سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: علی عبداللهی شاعر است و مترجم. از این مترجم آثار بسیاری از جمله "سکوت آینده من است" اثر اریش فرید، مجموعه شعرهای فریدریش ویلهلم نیچه، "کتاب ساعات و روایات عشق و مرگ" شعرهایی از ریلکه و آثار مختلفی از مارتین هایدگر، هاینریش هاینه، هرمان هسه و برتولت برشت منتشر شده است. از طرف دیگر علی عبداللهی از شاعران معاصر این دیار است که مجموعه شعرهایی مثل "هی راه میروم در تاریکی"، "درود بر نهنگ"،"این است که نمی آید" و "بادها شناسنامه مرا بردند" را از او خواندهایم. در این گپ و گفت کوتاه با علی عبداللهی در باب ترجمه و شعر صحبت کردیم و اینکه این روزها بسامد شاعرانِ مترجم نسبت به قبل بیشتر شده است. از او پرسیدیم آیا این اتفاق را باید به فال نیک گرفت؟
خیلی از شاعران معاصر را میتوان نام برد که در کارنامهشان چند کتاب ترجمه هم دیده میشود... نمیخواهم بگویم موضوعی کاملا شایع است اما شمار شاعرانی که بعد از مدتی به ترجمه روی آوردند آنقدر هست که جلب توجه کند... شما فکر میکنید دلیلش چیست؟
واقعیت این است که این مسئله نه مربوط به زمان حال است و نه به مرزهای کشور ما محدود میشود. اینکه شاعران یک دیار کار ترجمه هم بکنند امری مرسوم است که در غرب نیز رایج است. شاعران بزرگی مثل برتولت برشت، اوکتاویو پاز یا اریش فرید و پاول سلان توأمان هم شعر میسرودند و هم ترجمه میکردند. از طرفی در ادبیات کلاسیک فارسی هم شاعران بسیاری بودند که علاوه بر سرایش شعر، عربی هم میدانستند و اشعار شاعران عرب زبان را میخواندند یا ترجمه میکردند. این مسئله در شعر معاصر فارسی هم مصداق دارد. نیما یوشیج که زبان فرانسه میدانست، شاملو که ترجمههای زیادی انجام داده، یدالله رویایی، سپانلو، م.آزاد و شاعران دیگری که آثاری را به زبان فارسی ترجمه کردند. حتی در دوره مشروطه هم بودند شاعرانی نظیر ایرج میراز و بهار که برخی شعرهایشان ترجمههایی از شاعران خارجی است. و البته که این اتفاق به خودی خود اتفاق خوبیست چرا که شاعران با ترجمه آثار غربی و ارتباط مستقیم با آثارشان میتوانند تصور واقعیتر از شعر آن سوی مرز داشته باشند و کمتر متوهم باشند.
آیا میشود این موضوع را مطرح کرد که شعر امروزِ ما بازار بیرونقی دارد و بسیاری از شاعران برای اینکه همچنان پویا باشند دست از شعر شستهاند وُ سراغ ترجمه را گرفتند؟
شعر در کل جهان امروزه نسبت به نثر، خواننده گان کمتری دارد. و من دقیقا نمیدانم شما به کدام شاعران امروز ایران اشاره میکنید اما خود من اولین کتابم، کتاب شعر بوده است و در کنار این کار به امر ترجمه هم پرداختهام. من به شخصه قبل از این که به سراغ ترجمه بروم شاعر بودم و هر دو این کارها هم از ابتدا تا به امروز برایم با اهمیت بوده است. ترجمه حرفه من است. بسیاری از شاعران ما مثلا30 سال مشغول یک کار خاص هستند در اداره ای جایی و در کنار آن شعر هم میگفتند و می گویند، من هم خیلی وقت است که درگیر کار ترجمهام، و آن را به صورت نظام مند دنبال میکنم. این که تعداد آثار ترجمه من بیشتر از شعر است خب به این دلیل است که برای کار ترجمه میتوان تصمیم گرفت و شروع به کار کرد اما نمیشود با تصمیم و پیش فرض سراغ شعر رفت. این یک بحث است. بحث دیگر این است که بعضی به واسطه دانش نه چندان قوی زبانی به سراغ ترجمه میروند که قاعدتا محصول رضایت بخشی از آن بیرون نمیآید.
در غرب- به عنوان نمونه در کشوری مثل آلمان - هم هستند شاعرانی که چندان سواد زبان خارجی ندارند اما معمولا از یک مترجم حرفهای در کار ترجمه بهره میبرند. به این نحو که شاعری با همکاری یک مترجم و زبان دان به ترجمه آثار یک شاعر دیگر روی می آورد. مترجمی که به صورت دقیق و وفادارانه شعر را برمیگرداند و آن گاه شاعر با وسواس در چیدمان کلمات و آهنگ شعر دقیق میشود و حاصل کار رضایت بخش است که البته در کشور خودمان هم نمونههایی از این دست آثار داریم مثل ترجمههای احمد شاملو از شعرهای مارگوت بیگل که با همکاری زرین بال انجام شده است. اما اینکه شاعری زبان مبدا را نداند و از همکاری هیچ مترجمی هم بهره نبرد، قطعا کارش نتیجهی مطلوبی نخواهد داشت.
به کرات دیدهایم که شاعری سعی کرده به عنوان مثال از 10 ترجمه موجود در بازار از شاعری مثل نرودا ترجمه ای با سلیقه خودش بازسرایی کند و کارش به نتیجه رضایت بخشی هم نرسیده است. این شاعر از آن جایی که زبان مقصد را نمیداند، نمیتواند به سبک واقعی مولف دست پیدا کند، در نهایت اثری مغلوط تحویل جامعه ادبی میدهد. از این دست آثار هم نمونههای فراوانی در بازار کتاب موجود است.
به نظر شما شاعران بنا به حرفهشان بهتر از دیگران میتوانند شعر ترجمه کنند؟
من فکر میکنم تا حد زیادی شعر را باید یک شاعر ترجمه کند و در طول تاریخ هم ثابت شده که شعرهایی که شاعران ترجمه میکنند خوشخوان از ترجمههای دیگر است. ولی استثنائاتی در این بین هم هست مثل کار احمدمیرعلایی و احمدپوری. و اگر در ترجمههای بنده هم نکته مثبتی باید بخشی از آن به دلیل شاعر بودنم است. شاعر به دلیل برخورد خلاقانه با زبان بهتر میتواند از پس بازنمایی خلاقیت شعری که میخواهد ترجمه کند، بربیاید.
اگر در مترجمی این خلاقیت وجود نداشته باشد نمیتوان در انتظار ترجمهای خوب و رضایت بخش بود. البته ترجمه به طور کلی امری نسبی ست و نمیتوان در هیچ متنی خواستار ترجمهای صد درصدی بود. مثلا خیلی از آثار کلاسیک ما مثل برگردان اشعار مولانا در غرب غالباً به صورت کاملا وفادارانه صورت نگرفته، اماترجمههای موفقی از آب درآمده و برای مخاطب غربی هم جذابیت خاصی داشته و با اقبال مواجه شده. اما در کنار ویژگی مثبت ترجمه شعر از سوی شاعران، باید به این نکته هم اشاره کنم که در ترجمههای این چنینی ممکن است سلیقه مترجمِ شاعر هم به متن اصلی رخنه کند. برای نمونه ترجمههای شاملو از لورکا تا حد زیادی شاملویی است و سبک و سلیقه شاملو در ترجمهاش دیده میشود.
البته این به خودی خود وجه منفی این ترجمهها باشد، فقط یک خصلت است، چون به هر روی فردیت مترجم هم در کارش تاثیر میگذارد. هر مترجمی به لایههایی از شعر اصلی راه میبرد و به واسطه زبان ویژه خودش آن کار را برمیگرداند که جذابیت خاص خودش را هم دارد. ممکن است نتیجه نهایی، نسخه مشابه متن اصلی نباشد اما نمیتوان بر این کار ایرادی گرفت؛ بلکه میتوان آن را تولدی دیگر در زبانی دیگر دانست.
مثلا مخاطب غربی هرگز مولانای واقعی را از طریق ترجمه نخواهد شناخت اما مترجم مولانا هم به خاطر نفس ترجمه، ناگزیر از بعضی اعمال نظرها بر متن اصلی است. از سوی دیگر اساسا پندار ترجمه ناپذیری شعر عملاً باطل است به این دلیل ساده که اگر ترجمه نبود ما هرگز تی.اس. الیوت ها، ریلکه، گوته، دانته و بسیاری از بزرگان شعر و ادب جهان را نمیشناختیم.
در پایان، کار ترجمه در میان اصحاب شعر را چگونه ارزیابی میکنید و فکر میکنید علت العلل شیوع ترجمه در میان شاعران چه باشد؟ اساسا موافق این هستید که ممکن است علت خاصی داشته باشد؟
نمی دانم منظورتان از علت خاص چیست، ولی اگر بخواهم علت خاصی را عنوان کنم باید بگویم ارتباط مستقیم و واقعی با شعر جهان. به نظر من یکی از بزرگترین مشکلات داستان نویسان و شاعران امروز ما نداشتن آشنایی مناسب با زبانهای خارجی است چرا که اگر بر زبانهای خارجی تسلط داشته باشند، میتوانند با آثار همتایان خارجی خود ارتباط مستقیم داشته باشند و نه اینکه صرفا با ترجمههای منِ نوعی او را بشناسند. در ثانی شاعران میتوانند با همعصران خود ارتباط پیدا کنند و به صورت مکالمات مکتوب یا شفاهی با آنها در ارتباط باشند.
بسیاری از شاعران یا نویسندگان غربی به واسطه تسلطشان به دو سه زبان دیگر میتوانند با آثار نویسندگان دیگر کشورها ارتباط واقعی تری داشته باشند اما در ایران هنوز این اتفاق صورت عملی پیدا نکرده است.برای همین خیلی ها شناخت دقیقی از ادبایت جهان ندارند یا کاملاً منفعل اند یا از آن طرف بی اندازه متوهم. به نظر من آشنایی با آثار نویسندگان غربی آن هم فقط از طریق ترجمه آشنایی دست اولی نیست. با این توضیح باید بگویم ترجمه کردن از سوی شاعران یا داستان نویسان معاصر را به فال نیک میگیرم و اتفاقا این کار را فی نفسه خالی از اشکال میدانم، اما مثل خیلی از چیزهای دیگر که کاریکاتور آن در ایران وجود دارد، ترجمه های شاعران ما هم بعضاً دقیق و اصولی انجام نمی شوند، برخی به عنوان مثال با خواندن دو ترم زبان خارجی یا حشر و نشر با یک زبان دان، به سراغ ترجمه می روند یا اساساً از روی ترجمه های دیگران رونویسی می کنند و آن ها را ناکار و لت و پار می کنند.
می دانیم که راه پیدا کردن به ادبیات یک زبان دیگر و سبک یک شاعر خارجی جز با دقت و ممارست در زبان آن شاعر و در دورههای ادبی-تاریخی آن زبان و شاعر امکان پذیر نیست. برای همین هم میگویم که کار ترجمه فی نفسه مشکلی ندارد،و در جای خودش راهگشا اگر که بنا بر اصول و قواعد انجام شود و سهل انگارانه و فرصت طلبانه نباشد.
انتهای پیام/