکو است که در زبان فارسی نسخه ترجمه شده او را به مدد رضا علیزاده و انتشارات روزنه داریم. این رمان مشحون است از دادههای علمیای که خدا میداند که اکو چقدر وقت صرف جمع آوری و تنظیم داستانی آن کرده است.
اکو درباره نحوه نوشتن این رمان مینویسد: "در مورد رمان آونگ فوکو، کار به نحو پیچیدهتری صورت گرفت. تصویر مولد-یا به طوری که خواهیم دید دو تصویر مولد- را بسان روان پزشکی که از میان خاطرات پراکنده و تکههای رویای بیمار خود به تدریج راز او را کسف کند، جستجو کردم... اولی یک آونگ بود که سی سال پیش از آن در پاریس دیده بودم و بر من تاثیر گذاشته بود... دومین تصویری که خود را بر من تحمیل میکرد، این بود که خود را در حال نواختن ترومپت هنگام مراسم ترحیم یک پارتیزان میدیدم... همین بود، آونگ و ماجرایی در گورستان در یک صبح آفتابی. احساس میکردم که میتوان مپیرامون آن دو، چیزهایی حکایت کنم. تنها مشکلم این بود که چطور از آونگ به ترومپت برسم. پاسخ یافتن برای این پرسش هشت سال طول کشید و حاصل آن رمان آونگ فوکو بود." (همان)
اگر میخواهید از فارسی شدههای این رمان نویس بیشتر بخوانید بروید سراغ "بائودولینو" (باز هم به ترجمه رضا علیزاده)، "جزیره روز پیشین" (ترجمه فریده مهدوی دامغانی) یا "گورستان پراگ" (ترجمه آرش طهماسبی).
اومبرتو در ایران
در زبان فارسی آثار بسیاری از اومبرتو اکو ترجمه شده، این در حالی است که همچنین نام اومبرتو اکو بر جلد بسیاری از کتابهایی که با موضوعیت مجموعه مقالات متفکرین و نظریه پردازان روانه بازار کتاب ایران میشود، خودنمایی میکند.
بخشی از آثار این نویسنده در ایران چنین است:
"اعترافات رمان نویس جوان" (رضا علیزاده) و با عنوان "اعترافات یک رمان نویس جوان" به ترجمه مجتبی ویسی، "اسطوره سوپر من و چند مقاله دیگر" (خجسته کیهان)، "از کتاب رهایی نداریم"(اومبرتو اکو/ژان کلود کریر،برگردان مهستی بحرینی)، "هنر و زیبایی در قرون وسطی"(فریده مهدویدامغانی) و با عنوان "هنر و زیبایی شناسی در قرون وسطی" به ترجمه مسعود خیرخواه، "چگونه با یک ماهی آزاد سفر کنیم" (گروه مترجمین)، "بمب و ژنرال" (اومبرتو اکو/ائو جنیو کارمی، ترجمه منیژه مغیثی)، "ایمان یا بی ایمان؟" |(مکاتبات اومبرتو اکو و کاردینال مارتینی به ترجمه علی اصغر بهرامی)، "تاریخ زیبایی" (نظریه های زیبایی در فرهنگهای غربی به ترجمه جهانگیر شهدادی)، "در جست و جوی زبان کامل"(پیروز ایزدی)، "نشانه شناسی" (پیروز ایزدی) و حتی کتابی با عنوان "چگونه میتوان یک پایان نامه تحصیلی نوشت"(غلامحسین معماریان).
حرفهای رضا علیزاده، مترجم اومبرتو اکو
رضا علیزاده 5 کتاب از اومبرتو اکو ترجمه کرده است. رمان "بائودولینو" (نشر روزنه)، رمان "آونگ فوکو" (نشر روزنه)، اثر معروف اکو "آنک نام گل" که بیشتر با عنوان "نام گل سرخ" میشناسیمش، کتابی با عنوان "سه فضا نورد" (نشر کاروان) و نهایتا کتابی در حوزه نظریه با عنوان "اعترافات رمان نویس جوان" (نشر روزنه).
علیزاده میگوید: او همیشه به طور جدی در حال کار بود و در تمام این کارهای جدی، چاشنی طنز و شوخ طبعیاش هم میتوانستی ببینی. اومبرتو اکو تاریخ و فلسفه را طوری با شوخیهایش در میآمیخت که مسائل جدی که میخواست طرح کند خدشه وارد نمیکرد. این دو وجه در تمام آثار و مصاحبههایش مشهود است و من این وجه از شخصیت اکو برایم خیلی جالب است.
علیزاده گفت: تمامی آثاری که از این نویسنده ترجمه کردم به نوعی تکان دهنده بود. اولین اثری که مرا با او آشنا کرد رمان بائودولینو بود که به شدت مجذوبش شدم. وقتی این کتاب را میخواندم در وهله نخست این طور فکر کردم که فانتزی این کتاب نباید با فانتزی که در دیگر کتابها با آن آشنا شدم چندان تفاوتی داشته باشد اما باز هم وجه طنز و شوخ طبعی اکو نظرم را جلب کرد...از طرفی احاطه اکو به تاریخ و فلسفه قرون وسطی باعث میشود او با ظرافت مثال زدنیای از جغرافیا، تاریخ، ظرایف علمی آن دوره و عناصر برگرفته از قرون وسطی بنویسد. با تسلط تمام.
ویدا اسلامیه و نویسندهای به نام هارپر لی
"رمان کشتن مرغ مینا که در ایران با عنوان کشتن مرغ مقلد نیز معروف است، از زبان دختربچهای به نام اسکات فینچ روایت مىشود که فرزند وکیل سفیدپوستى به نام اتیکس فینچ است. داستان در شهر خیالى میکوم در آلاباما رخ مى دهد که با الهام از مونروویل، شهر زادگاه نویسنده خلق شده است. اتیکس فینچ وکالت جوان سیاهپوستى به نام تام رابینسون را به عهده مى گیرد که با اتهام نارواى تعرض به دختر سفیدپوستى محاکمه مى شود. در جامعه نژادپرست و خودپسند میکوم، اتیکس فینچ، وکیل جسور و شجاعى است که با قدرت و شهامت به دفاع از عدالت و انسانیت پرداخته، در برابر تعصب، تنفر و خشونت نژادى مى ایستد. این رمان که زوایاى گوناگون تعصب نژادى را در جامعه ى آن روز ایالات جنوبى آمریکا به تصویر مى کشد، گذشته از مضمون ضدنژادپرستى و انسان دوستانه، از طنز قوى و جذابى نیز برخوردار است و یکى از شاهکارهاى ادبى جهان به شمار مى رود." اینها را ویدا اسلامیه مترجم کتاب هارپر لی میگوید.
هارپر لی نویسنده دو کتاب "کشتن مرغ مقلد" و "برو و دیدهبانی بگمار" نویسنده شناخته شدهای است به خاطر رمان نامی "کشتن مرغ مقلد". اما "برو و دیدهبانی بگمار" خیلی وقت نیست که منتشر شده است. ویدا اسلامیه مترجم این کتاب هارپر لی میگوید: پس از گذشت بیش از پنجاه سال از انتشار رمان کشتن مرغ مینا، انتشارات هارپر کالینز در سال ٢٠١٥ کتاب "برو دیدبانى بگمار" را منتشر کرد که به نوعى، قسمت دوم کتاب کشتن مرغ مینا است. اما در اصل، پیش نویس آن و اولین کتابى بوده که هارپر لى نگاشته است.
او درباره این کتاب گفت: در داستان برو دیدبانى بگمار، اسکات فینچ ٢٦ ساله براى دیدار با پدرش از نیویورک به میکوم مى رود و پس از حوادثى که رخ مى دهد، با این پرسش مواجه مىشود که آیا پدرش همان مرد شریف و شجاعى است که در کودکى مى شناخته است؟ همان وکیل جسورى است که به برترى نژادى اعتقادى نداشت و همه انسانها را با هر رنگ پوستى با هم برابر مىدانست؟ در نهایت، اسکات پس از کشمکشهاى درونى و بگو مگوهاى بسیار با اطرافیانش، به این نتیجه مى رسد که دیدبان هر کسى وجدان اوست.
اسلامیه ادامه داد: وقتى هارپر لى در آن زمان، دست نویس برو دیدبانى بگمار را نزد ناشر مى برد، ناشر بنا بر دلایل گوناگون از جمله عدم تطابق با شرایط جامعه آن روز، آن را غیرقابل چاپ مى داند. اما از بخش هاى مربوط به خاطرات کودکى اسکات استقبال کرده، به او پیشنهاد مىکند به این خاطرات کودکانه بیش تر بپردازد. از این رو، هارپر لى دست نویس برو دیدبانى بگمار را کنار گذاشته، نگارش رمان کشتن مرغ مینا را آغاز مىکند که در دوران کودکى اسکات فینچ رخ مىدهد.
او در پایان گفت: تا کنون بیش از چهل میلیون نسخه از کتاب کشتن مرغ مینا در سراسر جهان به فروش رفته و به زبانهاى گوناگون ترجمه شده است. بى گمان هارپر لى، در مقام نویسنده توانا و دوست داشتنى کتاب "کشتن مرغ مینا"، همواره در یاد خوانندگانش زنده خواهد ماند.